DieuKy.comĐiều Kỳ
Ảo giác của tai, tay và cơ thể

Âm thang Shepard: âm thanh cứ đi lên mãi mà không bao giờ cao hơn

Âm thang Shepard nghe như cao dần không dứt nhưng thật ra quay vòng. Cấu tạo bằng các quãng tám, vì sao tai bị lừa và nghịch lý quãng ba cung.

Young man in a small home studio in Da Nang wearing headphones, eyes closed, one hand raised as if following a rising sound, dim blue lamp, face in shadow

Âm thang Shepard là một chuỗi nốt nhạc nghe như leo lên mãi, bậc này cao hơn bậc trước, nhưng sau một vòng lại trở về đúng chỗ xuất phát mà tai không nhận ra. Hiện tượng này giống cầu thang vô tận trong tranh của Escher, chỉ khác là nó tồn tại thật trong âm thanh và bạn có thể nghe nó bằng chính tai mình.

Bài này giải thích âm thang Shepard được dựng thế nào từ những âm cách nhau đúng một quãng tám, vì sao tai không phát hiện được chỗ "nối vòng", phiên bản trượt liên tục của Jean-Claude Risset, nghịch lý quãng ba cung khiến hai người nghe cùng một cặp nốt mà thấy hai hướng ngược nhau, và vì sao các nhà làm âm thanh phim thích dùng nó để tạo cảm giác căng thẳng không dứt.

Roger Shepard và chiếc cầu thang âm thanh năm 1964

Năm 1964, nhà tâm lý học nhận thức Roger Shepard công bố một nghiên cứu về cảm nhận cao độ, trong đó ông dựng ra một loại âm đặc biệt mà về sau được gọi là âm Shepard. Khi phát lần lượt mười hai âm như vậy theo các nốt của thang âm nửa cung, người nghe báo rằng chuỗi đi lên đều đặn. Nhưng khi phát hết mười hai nốt rồi quay lại nốt đầu tiên, người ta vẫn nghe như vừa bước thêm một bậc lên, không phải nhảy xuống.

Shepard là người nghiên cứu sâu về cách não biểu diễn không gian và hình dạng; ông cũng nổi tiếng với các thí nghiệm xoay hình trong đầu. Âm thang của ông xuất phát từ một câu hỏi rất cơ bản: cao độ mà ta nghe có phải chỉ là một đường thẳng từ trầm đến bổng, hay nó có cấu trúc phức tạp hơn?

Câu trả lời mà âm thang gợi ra là: cao độ có hai thành phần. Thành phần thứ nhất là độ cao chung, giọng đàn ông trầm hơn giọng trẻ con. Thành phần thứ hai là "sắc thái nốt", tức cái làm cho mọi nốt Đô dù ở quãng tám nào cũng nghe giống nhau về tính chất, khác với mọi nốt Rê. Các nhà nghiên cứu hay hình dung cao độ như một đường xoắn ốc: đi một vòng là lên một quãng tám, và các điểm nằm thẳng hàng trên các vòng là cùng một tên nốt.

Âm thang Shepard khéo ở chỗ nó xoá gần hết thành phần thứ nhất và chỉ giữ lại thành phần thứ hai. Tai chỉ còn biết nốt đang đi vòng quanh, và mỗi bước nhỏ theo chiều kim đồng hồ đều được nghe là "lên".

Cấu tạo một âm Shepard: nhiều quãng tám chồng lên nhau

Mỗi âm là một chồng nốt cùng tên. Một âm Shepard không phải một nốt đơn mà gồm nhiều sóng hình sin cách nhau đúng một quãng tám, ví dụ cùng lúc phát nốt Đô ở năm, sáu quãng tám khác nhau.

Âm lượng được đặt theo hình quả chuông. Các thành phần ở giữa dải nghe được thì to nhất; càng xuống trầm hoặc lên bổng thì càng nhỏ dần, đến hai đầu thì gần như im. Đường bao âm lượng này đứng yên, không di chuyển theo nốt.

Khi chuyển nốt, cả chồng cùng dịch lên. Bước từ Đô lên Đô thăng, mọi thành phần đều cao lên nửa cung. Thành phần trên cùng đi vào vùng im dần, còn một thành phần mới lặng lẽ xuất hiện từ dưới đáy.

Chỗ nối vòng bị giấu ở hai đầu. Vì phần biến mất và phần xuất hiện đều ở mức âm lượng gần như không nghe thấy, tai không bắt được lúc "đổi người". Thứ tai nghe rõ là các thành phần ở giữa, mà chúng thì luôn luôn đi lên.

Não chọn khoảng cách ngắn nhất. Khi so hai âm liền nhau, não ưu tiên cách giải thích rằng nốt chỉ dịch một chút. Vì vậy nốt Si sang Đô được nghe là bước lên nửa cung, không phải tụt xuống gần một quãng tám.

