Băng cháy là tên gọi phổ thông của hydrat mêtan, một dạng chất rắn trông như băng, trong đó các phân tử nước xếp thành những chiếc lồng nhỏ nhốt phân tử khí mêtan bên trong. Khi đưa lên mặt đất, nó tan ra và giải phóng khí mêtan, nên nếu châm lửa, khí bốc ra cháy được, tạo cảnh tượng "băng bốc lửa" nổi tiếng trong các video khoa học.
Băng cháy không có trong tủ lạnh nhà ai, cũng không thể tự làm ở nhà. Nó chỉ bền dưới áp suất rất cao và nhiệt độ thấp, như ở đáy biển sâu hàng trăm mét trở xuống hoặc trong lớp đất đóng băng vĩnh cửu ở vùng cực. Bài này giải thích vì sao nước có thể nhốt khí, băng cháy nằm ở đâu, người ta đã thử khai thác nó ra sao, và vì sao nó vừa được coi là nguồn năng lượng tiềm năng vừa là mối lo về khí hậu.
Lồng phân tử nước: khi băng trở thành chiếc hộp
Trong băng thường, các phân tử nước liên kết hydro với nhau thành mạng lục giác. Nhưng dưới áp suất cao và có mặt các phân tử khí nhỏ như mêtan, nước có thể xếp thành một kiểu mạng khác: những khối đa diện rỗng, mỗi khối là một chiếc lồng có các mặt ngũ giác và lục giác. Phân tử mêtan nằm gọn bên trong lồng, không liên kết hoá học với nước, chỉ bị giam lại. Các nhà hoá học gọi những chất như vậy là clathrate, nghĩa là "hợp chất lồng".
Điều quan trọng là chiếc lồng cần khí bên trong để đứng vững. Không có khí, khung nước ấy sẽ sụp về dạng băng thường hoặc nước lỏng. Còn khi có khí, hydrat có thể bền ở nhiệt độ trên 0 độ C, miễn là áp suất đủ cao. Ví dụ, ở đáy biển sâu khoảng 500 mét, nước có nhiệt độ vài độ C nhưng áp suất cao gấp vài chục lần mặt biển, đủ giữ hydrat mêtan ổn định trong trầm tích.
Lượng khí chứa trong băng cháy rất đáng kể. Tài liệu địa chất thường nêu rằng một mét khối hydrat mêtan khi phân huỷ ở điều kiện thường có thể giải phóng khoảng 160 mét khối khí mêtan, cùng gần một mét khối nước. Đó là lý do người ta quan tâm tới nó như một dạng "khí đốt nén tự nhiên".
Từ phòng thí nghiệm thế kỷ 19 đến đường ống dẫn khí
1810, hydrat đầu tiên. Nhà hoá học Anh Humphry Davy được ghi nhận là người đầu tiên mô tả một hydrat khí, khi ông thấy dung dịch clo trong nước làm lạnh tạo ra chất rắn. Suốt hơn một thế kỷ sau, hydrat khí chủ yếu là chuyện tò mò của phòng thí nghiệm.
Thập niên 1930, rắc rối trong đường ống. Khi ngành khí đốt phát triển, kỹ sư Mỹ Elmer Hammerschmidt phát hiện các khối rắn giống băng làm tắc đường ống dẫn khí ngay cả khi nhiệt độ trên 0 độ C. Đó chính là hydrat hình thành từ khí và hơi nước trong ống dưới áp suất cao. Từ đây, hydrat trở thành vấn đề kỹ thuật lớn của ngành dầu khí.
Thập niên 1960 trở đi, phát hiện trong tự nhiên. Các nhà khoa học bắt đầu tìm thấy hydrat mêtan tự nhiên trong đất băng vĩnh cửu ở Siberia và sau đó trong trầm tích đáy biển ở nhiều nơi trên thế giới. Các khảo sát địa chấn phát hiện một dấu hiệu đặc trưng dưới đáy biển giúp nhận ra vùng có thể chứa hydrat.
Thế kỷ 21, thử khai thác. Nhật Bản tiến hành thử nghiệm khai thác khí từ hydrat ngoài khơi vào năm 2013, Trung Quốc công bố thử nghiệm ở Biển Đông năm 2017. Các lần thử cho thấy có thể lấy được khí, nhưng chưa tới mức khai thác thương mại ổn định và kinh tế.
