Đá viên làm trong tủ lạnh thường trong ở lớp ngoài nhưng trắng đục ở lõi, vì nước đông từ mọi phía vào trong, đẩy bọt khí hoà tan và khoáng chất dồn dần về giữa, cuối cùng bị nhốt lại ở phần đông sau cùng. Muốn có đá trong suốt như ở quầy pha chế, cần cho nước đông theo một chiều để bọt khí và tạp chất có đường thoát.
Hiện tượng này nhỏ nhưng chứa đựng cả một bài học vật lý về sự kết tinh. Nó giải thích vì sao băng ở sông hồ xứ lạnh có thể trong như kính, vì sao lời khuyên "đun sôi hai lần" chỉ giúp được một phần, và vì sao lõi đá đôi khi có những đường nứt như hình ngôi sao. Bài này đi qua từng cơ chế và đưa ra cách làm đá trong tại nhà an toàn, không cần máy móc đặc biệt.
Băng là bộ lọc: khi đông, nước đẩy mọi thứ khác ra ngoài
Mạng tinh thể băng rất kén chọn. Khi nước đông, các phân tử nước xếp vào mạng lục giác, còn những thứ không vừa khung như phân tử khí hoà tan, ion khoáng, hạt li ti bị đẩy ra phía nước lỏng còn lại. Hiện tượng này khiến băng biển ít mặn hơn nhiều so với nước biển, và là nguyên lý của một số phương pháp tinh chế bằng đông lạnh.
Nước máy và nước lọc thường đều chứa khí hoà tan, chủ yếu là không khí, cùng một lượng khoáng nhỏ. Khi nước ở thể lỏng và lạnh, nó hoà tan được khá nhiều khí. Nhưng băng gần như không chứa khí trong mạng tinh thể, nên khi nước đông, khí bị đẩy ra lớp nước sát mặt đông. Nếu khí kịp thoát lên trên hoặc khuếch tán ra xa, băng trong suốt. Nếu nồng độ khí ở mặt đông vượt mức, khí tách thành bọt li ti và bị băng nuốt chửng.
Chính những bọt khí rất nhỏ, kích thước cỡ micromet đến dưới milimét, tán xạ ánh sáng và làm băng trông trắng đục, giống như sữa trắng vì các hạt chất béo li ti tán xạ ánh sáng. Bản thân băng tinh khiết không có màu trắng.
Vì sao lõi đục mà lớp ngoài trong
Khay đá đông từ mọi phía. Trong ngăn đá, mỗi ô khay mất nhiệt qua đáy, thành và mặt trên. Băng hình thành ở cả sáu mặt cùng lúc và tiến dần vào trung tâm.
Lớp ngoài đông khi nước còn ít khí bị dồn. Lúc đầu, khí bị đẩy ra từ lớp băng mỏng còn có không gian rộng để khuếch tán vào phần nước ở giữa, nên lớp ngoài khá trong.
Khí và khoáng dồn dần vào giữa. Khi mặt đông tiến vào, phần nước còn lại nhỏ dần nhưng nhận hết khí và khoáng bị đẩy ra. Nồng độ tăng lên, đến lúc vượt mức hoà tan, khí tách thành bọt và bị nhốt.
Lõi là phần đông cuối cùng. Vì vậy lõi chứa dày đặc bọt khí và có thể có cặn trắng của khoáng như canxi, magiê, đặc biệt với nước cứng. Đó là đám trắng mờ ta thấy ở giữa viên đá.
Đường nứt hình ngôi sao. Nước nở ra khi đông. Khi lõi đông sau cùng mà lớp ngoài đã cứng, nó bị ép, sinh ra ứng suất và tạo những vết nứt toả ra từ tâm. Đây là vết nứt cơ học, không phải lỗi của nước.
Các mẹo làm đá trong: cái nào thật sự có tác dụng
Trên mạng có nhiều mẹo làm đá trong. Bảng dưới đây đánh giá theo nguyên lý, kết quả thực tế còn tuỳ nước và tủ.
| Mẹo | Nguyên lý | Hiệu quả |
|---|---|---|
| Đun sôi nước rồi để nguội | Đuổi bớt khí hoà tan | Có giúp một phần, nhưng nước nguội lại hút khí từ không khí; không giải quyết khoáng |
| Đun sôi hai lần | Đuổi khí kỹ hơn | Cải thiện không đáng kể so với một lần |
| Dùng nước cất, nước tinh khiết | Ít khoáng | Giảm cặn trắng, nhưng vẫn đục nếu đông từ mọi phía |
| Đông chậm ở nhiệt độ cao hơn | Cho khí thời gian khuếch tán | Có giúp, nhưng tủ gia đình khó điều chỉnh |
| Đông một chiều trong hộp cách nhiệt | Đông từ trên xuống, đẩy khí và khoáng xuống đáy | Hiệu quả rõ nhất, cho khối đá trong phần lớn |
Kết luận thực tế: không cần đun sôi, chỉ cần thay đổi hướng đông. Đó là cách nhiều quầy pha chế làm đá trong khối lớn mà không có máy chuyên dụng. Đá viên trong ở quán thường làm bằng máy cho nước chảy liên tục trên tấm lạnh, khí và khoáng bị cuốn trôi theo dòng nước thay vì bị nhốt lại.
