DieuKy.comĐiều Kỳ
Ảo giác thị giác

Ảo giác bàn cờ Adelson: hai ô cùng một màu xám mà một sáng một tối

Ảo giác bàn cờ bóng đổ Adelson: ô A và ô B cùng một mức xám nhưng trông như đen và trắng. Vì sao não tính bóng đổ, cách tự kiểm chứng và bài học cho người vẽ, chụp ảnh.

Top-down shot of a wooden checkerboard on a veranda floor in Vinh Long, a ceramic jar casting a long soft shadow across squares, late afternoon sun

Trong ảo giác bàn cờ Adelson, ô A nằm ngoài bóng đổ trông màu xám đậm, ô B nằm trong bóng của một khối trụ trông màu xám nhạt gần như trắng; thật ra hai ô có đúng cùng một mức xám trên màn hình hay trên giấy in. Não không báo cáo lượng ánh sáng đi vào mắt, mà báo cáo màu của bề mặt sau khi đã tính đến bóng đổ: ô B “phải” sáng vì nó nằm trong bóng mà vẫn sáng chừng đó.

Hình do giáo sư Edward Adelson tại Viện Công nghệ Massachusetts công bố năm 1995 và trở thành một trong những ảo giác độ sáng thuyết phục nhất từng được vẽ. Bài này giải thích ba cơ chế cùng lúc tác động, cách tự chứng minh hai ô bằng nhau mà không cần phần mềm, những ảo giác họ hàng, và vì sao người vẽ, người chụp ảnh nên hiểu nó.

Bạn đang thấy gì trên bàn cờ

Hình là một bàn cờ ô sáng ô tối, vẽ theo phối cảnh. Ở một góc có một khối trụ màu xanh lục, ánh sáng chiếu từ phía sau bên phải nên khối trụ đổ một vệt bóng chéo qua nhiều ô. Ô A là một ô tối nằm ngoài vùng bóng. Ô B là một ô sáng nằm trong vùng bóng.

Gần như ai nhìn cũng thấy ô A tối hơn ô B rất rõ, như một ô đen và một ô trắng trên bàn cờ. Nhưng nếu lấy công cụ đo màu trên máy tính, hoặc che phần còn lại của hình, chỉ để lộ hai ô, bạn sẽ thấy chúng có cùng một sắc xám. Adelson còn vẽ một phiên bản có hai dải xám nối từ A sang B, cùng màu với cả hai ô; khi đó ô B và ô A như chảy vào nhau.

Kể cả sau khi đã tự kiểm chứng, cảm giác khác biệt vẫn quay lại ngay khi bạn bỏ phần che. Như với mọi ảo giác mạnh, hiểu biết không tắt được cái mắt thấy. Điều đó cho biết quá trình tính độ sáng xảy ra ở tầng sớm, nhanh và tự động.

Ba cơ chế cùng làm ô B sáng lên

Tương phản cục bộ. Ô B được bao quanh bởi những ô tối, còn ô A được bao quanh bởi những ô sáng. Hệ thị giác nhạy với sự chênh lệch giữa một vùng và xung quanh hơn là với độ sáng tuyệt đối. Một ô xám giữa các ô tối trông sáng hơn; cùng ô xám đó giữa các ô sáng trông tối hơn. Đây là hiện tượng tương phản đồng thời, đã được mô tả từ thế kỷ 19.

Bóng đổ được nhận ra là bóng đổ. Vệt bóng của khối trụ có mép mờ dần, không sắc nét. Não đã học rằng mép mờ thường là ranh giới của ánh sáng và bóng tối, còn mép sắc nét thường là ranh giới giữa hai vật liệu khác màu. Vì vậy vùng bóng được đọc là “cùng bề mặt nhưng ít ánh sáng hơn”, và não bù lại độ sáng cho mọi thứ trong đó.

Kỳ vọng về quy luật của bàn cờ. Bàn cờ có quy luật ô sáng ô tối xen kẽ. Ô B nằm ở vị trí của một ô sáng; ô A nằm ở vị trí của một ô tối. Quy luật này củng cố cách hiểu của não: A là ô tối, B là ô sáng, chỉ có điều B đang nằm trong bóng.

Kết quả là màu bề mặt chứ không phải ánh sáng. Ba manh mối cùng hướng tới một kết luận, nên ảo giác mạnh đến mức hầu như không ai cưỡng lại được. Thứ não báo cáo cho ta là ước lượng về màu thật của bề mặt, gọi là độ sáng bề mặt, chứ không phải lượng ánh sáng đi vào mắt.

