DieuKy.comĐiều Kỳ
Ảo giác thị giác

Ảo giác Ebbinghaus: vòng tròn giữa to nhỏ theo những vòng xung quanh như thế nào

Ảo giác Ebbinghaus: hai vòng tròn bằng nhau, một bị vây bởi vòng lớn, một bởi vòng nhỏ, trông chênh hẳn. Cơ chế so sánh kích thước, cách tự thử và điều còn bàn.

Close-up of hands arranging round coins and small bottle caps on a dark wooden cafe table in Huế, soft window light from the side, aqua and violet tones

Ảo giác Ebbinghaus gồm hai vòng tròn giữa có đường kính bằng nhau: một vòng bị bao quanh bởi những vòng tròn lớn, vòng kia bởi những vòng tròn nhỏ. Vòng giữa giữa đám vòng lớn trông nhỏ hơn hẳn vòng giữa giữa đám vòng nhỏ. Não không đo kích thước một cách tuyệt đối mà so với những gì ở ngay bên cạnh.

Hình này còn được gọi là vòng tròn Titchener, theo tên nhà tâm lý học đã phổ biến nó trong sách giáo khoa đầu thế kỷ 20. Điều làm giới nghiên cứu quan tâm không chỉ là chuyện vòng tròn đổi cỡ, mà là mức độ bị lừa khác nhau giữa trẻ em và người lớn, giữa các cộng đồng, và câu hỏi gây tranh cãi kéo dài: bàn tay khi với lấy vật có bị lừa giống mắt hay không.

Hình vẽ hoạt động thế nào

Bố cục điển hình: bên trái là một vòng tròn cam ở giữa, xung quanh có năm hoặc sáu vòng xám lớn, mỗi vòng lớn gấp đôi vòng giữa. Bên phải là một vòng cam y hệt, xung quanh có tám vòng xám nhỏ, mỗi vòng chỉ bằng khoảng một phần ba vòng giữa. Người nhìn hầu như đều thấy vòng cam bên phải to hơn.

Có hai yếu tố cùng tác động. Thứ nhất là tương phản kích thước: đứng giữa những vật to, một vật trông nhỏ đi, giống một người bình thường đứng giữa đội bóng rổ. Thứ hai là khoảng cách từ vòng giữa đến các vòng xung quanh: vòng nhỏ thường được xếp sát vòng giữa, vòng lớn thì đứng xa hơn. Các thí nghiệm thay đổi riêng từng yếu tố cho thấy khoảng cách cũng góp phần đáng kể, có khi ngang với kích thước.

Nhà tâm lý học người Đức Hermann Ebbinghaus, người nổi tiếng hơn với đường cong quên trong nghiên cứu trí nhớ, được ghi nhận là người phát hiện hình này vào cuối thế kỷ 19. Edward Titchener sau đó đưa nó vào sách giáo khoa, nên tài liệu tiếng Anh hay gọi cả hai tên.

Vì sao não so sánh thay vì đo

Nhìn từ góc tiến hoá và kỹ thuật, việc so sánh với xung quanh không phải lỗi thiết kế mà là lối tắt có ích. Một số lý do được nhiều nhà nghiên cứu nêu:

  • Kích thước trên võng mạc không đáng tin. Một quả cam ở gần và một quả bưởi ở xa có thể chiếu lên mắt cùng một cỡ. Não cần manh mối khác để đoán kích thước thật, và vật bên cạnh là một manh mối có sẵn.
  • Vật cùng loại thường đứng cạnh nhau. Trong một rổ trái cây hay một đàn chim, so sánh với hàng xóm giúp nhận ra quả nào lớn, con nào non. Hệ thị giác có vẻ đã điều chỉnh để làm phép so sánh này rất nhanh.
  • Tế bào thần kinh thị giác phản ứng theo vùng xung quanh. Nhiều tế bào ở vỏ não thị giác bị ảnh hưởng bởi những gì nằm ngoài vùng nhận cảm chính của chúng. Đây là cơ chế chung đứng sau nhiều ảo giác tương phản, cả về độ sáng lẫn kích thước.
  • Ước lượng nhanh được ưu tiên hơn ước lượng chính xác. Trong đời sống, biết “to hơn hay nhỏ hơn” trong nháy mắt thường hữu dụng hơn biết đúng đến từng milimét.

Những lý do trên giải thích vì sao có ảo giác, nhưng chưa giải thích hết vì sao mức độ khác nhau giữa người này với người khác. Phần đó là chỗ nghiên cứu còn mở.

Trẻ nhỏ và một số cộng đồng ít bị lừa hơn

Một phát hiện thú vị là trẻ nhỏ thường ít bị ảo giác Ebbinghaus hơn người lớn. Một nghiên cứu của nhóm Martin Doherty và cộng sự công bố năm 2010 cho thấy trẻ dưới khoảng bảy tuổi ước lượng kích thước vòng giữa chính xác hơn người lớn trong hình này. Cách giải thích phổ biến: khả năng gom bối cảnh, nhìn “cả bức tranh” phát triển dần theo tuổi, nên trẻ nhỏ nhìn vòng giữa tách biệt hơn.

