Ảo giác Müller-Lyer là hình hai đoạn thẳng dài bằng nhau, một đoạn gắn hai đầu mũi tên chĩa vào trong, đoạn kia gắn hai đầu mũi tên mở ra ngoài; gần như ai nhìn cũng thấy đoạn có đuôi mở ra dài hơn rõ rệt. Đo bằng thước thì hai đoạn bằng nhau đến từng milimét. Cảm giác lệch không do mắt kém hay nhìn ẩu, mà do cách não ước lượng độ dài khi có những nét phụ ở hai đầu.
Vì sao não lại sai một cách đều đặn như vậy thì đến nay vẫn chưa có lời giải thống nhất. Có ít nhất ba cách giải thích lớn, mỗi cách có bằng chứng ủng hộ và có chỗ hổng. Bài này kể bạn đang thấy gì, các giả thuyết nói gì, cách tự vẽ để đo độ lệch của chính mắt mình, và những điều hay bị hiểu sai về hình vẽ nổi tiếng này.
Bạn đang thấy gì trong hình mũi tên
Hình chuẩn gồm hai đoạn thẳng nằm ngang, đặt song song cách nhau một khoảng. Đoạn trên gắn ở mỗi đầu hai nét xiên tạo thành đầu mũi tên chĩa vào trong, giống dấu nhọn khép lại. Đoạn dưới cũng gắn hai nét xiên nhưng mở ra ngoài, giống hai cái đuôi én. Người nhìn thường nói đoạn có đuôi mở dài hơn, và mức chênh không nhỏ: với hình vẽ đậm, góc nét xiên hẹp, nhiều người ước lượng chênh tới khoảng một phần năm đến một phần tư độ dài.
Điều đáng chú ý là cảm giác ấy không biến mất khi bạn đã biết sự thật. Bạn có thể đặt thước, gạch dấu, rồi nhìn lại: đầu vẫn thấy lệch. Các nhà tâm lý học gọi kiểu ảo giác này là “không thâm nhập được bằng hiểu biết”, nghĩa là phần não xử lý hình ảnh làm việc khá độc lập với phần suy luận. Biết mình bị lừa không làm mắt hết bị lừa.
Hình được nhà tâm thần học người Đức Franz Carl Müller-Lyer công bố năm 1889. Từ đó nó trở thành một trong những hình được nghiên cứu nhiều nhất của tâm lý học tri giác, có hàng chục biến thể: thay mũi tên bằng vòng tròn nhỏ, bằng hình vuông, hoặc bỏ hẳn đoạn thẳng giữa mà chỉ giữ ba điểm mốc. Nhiều biến thể vẫn gây lệch, gợi ý rằng thủ phạm không chỉ nằm ở góc nhọn của mũi tên.
Giả thuyết góc nhà: não đọc hình phẳng như không gian ba chiều
Ý tưởng cốt lõi. Nhà tâm lý học người Anh Richard Gregory cho rằng não quen nhìn thế giới đầy góc cạnh vuông vức. Đoạn có mũi tên chĩa vào giống mép ngoài của một khối nhà nhìn từ ngoài vào: cạnh dựng đứng nằm gần ta, hai mái chéo lùi ra xa. Đoạn có đuôi mở ra giống góc trong của căn phòng: cạnh dựng đứng nằm xa ta, hai đường chéo của trần và sàn tiến lại gần.
Hằng định kích thước bị dùng sai chỗ. Bình thường, một vật ở xa chiếu lên võng mạc nhỏ hơn, và não tự phóng to nó lên để ta vẫn thấy cái cửa ở cuối hành lang có kích thước như cái cửa ở gần. Cơ chế này gọi là hằng định kích thước. Theo Gregory, khi gặp đoạn có đuôi mở, não đoán nó nằm xa hơn nên phóng to lên; gặp đoạn mũi tên khép, não đoán nó ở gần nên không phóng. Kết quả: hai đoạn bằng nhau trên giấy bị cảm nhận khác nhau.
Điểm yếu của giả thuyết. Phiên bản dùng vòng tròn nhỏ ở đầu đoạn thẳng không gợi góc nhà nào cả mà vẫn gây ảo giác. Ngoài ra, nhiều người nhìn hình mũi tên không hề thấy chiều sâu. Những người ủng hộ đáp rằng việc đọc chiều sâu xảy ra ngầm, không cần ý thức. Cuộc tranh luận này đến nay chưa ngã ngũ.
