DieuKy.comĐiều Kỳ
Nước và băng kỳ lạ

Mưa đá cực lớn: vì sao có hạt đá to bằng quả bưởi rơi giữa mùa nóng

Mưa đá hạt lớn hình thành trong mây dông có dòng thăng rất mạnh, hạt lớn dần qua nhiều lớp. Vì sao xảy ra vào mùa nóng, ở đâu tại Việt Nam và cách tránh nguy hiểm.

Wide view of dark towering storm clouds over terraced fields in Lào Cai, a farmer silhouette walking toward a wooden house, scattered white hailstones on wet grass foreground

Hạt mưa đá cực lớn hình thành trong những đám mây dông có dòng khí bốc lên rất mạnh, đủ sức giữ hạt băng lơ lửng lâu trong vùng chứa nhiều giọt nước siêu lạnh, để nó lớn dần qua từng lớp cho tới khi quá nặng mới rơi. Vì cần mây dông mạnh và không khí nóng ẩm bên dưới, mưa đá thường xảy ra vào mùa nóng hoặc giao mùa, không phải mùa đông.

Kỷ lục được ghi nhận chính thức tại Mỹ là một hạt đá có đường kính khoảng 20 centimét, nặng gần 0,9 kilôgam, rơi ở Vivian, bang South Dakota, năm 2010. Ở Việt Nam, mưa đá thường gặp ở vùng núi phía Bắc vào cuối mùa khô, hạt thường nhỏ hơn nhiều nhưng vẫn đủ làm hỏng mái nhà, hoa màu. Bài này giải thích hạt đá lớn lên ra sao, đọc được gì từ các lớp trong một hạt đá, và những điều nên làm khi gặp mưa đá.

Cỗ máy làm đá trong mây dông

Mưa đá cần một loại mây đặc biệt: mây dông vũ tích, cao từ vài trăm mét tới hơn mười kilômét, đỉnh vươn lên vùng có nhiệt độ âm vài chục độ C. Không khí nóng ẩm ở mặt đất bị đẩy lên, nguội dần, hơi nước ngưng tụ thành giọt. Ở độ cao mà nhiệt độ dưới 0, rất nhiều giọt vẫn ở thể lỏng, tức là nước siêu lạnh, chờ một thứ gì đó để đông lên.

Thứ đó là các mầm băng, như hạt băng nhỏ, hạt tuyết mềm hoặc giọt đã đông. Mỗi lần mầm va vào giọt siêu lạnh, giọt đông ngay lên bề mặt mầm. Quá trình này gọi là bồi tụ. Mầm càng ở lâu trong vùng nhiều giọt siêu lạnh, nó càng lớn.

Điều quyết định kích thước hạt đá là dòng thăng, tức luồng khí đi lên trong lòng mây. Hạt đá rơi xuống do trọng lực, nhưng dòng thăng thổi ngược lên. Nếu dòng thăng mạnh hơn tốc độ rơi của hạt, hạt bị giữ lại hoặc bị đẩy lên cao hơn. Hạt cứ thế lơ lửng và lớn lên, cho đến khi nặng tới mức dòng thăng không đỡ nổi, hoặc trôi ra khỏi vùng dòng thăng. Muốn có hạt đá cỡ quả bóng chày trở lên, dòng thăng phải mạnh tới vài chục mét mỗi giây, tức hơn 100 kilômét mỗi giờ theo chiều thẳng đứng.

Đọc lịch sử của hạt đá qua các lớp

Cắt đôi một hạt đá lớn. Nếu cắt đôi một hạt mưa đá lớn, bạn thường thấy các vòng xen kẽ trong suốt và trắng đục, như vòng gỗ của thân cây. Mỗi vòng kể lại một chặng đường của hạt trong mây.

Lớp trắng đục. Hình thành khi hạt đi qua vùng lạnh, ít nước. Giọt siêu lạnh va vào là đông ngay lập tức, nhốt bọt khí nhỏ lại, làm lớp băng trắng đục. Các nhà khí tượng gọi là tăng trưởng khô.

