DieuKy.comĐiều Kỳ
Sinh vật kỳ lạ

Nấm biến kiến thành "xác sống": Ophiocordyceps khiến kiến leo lá, cắn chặt ra sao

Nấm Ophiocordyceps khiến kiến rời tổ, leo lên lá, cắn chặt gân lá rồi chết. Sợi nấm làm gì trong cơ thể kiến, và vì sao nấm này không lây sang người.

Macro photograph of a dead ant clamped under a leaf vein with a thin pale fungal stalk rising from its head, misty humid forest in Lâm Đồng, soft morning light

Nấm biến kiến thành "xác sống" là một nhóm nấm ký sinh thuộc chi Ophiocordyceps, thường được gọi chung là Ophiocordyceps unilateralis. Bào tử nấm bám lên vỏ kiến, mọc vào bên trong, rồi trong khoảng hai đến ba tuần khiến con kiến bỏ tổ, leo lên cây, cắn chặt vào gân mặt dưới một chiếc lá và chết ở đó. Vài ngày sau, một cuống nấm mảnh mọc ra từ sau đầu kiến và rải bào tử xuống mặt đất, đúng nơi đồng loại của nó đi kiếm ăn.

Chữ "xác sống" là cách nói cho dễ hình dung chứ không chính xác: kiến không chết rồi đi lại, mà là một con kiến còn sống bị sợi nấm chiếm dần cơ thể và hành vi bị đẩy lệch theo hướng có lợi cho nấm. Bài này đi qua từng chặng của quá trình đó, điều các nhà khoa học đã đo được, điều còn chưa rõ, và vì sao những bộ phim hậu tận thế lấy cảm hứng từ loài nấm này không có cơ sở khi nói chuyện lây sang người.

Từ bào tử đến cú cắn cuối cùng: các chặng của một ca nhiễm

Các nghiên cứu thực địa ở rừng nhiệt đới Thái Lan và Brazil, nơi nhóm nấm này được theo dõi kỹ nhất, mô tả một trình tự khá đều đặn. Vật chủ chủ yếu là kiến thợ mộc (chi Camponotus) và vài chi kiến sống trên cây.

  1. Bám và xuyên vỏ. Bào tử rơi xuống lối đi của kiến, bám lên lớp vỏ kitin, nảy mầm và tiết enzyme kết hợp áp lực cơ học để chui qua vỏ vào khoang cơ thể.
  2. Nhân lên trong máu. Bên trong, nấm sống dưới dạng các tế bào đơn trôi trong dịch cơ thể của côn trùng (hemolymph), nhân lên âm thầm trong nhiều ngày. Lúc này con kiến vẫn đi làm việc gần như bình thường.
  3. Rời tổ và leo cao. Đến giai đoạn cuối, kiến bắt đầu đi lang thang, có lúc co giật, tách khỏi đường đi chung, rồi leo lên thân cây bụi thấp.
  4. Cú cắn tử thần. Kiến dùng hàm cắn chặt vào gân chính hoặc mép lá ở mặt dưới. Cơ hàm sau đó bị teo và khoá cứng, nên xác kiến treo lại ở đó kể cả khi đã chết.
  5. Mọc cuống và rải bào tử. Nấm tiêu thụ phần còn lại của cơ thể, mọc sợi bám xác vào lá, rồi đẩy một cuống quả thể ra từ sau đầu. Bào tử rơi xuống vùng đất bên dưới, tạo thành một "vùng mìn" trên lối đi của đàn kiến.

Toàn bộ chu trình từ lúc nhiễm đến lúc cắn lá thường được mô tả trong khoảng hai đến ba tuần, tuỳ loài nấm, loài kiến và điều kiện rừng. Con số chính xác khác nhau giữa các nghiên cứu, nên bạn nên hiểu đây là khoảng thời gian điển hình chứ không phải đồng hồ cố định.

Vì sao kiến cắn lá vào đúng độ cao và đúng giờ

Điều làm giới sinh học chú ý không chỉ là con kiến chết trên lá, mà là nó chết ở một chỗ rất chọn lọc. Khảo sát ở một khu rừng tại Thái Lan, công bố năm 2009, ghi nhận các xác kiến bị nhiễm tập trung ở độ cao khoảng 25 cm so với mặt đất, trên lá hướng về một phía nhất định, ở nơi có độ ẩm và nhiệt độ hợp cho nấm phát triển. Khi các nhà nghiên cứu di chuyển xác kiến lên cao hơn hoặc xuống thấp hơn, nấm mọc kém đi hoặc không ra được cuống bào tử.