Làm đá trong tại nhà bằng phương pháp đông một chiều
Phương pháp này chỉ cần nước, một hộp cách nhiệt nhỏ và ngăn đá. Không cần đun nóng. Người lớn làm phần cắt đá, trẻ có thể tham gia quan sát.
- Chọn một hộp giữ nhiệt nhỏ, hộp xốp hoặc hộp cơm giữ nhiệt có thành cách nhiệt, vừa ngăn đá. Rửa sạch.
- Đổ nước sạch vào khoảng ba phần tư hộp. Nước lọc hoặc nước đun sôi để nguội đều được. Không đậy nắp.
- Đặt hộp mở nắp vào ngăn đá. Vì thành và đáy cách nhiệt, nước chỉ mất nhiệt qua mặt trên, nên đông từ trên xuống.
- Sau khoảng 18 đến 24 giờ, lấy hộp ra khi phần đáy còn một ít nước chưa đông. Thời gian là ví dụ giả định, tuỳ tủ và lượng nước.
- Úp ngược hộp cho khối đá trượt ra. Phần trên trong suốt, phần đáy có thể đục hoặc còn nước; đổ bỏ phần nước, dùng phần trong.
- Để khối đá nghỉ vài phút cho bớt giòn rồi người lớn dùng dao răng cưa cắt thành viên theo ý. Đặt khối đá trên thớt chống trượt, cắt từ từ, giữ tay xa lưỡi dao.
Đá trong không chỉ đẹp: vì ít bọt khí và vết nứt, nó cứng hơn, tan chậm hơn và ít làm loãng đồ uống. Đó là lý do quầy pha chế coi trọng đá trong.
Băng trong như kính ngoài tự nhiên
Ở xứ lạnh, những hồ nước lặng có thể đóng một lớp băng trong suốt như kính, đủ để nhìn thấy cá bơi bên dưới và đá cuội dưới đáy. Lý do giống hệt cách làm đá trong ở nhà: hồ đông từ trên mặt xuống, một chiều, khí và tạp chất bị đẩy xuống nước bên dưới, nơi có không gian rộng để hoà tan. Băng như vậy được gọi là băng đen, vì trông nó tối do nhìn xuyên qua thấy nước sâu.
Ngược lại, băng hình thành từ tuyết ướt, nước có nhiều bọt hoặc đông nhanh từ nhiều phía sẽ trắng đục. Sông băng thì có nhiều màu: băng mới chứa nhiều bọt khí nên trắng, còn băng cũ bị nén chặt qua nhiều năm, bọt khí bị ép ra, trông xanh lam vì băng dày hấp thụ nhẹ ánh sáng đỏ.
Các nhà khoa học nghiên cứu khí hậu cũng tận dụng chính những bọt khí trong băng. Lõi băng khoan từ Nam Cực và Greenland chứa bọt khí nhốt từ hàng trăm nghìn năm trước, cho phép đo thành phần khí quyển thời xa xưa. Những bọt khí làm đá tủ lạnh đục cũng là "nhật ký" của không khí trong băng hà.
Những điều hay hiểu sai về đá đục
Một hiểu lầm phổ biến là đá đục nghĩa là nước bẩn. Thực tế, ngay cả nước tinh khiết cũng cho đá đục nếu đông từ mọi phía, vì phần lớn độ đục do khí hoà tan chứ không phải do chất bẩn. Đá trong cũng không đồng nghĩa với đá sạch: nước bẩn vẫn có thể cho khối đá khá trong nếu đông một chiều, vì tạp chất bị đẩy xuống đáy, nhưng vi sinh vật có thể vẫn còn. An toàn của đá phụ thuộc vào nguồn nước và vệ sinh khay, không phụ thuộc vào độ trong.
Hiểu lầm thứ hai là đun sôi nhiều lần sẽ cho đá trong hoàn toàn. Như phân tích ở trên, đun sôi chỉ giải quyết một phần khí, và khí sẽ quay lại khi nước nguội tiếp xúc không khí. Hướng đông mới là yếu tố quyết định.