Lớp trong suốt. Hình thành khi hạt đi qua vùng nhiều nước, nhiệt độ không quá thấp. Nước va vào không đông ngay mà loang thành màng trên bề mặt, có thời gian để bọt khí thoát ra rồi mới đông, nên lớp băng trong. Gọi là tăng trưởng ướt.

Không phải "lên xuống nhiều lần" như sách cũ hay nói. Một cách giải thích phổ biến cho rằng mỗi vòng ứng với một lần hạt bị hất lên rồi rơi xuống. Các nghiên cứu mô phỏng và đo đạc gần đây cho thấy nhiều hạt đá lớn có quỹ đạo phức tạp hơn, các vòng có thể sinh ra khi hạt đi ngang qua những vùng có lượng nước và nhiệt độ khác nhau, không nhất thiết phải lên xuống liên tục.

Hình dạng không phải luôn tròn. Hạt đá lớn thường méo, có gai, có mấu, vì nhiều hạt nhỏ dính lại với nhau hoặc vì nước đông không đều. Nhiều hạt đá lớn được ghi nhận có hình dạng nhiều mấu, dẹt hoặc méo chứ không phải quả cầu nhẵn.

Kích thước hạt đá và mức độ nguy hiểm

Các cơ quan khí tượng thường mô tả kích thước hạt đá bằng vật quen thuộc. Tốc độ rơi dưới đây là ước lượng gần đúng theo các tài liệu khí tượng phổ biến, thực tế phụ thuộc hình dạng hạt và gió.

Kích thướcVí dụ so sánhTác động thường gặp
Dưới 1 cmHạt đậu, hạt ngôLàm dập lá rau, hoa; ít gây hư hại công trình
Khoảng 2–3 cmQuả nho, đồng xu lớnRách lá cây ăn quả, làm móp tôn mỏng, có thể vỡ kính xe
Khoảng 4–5 cmQuả bóng bàn đến quả bóng golfThủng mái tôn mỏng, vỡ ngói, nguy hiểm cho người ở ngoài trời
Từ 7 cm trở lênQuả bóng chày, quả cam lớnRơi với tốc độ trên 100 km/giờ, phá hỏng mái, xe, gây thương tích nghiêm trọng
Khoảng 15–20 cmQuả bưởi nhỏCực hiếm, kỷ lục thế giới; sức phá huỷ rất lớn

Hạt đá nặng hơn, to hơn thì rơi nhanh hơn, vì sức cản không khí tăng chậm hơn trọng lượng khi kích thước tăng. Đây là lý do hạt đá cỡ quả bóng golf đã nguy hiểm, còn hạt lớn hơn có thể gây chết người. Hạt đá nặng nhất được nhiều tài liệu nhắc tới rơi ở Bangladesh năm 1986, nặng khoảng một kilôgam, nhưng việc đo đạc khi đó không chặt chẽ như kỷ lục ở Mỹ.

Mưa đá ở Việt Nam: khi nào, ở đâu

Ở Việt Nam, mưa đá thường gặp nhất ở các tỉnh miền núi phía Bắc như Lào Cai, Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Tuyên Quang, Cao Bằng, Lạng Sơn, vào khoảng từ tháng hai đến tháng năm. Đây là thời kỳ giao mùa: không khí lạnh từ phía Bắc còn tràn về, gặp không khí nóng ẩm từ phía Nam, tạo ra những đám mây dông phát triển mạnh theo chiều thẳng đứng. Địa hình núi cao còn đẩy không khí lên mạnh thêm.

Đồng bằng và miền Trung, Tây Nguyên cũng có mưa đá nhưng ít hơn, thường đi kèm dông lốc vào đầu mùa mưa. Hạt đá ở Việt Nam phần lớn nhỏ, cỡ hạt ngô đến quả nho, đôi khi lớn hơn. Dù không đạt kích thước kỷ lục, mưa đá vẫn gây thiệt hại đáng kể cho mái tôn, mái ngói của nhà dân và hoa màu, cây ăn quả ở vùng núi.