Một nghiên cứu tiếp theo cho thấy cú cắn cuối cùng thường diễn ra vào khoảng giữa trưa, còn cái chết đến sau đó, vào lúc chiều tối hoặc đêm. Sự đồng bộ theo giờ trong ngày gợi ý rằng nấm, theo cách nào đó, tác động lên đồng hồ sinh học hoặc nhịp hoạt động của kiến. Đây là một giả thuyết đang được kiểm tra, chưa phải kết luận đóng hồ sơ.

Từ góc nhìn của nấm, chỗ chết lý tưởng là nơi đủ ẩm để sợi nấm không khô, đủ cao để bào tử rơi xa, và nằm ngay trên đường kiến đi. Từ góc nhìn của đàn kiến, đó là thảm hoạ: một con kiến chết ở đó có thể phát tán bào tử trong nhiều ngày. Cái tài của hệ thống này nằm ở chỗ con kiến tự mang "nhà máy bào tử" đến địa điểm đẹp nhất bằng chính đôi chân của nó.

Nấm có điều khiển não kiến không? Điều kính hiển vi cho thấy

Sợi nấm bao quanh cơ, ít vào não. Một nghiên cứu năm 2017 dùng kính hiển vi điện tử dựng lại hình ảnh ba chiều của cơ thể kiến bị nhiễm. Kết quả: tế bào nấm tạo thành mạng lưới dày đặc quấn quanh và chui vào giữa các sợi cơ, nhất là cơ hàm và cơ chân, nhưng gần như không thấy xâm nhập vào mô não.

"Con rối" chứ không phải "cấy chip". Hình ảnh đó khiến nhiều nhà khoa học ví con kiến như con rối có dây: não kiến có thể vẫn còn hoạt động, nhưng cơ bắp bị mạng nấm bao vây và có thể bị tác động trực tiếp. Đây là mô tả hình ảnh, cơ chế cụ thể vẫn đang được nghiên cứu.

Hoá chất là ứng viên chính. Phân tích gen cho thấy nấm tiết ra nhiều hợp chất và protein có thể ảnh hưởng đến hệ thần kinh và cơ của côn trùng. Người ta đã liệt kê được các ứng viên, nhưng chưa có thí nghiệm chứng minh chất nào gây ra hành vi leo cây, chất nào gây cú cắn.

Cơ hàm bị phá huỷ có chủ đích. Sau cú cắn, các sợi cơ hàm bị teo và tách rời, nhờ đó hàm khoá ở vị trí cắn mà không cần con kiến còn sống để giữ. Đây là chi tiết quan trọng: xác kiến bám chắc vào lá suốt nhiều ngày, đủ thời gian để nấm ra cuống.

Đàn kiến phòng thủ ra sao trước kẻ thù vô hình

Nếu nấm thắng tuyệt đối, các tổ kiến thợ mộc đã biến mất từ lâu. Thực tế không như vậy. Kiến sống thành xã hội và có cái mà giới sinh học gọi là miễn dịch xã hội: kiến thợ chải chuốt cho nhau để gỡ bào tử, mang xác đồng loại ra xa tổ, và tránh những con có biểu hiện lạ. Việc nấm chỉ phát tán ở bên ngoài tổ, trên lá cây quanh lối đi, cũng một phần vì bên trong tổ kiến dọn dẹp quá kỹ.

Nấm cũng có kẻ thù riêng. Các nhà nghiên cứu phát hiện những loài nấm khác ký sinh lên chính cuống Ophiocordyceps, làm giảm mạnh tỷ lệ cuống nấm ra được bào tử. Một con kiến chết trên lá chưa chắc đã trở thành nguồn lây; nhiều trường hợp nấm bị "ký sinh chồng" và không bao giờ hoàn tất vòng đời.

Kết quả là một thế cân bằng: trong một khu rừng có thể có những bãi xác kiến dày đặc, mà đàn kiến bên trên vẫn tồn tại hàng năm trời. Hiện tượng này cho thấy ký sinh trùng điều khiển hành vi không phải phép màu một chiều, mà là một cuộc chạy đua tiến hoá kéo dài giữa hai bên, mỗi bên đều có công cụ của mình.