Hiểu lầm thứ ba là cặn trắng ở lõi đá là hoá chất độc. Ở phần lớn trường hợp, đó là khoáng tự nhiên trong nước như canxi cacbonat, magiê, vốn có trong nước máy và nước giếng. Nếu bạn lo về chất lượng nước, hãy kiểm tra nguồn nước chứ không chỉ nhìn vào viên đá. Ở những vùng nước cứng, ấm đun nước cũng đóng cặn trắng tương tự; cặn trong lõi đá và cặn trong ấm là cùng một loại khoáng, chỉ khác cách chúng bị dồn lại: một bên do nước bay hơi, một bên do nước đông.
Một quan sát nhỏ: nghe và nhìn bọt khí thoát ra từ đá đục
Bạn có thể tự kiểm chứng rằng độ đục của đá đến từ khí, bằng một quan sát an toàn chỉ cần cốc nước, đá và đèn pin điện thoại. Lấy một viên đá đục từ khay và một mẩu đá trong làm theo cách đông một chiều. Chiếu đèn pin từ phía sau mỗi viên trong phòng tối: viên đục sáng mờ đều như bóng đèn sữa, còn viên trong cho ánh sáng đi thẳng, thấy rõ cả bóng của tay đằng sau.
Tiếp theo, thả hai viên vào hai cốc nước lọc ở nhiệt độ phòng và ghé tai sát miệng cốc. Viên đá đục thường kêu lách tách nhẹ khi tan: đó là tiếng các bọt khí bị nén trong băng được giải phóng và các vết nứt nhỏ lan ra khi đá gặp nước ấm hơn. Nhìn kỹ sẽ thấy những chuỗi bọt li ti nổi lên từ lõi viên đá khi lõi tan tới. Viên đá trong tan êm hơn và gần như không có bọt.
Quan sát cuối cùng: khi viên đá đục tan gần hết, phần lõi thường để lại một đám trắng mờ tan sau cùng, đôi khi kèm vài hạt cặn nhỏ nếu nước cứng. Đó chính là nơi mặt đông gặp nhau ở trung tâm. Trẻ có thể vẽ lại những gì thấy được và đoán xem viên đá đã đông theo hướng nào. Người lớn lo phần lấy đá từ ngăn đá; không cho trẻ ngậm đá vừa lấy ra vì dễ dính lưỡi.
Câu hỏi thường gặp
Đá trong có tan chậm hơn đá đục không?
Thường có, nhưng không quá chênh lệch nếu cùng kích thước. Đá trong ít bọt khí và vết nứt nên ít bị vỡ vụn trong đồ uống, giữ khối lâu hơn, bề mặt tiếp xúc nhỏ hơn. Đá đục có nhiều vết nứt nên dễ vỡ thành mảnh nhỏ và tan nhanh hơn. Kích thước khối đá vẫn là yếu tố quan trọng nhất.
Vì sao đá ở quán lại trong suốt và có lỗ ở giữa?
Máy làm đá ở quán thường cho nước chảy liên tục qua các khuôn lạnh, đá đông dần từ thành khuôn vào trong trong khi dòng nước cuốn khí và khoáng đi. Lỗ ở giữa thường là nơi nước còn chảy khi máy ngắt chu kỳ, giúp đá rời khuôn dễ dàng.
Đá có cặn trắng ở lõi có uống được không?
Nếu nước làm đá là nước sạch đủ tiêu chuẩn uống, cặn trắng thường chỉ là khoáng tự nhiên và không gây hại. Nếu cặn có màu lạ, mùi lạ hoặc nước nguồn không rõ chất lượng, nên thay nguồn nước và vệ sinh khay, ngăn đá.
Có thể làm đá trong bằng khay silicon có nắp cách nhiệt không?
Có một số loại khay được thiết kế đặc biệt cho đông một chiều, bọc bên ngoài bằng lớp cách nhiệt để nước đông từ trên xuống. Nguyên lý giống hộp giữ nhiệt tự chế. Khay silicon thông thường không có lớp cách nhiệt thì vẫn đông từ nhiều phía và cho đá đục.
Vì sao đá trong đôi khi vẫn có một sợi bọt khí ở giữa?
Đó thường là vệt bọt khí bị bẫy khi mặt đông tiến xuống mà có lúc tốc độ đông nhanh hơn tốc độ khí kịp thoát. Đông chậm hơn và dùng hộp cách nhiệt tốt hơn sẽ làm vệt này mảnh lại hoặc dồn hẳn xuống đáy để cắt bỏ.