Thời tiết mưa đá rất khó dự báo chính xác tới từng xã vì mây dông phát triển nhanh và cục bộ. Cơ quan khí tượng thường đưa ra cảnh báo chung về dông, lốc, sét, mưa đá cho một khu vực rộng. Khi có cảnh báo như vậy, người dân vùng núi nên chủ động gia cố mái và chuẩn bị chỗ trú.

Vì sao mưa đá rơi giữa mùa nóng mà không phải mùa đông

Đây là câu hỏi nhiều người thắc mắc, vì nghĩ băng thì phải gắn với trời lạnh.

  • Cần năng lượng của không khí nóng ẩm. Mây dông mạnh chỉ phát triển khi lớp không khí sát mặt đất nóng và ẩm, nổi lên như bong bóng khí nóng. Mùa đông, không khí sát đất lạnh, ít có dòng thăng mạnh.
  • Phía trên luôn đủ lạnh. Kể cả giữa mùa hè, ở độ cao vài kilômét nhiệt độ đã dưới 0. Băng hình thành trên cao, không cần mặt đất lạnh.
  • Hạt lớn kịp rơi xuống trước khi tan. Hạt đá nhỏ có thể tan hết thành mưa khi rơi qua lớp không khí ấm phía dưới. Hạt lớn rơi nhanh và có khối lượng lớn, nên vẫn còn là đá khi chạm đất.
  • Mùa đông có tuyết, mưa tuyết hoặc mưa băng. Ở xứ lạnh, mùa đông cho các dạng giáng thuỷ khác như tuyết, mưa băng, hạt băng nhỏ, nhưng hiếm có hạt đá lớn vì thiếu dòng thăng mạnh.

Vì thế, khi thấy trời oi nóng bất thường vào buổi chiều ở vùng núi, mây đen dựng đứng như cột, có sấm chớp liên tục, đó là lúc khả năng mưa đá cao nhất.

Làm gì khi gặp mưa đá

Hạt đá nhỏ gây phiền, hạt đá lớn có thể gây thương tích. Những việc dưới đây giúp giảm rủi ro cho người và tài sản.

  1. Vào ngay trong nhà kiên cố hoặc dưới mái che chắc chắn. Không trú dưới gốc cây lớn vì có sét và cành gãy.
  2. Tránh xa cửa kính, cửa sổ hướng về phía gió; kéo rèm để giảm mảnh kính văng nếu kính vỡ.
  3. Nếu đang lái xe, giảm tốc độ, dừng ở nơi an toàn như dưới cầu vượt hay mái che, không dừng giữa đường. Cúi người tránh xa kính chắn gió.
  4. Nếu đang ở ngoài trời không có chỗ trú, che đầu và gáy bằng ba lô, áo khoác dày hoặc tay, ngồi thấp xuống.
  5. Không chạy ra ngoài nhặt đá hay quay phim khi mưa đá còn đang rơi, kể cả khi hạt có vẻ nhỏ.
  6. Sau mưa đá, kiểm tra mái nhà từ bên trong trước, chỉ lên mái khi đã hết dông và có người hỗ trợ, đề phòng trơn trượt và sét.

Với nhà mái tôn vùng núi, gia cố mái và có tấm che dự phòng cho chuồng trại, vườn ươm là cách giảm thiệt hại thiết thực. Theo dõi bản tin cảnh báo dông lốc, mưa đá của cơ quan khí tượng địa phương vào mùa giao mùa.

Đo và xác nhận một hạt mưa đá kỷ lục như thế nào

Một hạt mưa đá chỉ được công nhận kỷ lục khi được đo đúng cách và nhanh. Vấn đề là đá bắt đầu tan ngay khi chạm đất, và nhiều người nhặt được đá lớn thường cho vào ngăn đá trước khi nghĩ đến chuyện đo. Ở Mỹ, hạt đá Vivian năm 2010 được người dân giữ trong tủ đông rồi báo cho cơ quan khí tượng, các chuyên gia đến đo đường kính, chu vi và cân khối lượng, sau đó ủy ban đánh giá kỷ lục khí hậu mới xác nhận.