Băng cháy nằm ở đâu trên Trái Đất
Hydrat mêtan chỉ bền trong một "vùng ổn định" về áp suất và nhiệt độ, nên chỉ có ở một số môi trường.
| Môi trường | Điều kiện | Ghi chú |
|---|---|---|
| Trầm tích đáy biển ở sườn lục địa | Nước sâu từ vài trăm mét trở xuống, lạnh, áp suất cao | Phần lớn trữ lượng ước tính nằm ở đây |
| Đất băng vĩnh cửu vùng cực | Lạnh quanh năm, có lớp băng dày phía trên | Siberia, Alaska, phía bắc Canada |
| Hồ sâu lạnh | Nước sâu, lạnh | Hiếm, đã ghi nhận ở một số hồ lớn |
| Đường ống, giếng khí | Khí và nước dưới áp suất cao | Nhân tạo ngoài ý muốn, gây tắc nghẽn |
Ước tính tổng lượng mêtan nằm trong hydrat trên toàn cầu rất khác nhau giữa các nghiên cứu, có lúc chênh nhau nhiều lần, vì phải suy ra từ khảo sát gián tiếp. Vì vậy các con số "lớn hơn toàn bộ dầu mỏ và than đá cộng lại" hay xuất hiện trên mạng nên được đọc thận trọng; các đánh giá gần đây thường dè dặt hơn những ước tính đầu tiên.
Việt Nam và băng cháy
Biển Đông có những vùng sườn lục địa và đáy biển sâu phù hợp với điều kiện hình thành hydrat. Các cơ quan nghiên cứu địa chất biển và dầu khí trong nước đã có những chương trình khảo sát, đánh giá tiềm năng hydrat khí ở thềm lục địa Việt Nam. Các báo cáo công bố cho thấy có dấu hiệu và vùng triển vọng, nhưng việc xác định trữ lượng cụ thể và khả năng khai thác còn cần nhiều nghiên cứu.
Với người đọc phổ thông, điều đáng nhớ là băng cháy hiện vẫn thuộc giai đoạn nghiên cứu, cả ở Việt Nam lẫn trên thế giới. Thông tin kiểu "Việt Nam sắp khai thác băng cháy thay dầu khí" nên được đối chiếu với nguồn chính thức của cơ quan quản lý, vì các dự án như vậy cần nhiều năm khảo sát, công nghệ và đánh giá môi trường.
Nếu đi biển ở vùng ven bờ Khánh Hòa hay Đà Nẵng, bạn sẽ không thấy băng cháy: nó nằm sâu trong trầm tích đáy biển ở độ sâu hàng trăm đến hàng nghìn mét, nơi chỉ tàu khảo sát và thiết bị khoan chuyên dụng mới tới được.
Vì sao khai thác băng cháy khó hơn khí đốt thường
Lấy khí từ hydrat không giống mở van một mỏ khí tự nhiên. Có nhiều thách thức kỹ thuật và môi trường.
- Phải phá vỡ lồng. Muốn khí thoát ra, phải giảm áp suất, tăng nhiệt độ hoặc bơm chất ức chế để làm hydrat phân huỷ. Mỗi cách đều tốn năng lượng và khó kiểm soát trên diện rộng.
- Trầm tích yếu đi. Hydrat thường đóng vai trò như chất kết dính trong lớp trầm tích. Khi nó phân huỷ, lớp đất đáy biển có thể mất ổn định, gây sụt lở ngầm và ảnh hưởng tới giếng khoan.
- Cát và nước theo khí lên. Các thử nghiệm từng gặp sự cố cát tràn vào giếng làm phải dừng sớm.
- Rò rỉ khí mêtan. Mêtan là khí nhà kính mạnh, nếu thất thoát ra nước biển và khí quyển sẽ làm giảm lợi ích so với nguồn năng lượng khác.
- Chi phí. Hiện chi phí lấy khí từ hydrat còn cao hơn nhiều so với khí đốt thông thường, nên chưa có nước nào khai thác thương mại quy mô lớn.
Băng cháy và khí hậu: mối lo có thật và lời đồn quá đà
Mêtan là khí nhà kính mạnh hơn CO₂ nhiều lần nếu tính trong vài chục năm đầu sau khi thải ra. Vì vậy câu hỏi đặt ra là: nếu đại dương và đất băng vĩnh cửu ấm lên, hydrat có phân huỷ hàng loạt và thải mêtan ồ ạt, làm khí hậu nóng nhanh hơn không? Giả thuyết cực đoan từng được gọi là "khẩu súng clathrate", cho rằng việc giải phóng mêtan từ hydrat có thể gây biến đổi khí hậu đột ngột.
Các đánh giá khoa học gần đây, như báo cáo của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu, nhìn chung cho rằng khả năng hydrat đáy biển giải phóng mêtan ồ ạt trong thế kỷ này là thấp. Phần lớn hydrat nằm sâu, lớp trầm tích và nước biển phía trên làm chậm sự ấm lên, và mêtan thoát ra từ đáy biển sâu phần lớn bị vi sinh vật tiêu thụ hoặc hoà tan trước khi tới khí quyển.