Một số nghiên cứu khác so sánh người tham gia từ các nền văn hoá khác nhau. Có công trình ghi nhận người Himba ở vùng nông thôn Namibia, ít tiếp xúc với môi trường đô thị, bị ảo giác này yếu hơn sinh viên ở Anh, và đề xuất rằng thói quen chú ý vào chi tiết hay vào tổng thể có ảnh hưởng. Đây là hướng nghiên cứu hấp dẫn nhưng mẫu còn nhỏ, cần thêm bằng chứng.

Cũng có nghiên cứu hình ảnh não gợi ý rằng diện tích vùng vỏ não thị giác sơ cấp ở mỗi người liên quan đến mức độ bị ảo giác kích thước: vùng này càng rộng, ảo giác có xu hướng càng yếu. Kết quả này đáng chú ý nhưng là tương quan, không cho phép đo vỏ não của ai bằng một hình vẽ.

Điều cần giữ khi đọc các kết quả này: chúng mô tả xu hướng trung bình của nhóm, không phải nhãn cho từng người. Người lớn bị lừa nhiều hơn không có nghĩa là kém hơn trẻ em; đơn giản là não người lớn tận dụng bối cảnh mạnh hơn, điều thường có ích ngoài đời.

Bàn tay có bị lừa giống mắt không: cuộc tranh luận về hai đường thị giác

Năm 1995, Salvatore Aglioti, Joseph DeSouza và Melvyn Goodale công bố thí nghiệm dùng hai miếng tròn mỏng đặt theo bố cục Ebbinghaus. Người tham gia thấy hai miếng giữa khác cỡ, nhưng khi với tay cầm, độ mở ngón cái và ngón trỏ lúc tiến tới vật lại khớp với kích thước thật nhiều hơn. Kết quả được dùng để ủng hộ ý tưởng não có hai đường xử lý thị giác: một đường phục vụ nhận biết, dễ bị bối cảnh lừa; một đường phục vụ hành động, bám sát số đo thật.

Ý tưởng hai đường thị giác có nhiều bằng chứng từ những trường hợp tổn thương não, nhưng riêng chuyện tay có “miễn nhiễm” ảo giác Ebbinghaus thì bị phản bác. Một số nhóm, như của Volker Franz, chỉ ra rằng khi so sánh công bằng về độ nhạy giữa đo bằng mắt và đo bằng tay, tay cũng bị ảnh hưởng. Các vòng tròn xung quanh còn đóng vai chướng ngại vật, làm tay mở rộng hay khép lại vì lý do khác.

Đến nay câu trả lời thận trọng là: tay có thể bị lừa ít hơn mắt trong một số điều kiện, nhưng không hoàn toàn miễn nhiễm, và kết quả phụ thuộc nhiều vào cách bố trí thí nghiệm. Đây là ví dụ tốt cho thấy một thí nghiệm gọn gàng trên một hình đơn giản có thể mở ra cuộc tranh luận kéo dài hàng chục năm.

Tự làm phiên bản cầm được bằng đồng xu và nắp chai

Thay vì nhìn hình trên màn hình, bạn có thể dựng ảo giác ngay trên bàn với đồ có sẵn. Phiên bản này cho phép thử cả phần “mắt” lẫn phần “tay”.

  1. Chọn hai vật tròn giống hệt nhau làm vòng giữa, ví dụ hai đồng xu cùng mệnh giá hoặc hai nắp chai cùng loại.
  2. Chuẩn bị sáu vật tròn lớn hơn rõ rệt, như nắp lọ hoặc đế lót cốc, và tám vật tròn nhỏ như cúc áo.
  3. Đặt một đồng xu ở giữa vòng nắp lọ, đồng xu kia ở giữa vòng cúc áo, hai cụm cách nhau một gang tay.
  4. Đứng nhìn từ trên xuống ở khoảng cách chừng nửa mét, nói xem đồng xu nào trông lớn hơn.
  5. Thử dịch các cúc áo ra xa đồng xu hơn, rồi kéo các nắp lọ sát lại. Quan sát xem cảm giác chênh tăng hay giảm.
  6. Nhắm mắt, đưa tay cầm từng đồng xu và để ý cảm giác độ mở của ngón tay ngay trước khi chạm. Phần này chỉ là cảm nhận chủ quan, không thay được thí nghiệm có máy đo.

Nếu làm với trẻ nhỏ, nên để trẻ tự sắp và tự đổi khoảng cách. Hỏi trẻ thấy gì và vì sao, không cần ai đúng ai sai; điều thú vị là trẻ có thể thấy khác người lớn, như các nghiên cứu nói ở trên.