Phiên bản trượt liên tục của Jean-Claude Risset

Âm thang của Shepard đi theo từng bậc rời rạc, giống chiếc cầu thang. Vài năm sau, nhà soạn nhạc và nhà vật lý người Pháp Jean-Claude Risset, người làm việc nhiều với âm nhạc trên máy tính, dựng ra một biến thể trong đó âm trượt lên liên tục như tiếng còi, không có bậc. Hiện tượng này thường được gọi là "glissando Risset" hay âm thang Shepard–Risset.

Nguyên lý vẫn vậy: nhiều thành phần cách nhau một quãng tám, âm lượng theo đường bao hình chuông cố định, cả chồng trượt dần lên. Thành phần nào lên quá cao thì mờ đi, thành phần mới hiện dần từ dưới. Kết quả là một âm thanh nghe như đang lên cao mãi, càng nghe càng thấy sốt ruột vì nó không bao giờ tới đỉnh. Risset cũng làm phiên bản ngược, âm trượt xuống không dứt, và cả những biến thể về nhịp, trong đó tiếng trống nghe như nhanh dần mãi mà thực ra không đổi tốc độ.

Nếu bạn nghe âm này qua loa máy tính có dải tần hẹp, hiệu ứng có thể kém đi vì loa không phát được các thành phần quá trầm hoặc quá bổng. Tai nghe chụp tai hoặc loa có dải trầm tốt cho trải nghiệm rõ hơn. Không nên vặn âm lượng lớn: hiệu ứng không mạnh hơn khi to hơn, và nghe lâu ở mức to không tốt cho tai.

Âm thang Shepard–Risset là ví dụ rõ ràng rằng cảm giác "đang đi lên" có thể tách khỏi việc thật sự đi lên. Bộ não chỉ nhận định hướng chuyển động cục bộ, còn bức tranh toàn cục thì nó không kiểm.

Nghịch lý quãng ba cung: cùng hai nốt, người nghe lên, người nghe xuống

Từ cùng loại âm Shepard, nhà tâm lý học âm nhạc Diana Deutsch phát hiện vào giữa thập niên 1980 một hiện tượng còn lạ hơn, gọi là nghịch lý quãng ba cung. Bà phát hai âm Shepard cách nhau đúng nửa quãng tám, tức quãng ba cung (ví dụ Đô và Pha thăng). Vì mỗi âm đều là chồng quãng tám với đường bao âm lượng giống nhau, về mặt vật lý không có cách nào nói âm thứ hai cao hơn hay thấp hơn âm thứ nhất: hai hướng đều xa bằng nhau trên vòng xoắn.

Thế nhưng người nghe hiếm khi bảo "không biết". Họ thường nghe rõ một hướng, và quan trọng là những người khác nhau nghe theo hướng khác nhau. Với cùng một cặp âm, người này chắc chắn nó đi lên, người kia chắc chắn nó đi xuống. Hơn nữa, mỗi người khá nhất quán: với họ, một số tên nốt luôn được nghe là "cao" và các nốt đối diện trên vòng luôn là "thấp".

Deutsch và các cộng sự báo cáo rằng kiểu nghe này liên quan đến nơi người nghe lớn lên và ngôn ngữ họ nói, có giả thuyết là dải cao độ quen thuộc của giọng nói xung quanh định hình cách não gắn "cao, thấp" cho từng tên nốt. Đây là kết quả thú vị nhưng vẫn đang được kiểm chứng; các nhóm khác nhau đo được mức liên hệ khác nhau, và chưa có lời giải thích thống nhất về cơ chế.

Nếu bạn và người thân cùng nghe một cặp âm quãng ba cung rồi tranh luận quyết liệt xem nó đi lên hay xuống, cả hai đều đang mô tả đúng trải nghiệm của mình. Đó chính là điều kỳ của nghịch lý này.

Âm thang Shepard được dùng ở đâu

Vì tạo được cảm giác căng thẳng tăng mãi, âm thang Shepard và các biến thể của nó xuất hiện ở khá nhiều nơi, thường ở dạng tinh tế mà người nghe không gọi được tên:

  • Nhạc phim và âm thanh phim: một số nhà soạn nhạc cho phim hành động, giật gân dùng chồng âm theo nguyên lý Shepard để tạo cảm giác áp lực không ngừng tăng trong cảnh rượt đuổi hay đếm ngược.
  • Hiệu ứng âm thanh trong ứng dụng và phần mềm: âm báo "đang tải" hoặc âm thanh của vật bay lên mãi có khi được dựng theo kiểu này để tránh cảm giác bị cắt cụt.
  • Âm nhạc thể nghiệm: nhiều nhà soạn nhạc điện tử và nhạc cổ điển hiện đại khai thác ảo giác cao độ như một chất liệu sáng tác.
  • Giảng dạy tâm lý học và âm học: âm thang Shepard là bài minh hoạ quen thuộc khi dạy rằng cảm nhận cao độ không đồng nhất với tần số vật lý.
  • Nghiên cứu tri giác: các nhà khoa học dùng âm Shepard để tách riêng sắc thái nốt khỏi độ cao chung, điều không làm được với âm nhạc thông thường.