Tuy vậy, hydrat ở vùng nông và đất băng vĩnh cửu đang tan là điều đáng theo dõi. Đây là ví dụ cần nói rõ mức chắc chắn: có cơ chế thật, có quan sát thật về rò rỉ cục bộ, nhưng kịch bản "thảm hoạ mêtan sắp xảy ra" không phải là đồng thuận khoa học hiện nay.
Hydrat ngoài đáy biển: từ đường ống đến ý tưởng lưu trữ khí
Với ngành dầu khí, hydrat trước hết là một mối phiền toái hằng ngày chứ không phải kho năng lượng. Trong đường ống dẫn khí dưới đáy biển lạnh, chỉ cần có hơi nước và áp suất cao là các nút hydrat có thể hình thành, chặn dòng chảy, thậm chí làm hỏng thiết bị khi nút bị đẩy đi với tốc độ lớn. Để phòng, kỹ sư phải sấy khô khí, giữ ấm đường ống, hoặc bơm thêm chất ức chế như metanol, glycol để làm hydrat khó hình thành. Đây là một phần chi phí vận hành lớn của các mỏ khí ngoài khơi.
Ngược lại, chính khả năng "nén" nhiều khí vào ít thể tích khiến một số nhà nghiên cứu đề xuất dùng hydrat nhân tạo để chở và trữ khí đốt, thay cho việc hoá lỏng khí ở nhiệt độ cực thấp. Ở áp suất thường, một số hydrat có thể giữ được khá lâu nếu được làm lạnh vừa phải, nhờ hiện tượng gọi là tự bảo quản: lớp băng mỏng bên ngoài làm chậm sự phân huỷ bên trong.
Hydrat còn được nghiên cứu để khử mặn nước biển, vì khi hydrat hình thành, nó chỉ lấy nước sạch vào lồng và đẩy muối ra ngoài, giống cách băng thường đẩy chất tan ra. Những ứng dụng này đều đang ở giai đoạn thử nghiệm hoặc quy mô nhỏ, nhưng cho thấy một khối "băng" kỳ lạ dưới đáy biển có thể gợi ý nhiều hướng công nghệ trên mặt đất.
Câu hỏi thường gặp
Có thể tự làm băng cháy ở nhà không?
Không. Hydrat mêtan cần áp suất cao gấp hàng chục lần khí quyển và khí mêtan dễ cháy. Việc này chỉ thực hiện trong phòng thí nghiệm chuyên dụng với thiết bị chịu áp và quy trình an toàn. Không thử làm với bình gas, khí đốt hay bất kỳ dụng cụ nào trong nhà.
Vì sao gọi là băng cháy nếu băng không cháy?
Bản thân phần nước không cháy. Khi hydrat tan ở điều kiện thường, nó giải phóng khí mêtan, và khí này cháy được. Video "băng bốc lửa" thật ra là khí đang thoát ra từ khối hydrat cháy, còn phần nước để lại thành vũng. Cái tên phản ánh hình ảnh chứ không phải hoá học chính xác.
Băng cháy có phải là năng lượng sạch không?
Không hẳn. Mêtan từ hydrat khi đốt vẫn tạo ra CO₂, dù ít hơn than đá trên cùng lượng năng lượng. Nếu khai thác để rò rỉ mêtan, tác động khí hậu còn lớn hơn. Nó là nhiên liệu hoá thạch dạng khác, không phải năng lượng tái tạo.
Ngoài mêtan, nước có nhốt được khí khác không?
Có. Nước có thể tạo hydrat với nhiều khí như CO₂, êtan, propan, hydro sunfua, clo, xenon. Một số ý tưởng nghiên cứu muốn dùng hydrat CO₂ để lưu trữ khí thải dưới đáy biển, hoặc tráo CO₂ vào thay mêtan khi khai thác. Các hướng này vẫn đang ở mức nghiên cứu.
Băng cháy có liên quan đến các vụ tàu biến mất bí ẩn không?
Có giả thuyết cho rằng bọt khí mêtan lớn trào lên từ đáy biển có thể làm giảm sức nổi của tàu. Ý tưởng này được thử trong phòng thí nghiệm, nhưng không có bằng chứng rằng nó giải thích các vụ mất tích được đồn đại ở những vùng biển nổi tiếng. Phần lớn các vụ đó có lời giải bình thường như thời tiết hoặc tai nạn hàng hải.
Băng cháy trông như thế nào khi lấy lên?
Mẫu lấy lên thường là khối trắng xám lẫn trong bùn, trông như băng tuyết bẩn, sủi bọt và kêu lách tách khi tan vì khí thoát ra. Để giữ mẫu, các nhà khoa học phải bảo quản trong nitơ lỏng hoặc bình chịu áp ngay trên tàu.