Vì sao đây là “thành công” chứ không phải lỗi

Adelson nhấn mạnh một điểm khi giải thích hình của mình: ảo giác này cho thấy hệ thị giác làm việc rất tốt, không phải rất tệ. Hãy nghĩ đến một bàn cờ thật trên hiên nhà lúc chiều, một phần nằm trong bóng cột nhà. Nếu mắt báo cáo đúng lượng ánh sáng, ta sẽ thấy các ô trắng trong bóng có màu xám như ô đen ngoài nắng, và không thể nhận ra đâu là ô trắng, đâu là ô đen. Bàn cờ sẽ trở thành một mớ hỗn độn.

Thay vào đó, não tách hai thứ trộn lẫn trong tín hiệu ánh sáng: màu của bề mặt và mức chiếu sáng. Nhờ vậy, tờ giấy trắng vẫn trắng trong bóng cây, và chiếc áo đen vẫn đen dưới nắng gắt. Hiện tượng này gọi là hằng định độ sáng, họ hàng gần của hằng định màu và hằng định kích thước.

Hình bàn cờ là trường hợp đặc biệt: trên tờ giấy hay màn hình phẳng không có bóng đổ thật, chỉ có hình vẽ của bóng đổ. Não áp dụng đúng quy tắc vốn hữu ích ngoài đời, nên kết quả “sai” so với mực in nhưng “đúng” so với cảnh mà hình mô tả. Nói cách khác, ảo giác chính là dấu vết của một kỹ năng.

Tự kiểm chứng hai ô cùng màu bằng tay

Có nhiều cách chứng minh hai ô bằng nhau. Cách dưới đây không cần phần mềm, chỉ cần bản in hoặc màn hình và một tờ giấy.

  1. In hình bàn cờ bóng đổ ra giấy hoặc mở trên màn hình ở độ sáng vừa phải.
  2. Lấy một tờ giấy trắng hoặc bìa cứng, khoét hai lỗ vuông nhỏ hơn kích thước ô cờ một chút, cách nhau bằng khoảng cách giữa ô A và ô B.
  3. Đặt tờ giấy che lên hình sao cho chỉ còn lộ ra phần giữa của ô A và ô B qua hai lỗ.
  4. So sánh hai ô. Không còn bóng đổ, ô xung quanh hay bàn cờ, hai ô hiện ra cùng một sắc xám.
  5. Từ từ nhấc tờ giấy lên. Để ý thời điểm ô B bắt đầu “sáng lên” — thường ngay khi các ô tối xung quanh lộ ra.
  6. Nếu có điện thoại, thử dùng công cụ chọn màu trong ứng dụng chỉnh ảnh để đọc giá trị màu của hai ô; hai con số sẽ trùng hoặc gần trùng tuỳ chất lượng ảnh.

Cách khoét lỗ trên giấy chính là kỹ thuật mà nhiều người vẽ màu nước, sơn dầu vẫn dùng: nhìn một mảng màu qua lỗ nhỏ để tách nó khỏi bối cảnh và pha cho đúng sắc thật.

Những ảo giác độ sáng họ hàng

Bàn cờ Adelson thuộc một họ ảo giác lớn. So sánh nhanh giúp bạn nhận ra chúng khi gặp.

Ảo giácThấy gìCơ chế chính
Tương phản đồng thờiÔ xám giữa nền đen trông sáng hơn ô xám giữa nền trắngSo sánh với vùng xung quanh
Ảo giác WhiteThanh xám nằm trên sọc đen trông sáng hơn thanh xám nằm trên sọc trắng, ngược với dự đoán của tương phản đơn giảnCách não gom thanh vào nhóm sọc, vẫn còn tranh luận
Ảo giác CornsweetHai vùng cùng độ sáng, chỉ có mép ranh giới thay đổi, trông như một vùng sáng một vùng tốiNão suy độ sáng cả vùng từ mép
Dải MachThấy dải sáng hơn và tối hơn ở chỗ chuyển tiếp giữa hai vùng, dù ảnh thật chuyển đềuỨc chế bên giữa các tế bào thần kinh
Bàn cờ AdelsonÔ trong bóng trông sáng hơn ô ngoài bóng cùng màuTương phản, nhận diện bóng đổ và quy luật bàn cờ cộng lại

Điểm chung: não không đo độ sáng như máy đo quang, mà suy luận từ ranh giới, nhóm, bóng đổ. Mỗi ảo giác làm lộ một manh mối não sử dụng.