Ba con số thường được ghi là đường kính lớn nhất, chu vi và khối lượng. Kỷ lục về đường kính không nhất thiết trùng với kỷ lục về khối lượng, vì hạt có thể dẹt hoặc nhiều mấu. Ảnh chụp có vật so sánh như thước kẻ hay đồng xu, cùng thời gian và địa điểm rơi, giúp các nhà khí tượng đánh giá độ tin cậy.

Với người dân Việt Nam gặp mưa đá lớn, chỉ khi trời đã tạnh hẳn, hãy chụp ảnh hạt đá cạnh một chiếc thước hoặc vật có kích thước rõ ràng, ghi giờ và nơi rơi. Những ảnh như vậy có giá trị với người làm khí tượng và báo chí hơn nhiều so với ảnh không có vật so sánh. Đặt hạt đá vào túi sạch trong ngăn đá nếu muốn giữ lại, nhưng nhớ rằng khi để lâu trong tủ, đá thăng hoa và nhỏ dần.

Câu hỏi thường gặp

Mưa đá có ăn được không?

Không nên ăn. Hạt đá hình thành quanh mầm có thể là bụi, phấn hoa, vi khuẩn, và trên đường rơi có thể dính bụi bẩn, khí thải. Hạt rơi xuống đất còn dính đất và bụi mái nhà. Trẻ em hay thích nhặt mưa đá để ngậm, người lớn nên nhắc không làm vậy.

Vì sao có hạt mưa đá rỗng hoặc có hình dạng lạ?

Khi nhiều hạt đá va vào nhau và dính lại, hoặc khi nước đông không đều trên bề mặt, hạt có thể có mấu, gai, hoặc hình dẹt. Hạt rỗng hiếm hơn, thường do nước bên trong chưa đông hết khi chạm đất rồi chảy ra khi vỡ.

Mưa đá và mưa tuyết khác nhau thế nào?

Mưa đá là các khối băng cứng, nhiều lớp, sinh ra trong mây dông có dòng thăng mạnh, thường vào mùa ấm. Tuyết là tinh thể băng mọc từ hơi nước, nhẹ, xốp, rơi chậm, gắn với không khí lạnh. Ở Việt Nam, tuyết rất hiếm, chỉ xuất hiện trên vài đỉnh núi cao trong đợt rét đặc biệt.

Có cách nào ngăn mưa đá rơi xuống vùng trồng trọt không?

Một số nơi trên thế giới thử gieo mây hoặc dùng các thiết bị bắn sóng âm để ngăn mưa đá. Hiệu quả của các biện pháp này vẫn chưa được chứng minh thuyết phục trong nhiều đánh giá khoa học. Biện pháp được dùng phổ biến và đáng tin hơn là lưới che chắn cho vườn cây giá trị cao.

Biến đổi khí hậu có làm mưa đá lớn hơn không?

Đây là câu hỏi đang được nghiên cứu. Một số nghiên cứu gợi ý rằng ở một số vùng, khí hậu ấm hơn có thể làm mưa đá ít đi về số lần nhưng hạt lớn hơn, vì không khí chứa nhiều hơi nước hơn và dòng thăng mạnh hơn. Tuy nhiên, kết quả khác nhau theo vùng và chưa có kết luận chung cho Việt Nam.

Có thể dự báo mưa đá trước bao lâu?

Các cơ quan khí tượng có thể cảnh báo khả năng dông kèm mưa đá trước vài giờ đến một hai ngày cho một vùng rộng. Dự báo chính xác nơi nào bị đá rơi thường chỉ có trước vài chục phút nhờ ra đa thời tiết. Vì vậy theo dõi cảnh báo và quan sát bầu trời đều quan trọng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138