Ebbinghaus và vài ảo giác kích thước họ hàng

Ảo giác Ebbinghaus thuộc một họ lớn: kích thước một vật bị kéo theo bối cảnh. So sánh nhanh giúp bạn nhận ra chúng khi gặp.

Ảo giácThấy gìYếu tố chính
EbbinghausVòng giữa to hay nhỏ theo vòng xung quanhTương phản kích thước và khoảng cách tới vật bao quanh
DelboeufVòng tròn trong một vòng viền rộng trông nhỏ hơn vòng trong viền sátKhoảng hở giữa vật và đường viền bao
PonzoHai thanh bằng nhau giữa hai đường hội tụ, thanh gần đỉnh trông dài hơnManh mối phối cảnh gợi khoảng cách
Đĩa to bát nhỏCùng một lượng thức ăn trên đĩa lớn trông ít hơn trên đĩa nhỏHọ hàng của Delboeuf, ảnh hưởng tới ước lượng thực tế còn đang được kiểm chứng
Müller-LyerĐoạn thẳng dài ngắn theo hướng mũi tên ở đầuGom vùng và các giả thuyết về góc nhà

Chuyện “ăn bằng đĩa nhỏ để ăn ít đi” được lan truyền nhiều. Các nghiên cứu về hiệu ứng này cho kết quả không đồng nhất, và vài công trình nổi tiếng trong lĩnh vực đã bị rút lại vì vấn đề số liệu; vì vậy nên coi đây là giả thuyết đang được kiểm, chưa phải mẹo đã chứng minh.

Những chỗ hay hiểu sai

“Ảo giác chỉ có trên giấy.” Bối cảnh kéo kích thước theo xảy ra cả ngoài đời: một chiếc xe máy đỗ giữa dãy ô tô trông nhỏ xíu, cùng chiếc xe đó giữa dãy xe đạp trông bề thế. Hình vẽ chỉ làm hiện tượng lộ rõ.

“Màu sắc là nguyên nhân.” Hình thường tô vòng giữa màu cam cho dễ nhìn, nhưng tô cùng một màu xám ảo giác vẫn còn. Màu không phải yếu tố chính.

“Người bị lừa ít là người tập trung tốt.” Mức độ bị lừa liên quan đến cách hệ thị giác dùng bối cảnh, độ tuổi, kinh nghiệm hình ảnh. Nó không phải thước đo khả năng tập trung, càng không phải thước đo trí thông minh.

“Đã chứng minh tay không bị lừa.” Như phần trên, đây là kết luận còn tranh cãi. Viết chính xác là: một số thí nghiệm cho thấy tay bị lừa ít hơn, các thí nghiệm khác thấy tay cũng bị ảnh hưởng.

Câu hỏi thường gặp

Ảo giác Ebbinghaus và ảo giác Titchener có phải là một không?

Là một. Hermann Ebbinghaus được ghi nhận là người phát hiện, còn Edward Titchener đưa hình vào sách giáo khoa tâm lý học tiếng Anh đầu thế kỷ 20 nên nhiều tài liệu gọi là vòng tròn Titchener. Hai tên chỉ cùng một hình.

Có cách nào làm ảo giác mạnh hơn không?

Có thể tăng độ chênh giữa vòng xung quanh lớn và nhỏ, xếp vòng nhỏ thật sát vòng giữa và để vòng lớn cách xa hơn. Dùng cùng màu cho vòng giữa và vòng xung quanh đôi khi cũng làm hiệu ứng rõ hơn, vì não dễ gom chúng thành một nhóm.

Vì sao trẻ nhỏ lại ít bị ảo giác này?

Cách giải thích được nhắc nhiều là trẻ nhỏ chưa tích hợp bối cảnh mạnh như người lớn, nên nhìn vòng giữa riêng biệt hơn. Khả năng gom tổng thể tăng dần trong tuổi tiểu học. Đây là xu hướng của nhóm, mỗi trẻ có thể khác.

Ảo giác này có dùng trong thiết kế không?

Có, theo cách gián tiếp. Người thiết kế biết rằng một biểu tượng đặt giữa các biểu tượng lớn trông nhỏ đi, nên chỉnh cỡ theo cảm giác chứ không chỉ theo số đo. Thợ trưng bày hàng cũng chú ý vật đặt cạnh nhau để món hàng chính trông cân đối.

Nhìn bằng một mắt hay hai mắt có khác không?

Ảo giác xuất hiện với cả một mắt lẫn hai mắt vì hình phẳng không có chiều sâu thật. Khi dựng bằng vật thật trên bàn, nhìn hai mắt có thêm thông tin chiều sâu nhưng thường vẫn còn ảo giác, chỉ mạnh yếu khác đôi chút.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138