Gặp bàn cờ Adelson ngoài đời ở đâu

Bạn không cần màn hình để thấy hiện tượng này. Sàn gạch bông hai màu trong những ngôi nhà cũ, khi một vệt nắng chiếu xiên qua song cửa, là một bàn cờ Adelson thật. Viên gạch sáng màu nằm trong bóng và viên gạch sẫm màu nằm ngoài nắng có thể phản xạ lượng ánh sáng gần bằng nhau, nhưng mắt vẫn dễ dàng nhận ra viên nào sáng, viên nào sẫm. Chụp ảnh lại rồi dùng công cụ chọn màu, bạn sẽ thấy con số gần nhau đến bất ngờ.

Vạch sơn trắng trên mặt đường dưới bóng cây, áo trắng phơi trong bóng hiên, trang sách trắng dưới đèn bàn yếu — tất cả đều là trường hợp não đang bù trừ bóng đổ để giữ cho màu bề mặt ổn định. Nhờ vậy, bạn không phải suy nghĩ mỗi lần bước từ chỗ nắng vào chỗ râm.

Phép bù này cũng có giới hạn. Khi ánh sáng thay đổi quá nhanh hoặc không có manh mối nào cho biết đâu là bóng, như trong căn phòng tối chỉ có một đèn màu, não có thể bù sai và màu sắc trông lạ. Những người làm việc với màu, như thợ in, thợ sơn hay người chọn vải, vì thế thường so màu dưới cùng một nguồn sáng chuẩn thay vì tin vào cảm giác ở nơi ánh sáng không đều.

Hiểu sai và bài học thực tế

“Do màn hình hiển thị không đều.” Ảo giác vẫn mạnh nguyên trên giấy in. Màn hình không phải nguyên nhân; bạn có thể kiểm chứng bằng cách cuộn hình sang vị trí khác trên màn hình.

“Người có mắt tốt sẽ thấy hai ô bằng nhau.” Ảo giác không liên quan đến thị lực. Người có thị lực tốt cũng bị lừa như mọi người, vì phép tính diễn ra ở não.

Bài học cho người chụp ảnh. Một vật trong bóng râm trông sáng với mắt bạn có thể lại tối trong ảnh, vì máy ảnh ghi ánh sáng thật chứ không bù bóng như não. Đó là lý do ảnh chụp ngược sáng hay mất chi tiết ở vùng tối mà mắt thường thấy rõ.

Bài học cho người vẽ. Người mới vẽ thường tô vùng trong bóng của một vật trắng quá sáng, vì mắt “biết” vật đó trắng. Nheo mắt, nhìn qua lỗ nhỏ, hoặc chụp đen trắng để so giúp bạn thấy đúng mức sáng tối cần vẽ.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao gọi là ảo giác bàn cờ bóng đổ?

Vì hình gồm một bàn cờ và một vệt bóng do khối trụ đổ xuống. Tên tiếng Anh thường gặp là checker shadow illusion. Trong tiếng Việt nhiều nơi gọi là ảo giác bàn cờ Adelson theo tên người tạo ra nó năm 1995.

Nếu xoá khối trụ đi thì ảo giác có còn không?

Ảo giác vẫn còn nhưng thường yếu hơn, vì não mất một manh mối giải thích vệt tối là bóng đổ. Mép mờ của vệt bóng và tương phản với các ô xung quanh vẫn giữ lại một phần hiệu ứng.

Ảo giác này có giống chuyện chiếc váy xanh đen trắng vàng không?

Cùng họ nhưng khác ở chỗ chia phe. Với bàn cờ, gần như mọi người đều thấy giống nhau vì manh mối bóng đổ rõ ràng. Với chiếc váy, manh mối về ánh sáng mập mờ nên mỗi người đoán khác nhau và thấy màu khác nhau.

Trẻ nhỏ có bị ảo giác bàn cờ không?

Trẻ em ở độ tuổi có thể trả lời câu hỏi về hai ô thường cũng thấy chênh lệch. Nghiên cứu sự phát triển của hằng định độ sáng ở trẻ còn ít so với người lớn, nên khó nói chính xác mức độ ở từng độ tuổi.

Có thể dùng hình này trong lớp học như thế nào?

Giáo viên có thể cho học sinh đoán trước ô nào tối hơn, rồi tự khoét giấy kiểm chứng. Hoạt động này mở ra thảo luận về sự khác nhau giữa ánh sáng vật lý và cảm nhận, và về việc kiểm tra niềm tin của mình bằng phép đo.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138