Ophiocordyceps, đông trùng hạ thảo và nấm trong phim khác nhau thế nào

Ở Việt Nam, cái tên "Cordyceps" gần như đồng nghĩa với đông trùng hạ thảo bán ở cửa hàng, nên rất dễ nhầm. Bảng dưới đặt ba thứ cạnh nhau để bạn khỏi gộp chúng làm một.

Đối tượngVật chủĐiều đáng nhớ
Ophiocordyceps unilateralis (nhóm loài)Kiến thợ mộc và một số kiến sống trên cây ở rừng nhiệt đớiLàm thay đổi hành vi, kiến chết khi đang cắn lá; mỗi loài nấm thường chỉ hợp với một hoặc vài loài kiến
Ophiocordyceps sinensis (đông trùng hạ thảo tự nhiên)Ấu trùng sâu bướm sống trong đất vùng cao nguyên Thanh TạngKhông gây hành vi leo cây kiểu kiến; ấu trùng chết dưới đất, cuống nấm nhô lên mặt đất
Cordyceps militaris (đông trùng nuôi cấy phổ biến ở Việt Nam)Trong tự nhiên ký sinh nhộng bướm; khi nuôi cấy thì trồng trên giá thểLà loài khác chi với hai loài trên; sản phẩm bán trên thị trường chủ yếu là quả thể nuôi trên môi trường nhân tạo
Nấm trong phim hậu tận thếCon người (hư cấu)Lấy cảm hứng từ kiến xác sống nhưng không có cơ sở khoa học về lây sang người

Bảng này chỉ để phân biệt tên gọi và sinh học, không bàn công dụng sức khoẻ. Nếu bạn quan tâm đến đông trùng hạ thảo như một thực phẩm, đó là chuyện của y học và an toàn thực phẩm, nằm ngoài phạm vi bài này.

Có lây sang người không: vì sao kịch bản "xác sống" khó xảy ra

Câu hỏi này xuất hiện nhiều sau khi một bộ phim truyền hình về thế giới bị nấm Cordyceps tàn phá được chiếu rộng rãi. Câu trả lời ngắn: không có bằng chứng nào cho thấy Ophiocordyceps có thể nhiễm vào người, và có nhiều lý do sinh học khiến chuyện này rất khó.

Thứ nhất, các loài nấm này chuyên hoá rất hẹp. Mỗi loài Ophiocordyceps điều khiển kiến thường chỉ thích nghi với một loài hoặc một nhóm kiến gần nhau; ngay cả kiến khác loài trong cùng khu rừng cũng thường không bị nhiễm. Khoảng cách từ kiến đến động vật có xương sống là hàng trăm triệu năm tiến hoá. Thứ hai, thân nhiệt người khoảng 37 độ C cao hơn mức mà phần lớn nấm ký sinh côn trùng ưa thích; đó là một trong những rào chắn tự nhiên quan trọng của động vật có vú trước rất nhiều loài nấm. Thứ ba, hệ miễn dịch của động vật có xương sống hoạt động khác hẳn côn trùng.

Điều này không có nghĩa nấm không bao giờ gây bệnh cho người: có những loài nấm gây bệnh thật, nhất là ở người suy giảm miễn dịch, và giới y học theo dõi chúng nghiêm túc. Nhưng đó là những loài khác, cơ chế khác, không liên quan đến chuyện điều khiển hành vi kiểu kiến xác sống.

Gặp xác côn trùng mọc nấm trong rừng thì quan sát thế nào

Nhóm nấm ký sinh côn trùng có mặt ở nhiều khu rừng nhiệt đới ẩm của Đông Nam Á. Nếu bạn đi bộ trong rừng ẩm và nhìn kỹ mặt dưới lá, thỉnh thoảng có thể thấy xác côn trùng phủ sợi trắng hoặc có cuống mảnh nhô ra. Vài lưu ý khi quan sát:

  • Nhìn mặt dưới lá ở độ cao ngang đầu gối đến thắt lưng, những chỗ rừng rậm, ít gió, gần suối. Dùng đèn pin nhỏ và kính lúp cầm tay là đủ.
  • Chụp ảnh tại chỗ thay vì hái lá mang về. Ở vườn quốc gia và khu bảo tồn, mang mẫu sinh vật ra ngoài thường cần giấy phép.
  • Không chạm tay trần vào xác côn trùng mọc nấm rồi đưa lên mặt; đây là thói quen vệ sinh chung khi tiếp xúc mẫu sinh học, không phải vì nấm này nguy hiểm cho người.
  • Ghi lại ngày, giờ, độ cao so với mặt đất và hướng lá. Đó chính là loại dữ liệu các nhà nghiên cứu đã dùng để phát hiện quy luật cắn lá.
  • Đừng vội gán tên loài. Nhiều nấm ký sinh côn trùng trông giống nhau, phân biệt chắc chắn cần chuyên gia và đôi khi cần giải trình tự gen.

Nếu thật sự muốn đóng góp, bạn có thể gửi ảnh kèm ghi chú địa điểm lên các nền tảng quan sát đa dạng sinh học do cộng đồng nhà khoa học vận hành. Một bức ảnh có đủ thông tin đôi khi có giá trị hơn một mẫu vật bị hái sai cách.

Câu hỏi thường gặp

Kiến bị nhiễm nấm có biết mình bị nhiễm không?

Không có cách nào đo "ý thức" của kiến, nhưng hành vi cho thấy kiến bị nhiễm vẫn làm việc bình thường trong phần lớn thời gian ủ bệnh. Chỉ ở giai đoạn cuối chúng mới đi lang thang, co giật và leo lên cây. Đàn kiến thì có phản ứng: kiến thợ thường tránh hoặc mang những cá thể bất thường ra khỏi khu vực tổ.

Nấm này có ở Việt Nam không?

Nấm ký sinh côn trùng nói chung có mặt rộng ở rừng nhiệt đới Đông Nam Á, và Việt Nam nằm trong vùng khí hậu phù hợp. Tuy vậy, định danh chính xác từng loài Ophiocordyceps trên từng loài kiến cần khảo sát chuyên môn. Bạn nên coi ảnh chụp ngoài rừng là "nghi là nhóm nấm này" cho đến khi có chuyên gia xác nhận.

Ngoài kiến, có ký sinh trùng nào khác điều khiển hành vi vật chủ không?

Có nhiều ví dụ. Sán lá Leucochloridium làm xúc tu ốc sên phồng lên và đập như con sâu để thu hút chim. Giun tóc khiến dế nhảy xuống nước để giun chui ra. Một loài nấm khác làm bụng ve sầu rụng ra mà con ve vẫn bay đi giao phối, phát tán bào tử. Mỗi trường hợp có cơ chế riêng và mức độ hiểu biết khác nhau.

Vì sao gọi là "xác sống" nếu kiến vẫn còn sống?

Đó là cách gọi đại chúng, dựa trên hình ảnh một sinh vật bị thứ khác điều khiển. Trong tài liệu khoa học, người ta dùng cụm "điều khiển hành vi vật chủ" hoặc "kiểu hình mở rộng", tức là gen của ký sinh trùng biểu hiện ra qua hành vi của vật chủ. Khi kiến cắn lá thì nó vẫn còn sống, cái chết đến sau đó vài giờ.

Nghiên cứu nấm này có ích gì cho con người?

Trước hết là hiểu biết cơ bản về cách một sinh vật tác động lên hệ thần kinh và cơ của sinh vật khác. Ngoài ra, các hợp chất mà nấm ký sinh côn trùng tiết ra đang được quan tâm như nguồn tiềm năng cho thuốc trừ sâu sinh học hoặc hoạt chất mới. Phần lớn các hướng này mới ở giai đoạn nghiên cứu, chưa thành sản phẩm.

Có thể tự nuôi nấm này để quan sát không?

Không nên. Việc nuôi Ophiocordyceps trên kiến đòi hỏi phòng thí nghiệm, nguồn kiến sống từ tự nhiên và quy trình an toàn sinh học. Bắt kiến rừng hay mang mẫu từ khu bảo tồn về nhà vừa vi phạm quy định vừa vô ích. Cách tốt nhất để quan sát là xem phim tư liệu của các nhà nghiên cứu hoặc chụp ảnh tại chỗ khi đi rừng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138