Có một câu hỏi người nghe hay đặt ra: nghe lâu có hại không? Âm thang Shepard tự nó không gây hại gì đặc biệt hơn mọi âm thanh khác cùng âm lượng. Nhiều người thấy khó chịu, bồn chồn khi nghe lâu, và đó chính là cảm giác mà người làm phim muốn khơi lên. Nếu thấy khó chịu, chỉ cần dừng nghe.

Phân biệt các ảo giác cao độ dễ lẫn với nhau

Âm thang Shepard hay bị gộp chung với vài hiện tượng âm thanh khác. Bảng sau giúp bạn tách bạch:

Hiện tượngBạn nghe thấy gìNguyên nhân chính
Âm thang ShepardChuỗi nốt đi lên mãi theo bậcChồng quãng tám, đường bao âm lượng cố định giấu chỗ nối vòng
Glissando RissetÂm trượt lên liên tục không dứtCùng nguyên lý, nhưng trượt liền thay vì theo bậc
Nghịch lý quãng ba cungHai nốt, mỗi người nghe một hướngHai hướng cách đều nhau, mỗi não tự gắn "cao, thấp" theo kinh nghiệm
Hiệu ứng DopplerCòi xe cao lên khi đến gần, trầm xuống khi đi xaTần số thay đổi thật do nguồn âm chuyển động, không phải ảo giác
Âm cơ bản bị thiếuNghe ra nốt trầm dù nốt đó không được phátNão suy ra nốt gốc từ các hoạ âm phía trên

Hai dòng cuối giúp đặt âm thang Shepard vào đúng chỗ: hiệu ứng Doppler là thay đổi vật lý thật, còn hiện tượng âm cơ bản bị thiếu và âm thang Shepard đều cho thấy não tự dựng cao độ từ cấu trúc hoạ âm. Chính khả năng suy luận ấy, khi bị đặt vào một âm thanh được thiết kế khéo, tạo ra chiếc cầu thang vô tận.

Câu hỏi thường gặp

Âm thang Shepard có thật sự đi lên mãi không?

Không. Về mặt vật lý, sau mười hai bậc âm quay lại đúng trạng thái ban đầu. Cảm giác đi lên mãi là do các thành phần ở giữa luôn tăng cao độ, còn chỗ thay thành phần ở hai đầu bị giấu dưới mức âm lượng rất nhỏ.

Vì sao có người không thấy hiệu ứng rõ?

Loa có dải tần hẹp, âm lượng quá nhỏ hoặc môi trường ồn có thể làm hiệu ứng yếu đi. Mỗi người cũng có độ nhạy cao độ khác nhau. Nghe bằng tai nghe chất lượng ở mức vừa phải thường cho trải nghiệm rõ hơn.

Nghịch lý quãng ba cung có liên quan gì đến tiếng mẹ đẻ?

Một số nghiên cứu của Diana Deutsch và cộng sự cho thấy cách nghe lên hay xuống có liên hệ với nơi người nghe lớn lên và ngôn ngữ họ nói. Tuy vậy, mức liên hệ đo được khác nhau giữa các nhóm và cơ chế vẫn chưa có lời giải thích thống nhất.

Nghe âm thang Shepard lâu có hại cho tai không?

Bản thân ảo giác không gây hại đặc biệt. Điều cần lưu ý là âm lượng: nghe bất kỳ âm thanh nào quá to trong thời gian dài đều không tốt cho tai. Nếu thấy bồn chồn, khó chịu khi nghe, bạn chỉ cần dừng lại.

Có ảo giác tương tự với nhịp điệu không?

Có. Jean-Claude Risset và những người sau ông dựng được các đoạn nhịp nghe như nhanh dần mãi mà tốc độ thực không đổi, dựa trên cùng ý tưởng chồng các lớp nhịp gấp đôi nhau và làm mờ dần lớp ngoài cùng.

Âm thang Shepard khác gì cầu thang Penrose trong tranh?

Cầu thang Penrose, nổi tiếng qua tranh của Escher, là ảo giác thị giác về một cầu thang đi lên mãi. Âm thang Shepard là phiên bản âm thanh của cùng ý tưởng; cả hai đều lợi dụng việc não chỉ kiểm tra từng bước nhỏ mà không kiểm toàn cục.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138