Vì sao vẫn đáng biết. Dù đúng hay sai ở chi tiết, giả thuyết góc nhà nêu được một ý quan trọng: tri giác không phải chụp ảnh, mà là đoán. Não liên tục đặt cược về thế giới ba chiều từ hình phẳng trên võng mạc, và ảo giác là lúc canh bạc đó thua.
Ba hướng giải thích khác và mức độ chắc chắn của từng hướng
Hướng thứ nhất là gom vùng. Khi nhìn một hình, não không đo riêng đoạn thẳng mà ước lượng cả khối hình gồm đoạn thẳng lẫn nét phụ. Đuôi mở ra làm khối hình rộng hơn, nên đoạn giữa bị kéo dài theo; mũi tên khép làm khối hình gọn lại. Cách giải thích này giải thích được cả biến thể vòng tròn, vì vòng tròn đặt ngoài hay trong cũng làm thay đổi vùng tổng thể.
Hướng thứ hai là thống kê cảnh tự nhiên. Một số nhà nghiên cứu, trong đó có nhóm của Dale Purves, phân tích rất nhiều ảnh chụp cảnh thật và đo xem những đoạn thẳng có nét phụ giống mũi tên thường ứng với vật dài bao nhiêu ngoài đời. Theo hướng này, não không suy luận từng bước về góc nhà mà đơn giản trả lời theo xác suất đã học từ vô số cảnh đã thấy. Cách này hấp dẫn nhưng khó kiểm chứng trực tiếp.
Hướng thứ ba nhấn mạnh điểm nhìn và vị trí chú ý: mắt khi lướt dọc đoạn thẳng dừng ở những vị trí khác nhau tuỳ hướng nét phụ, làm sai số tích luỹ theo một chiều. Bằng chứng cho hướng này lẫn lộn, vì ảo giác vẫn có khi hình chỉ loé lên rất nhanh, không kịp đưa mắt.
Hiện trạng: phần lớn nhà nghiên cứu cho rằng có nhiều cơ chế cùng góp vào, mỗi cơ chế giải thích một phần, chứ không có một nguyên nhân duy nhất. Nếu bạn đọc ở đâu đó rằng “khoa học đã giải xong ảo giác Müller-Lyer” thì đó là nói quá.
Tự vẽ và đo độ lệch của chính mắt mình
Bạn chỉ cần giấy trắng, bút chì, thước kẻ và một mảnh bìa cứng. Cách dưới đây biến ảo giác thành một phép đo nho nhỏ, làm được với trẻ từ tiểu học trở lên.
- Kẻ một đoạn thẳng dài 10 cm, gắn hai đầu mũi tên khép, mỗi nét xiên dài khoảng 2 cm, góc giữa nét xiên và đoạn thẳng khoảng 30 độ.
- Trên một dải giấy riêng, kẻ đoạn thẳng có đuôi mở nhưng để trống phần đầu bên phải, chưa gắn đuôi, và kéo dài đoạn thẳng thừa ra.
- Nhờ một người khác cầm bút gạch dấu dọc đoạn thứ hai theo lời bạn chỉ, tới khi bạn thấy hai đoạn “bằng nhau”, rồi mới vẽ đuôi tại dấu đó.
- Đo lại bằng thước. Hiệu số giữa 10 cm và độ dài thật của đoạn thứ hai chính là độ lệch của mắt bạn với hình này.
- Làm lại với góc nét xiên rộng hơn, rồi với nét xiên ngắn hơn, ghi kết quả vào một bảng nhỏ. Thường góc càng hẹp, nét càng dài thì độ lệch càng lớn.
- Lặp lại cùng một hình khoảng mười lần liên tiếp. Nhiều người thấy độ lệch giảm dần sau vài chục lần nhìn, một hiện tượng đã được ghi nhận trong phòng thí nghiệm khi người xem luyện tập lâu.
Ghi chú: kết quả của một người trong một buổi chỉ là ví dụ cá nhân, không đủ để kết luận gì cho mọi người. Nếu muốn so sánh trong lớp học, hãy so cách độ lệch thay đổi theo góc vẽ, đừng so ai “bị lừa nhiều” hơn ai.
Văn hoá có làm mắt bớt bị lừa không
Năm 1966, nhóm nghiên cứu của Marshall Segall, Donald Campbell và Melville Herskovits so sánh mức độ ảo giác Müller-Lyer ở nhiều nhóm người khác nhau, từ sinh viên đô thị đến cộng đồng sống trong nhà tròn, ít góc vuông. Họ ghi nhận các nhóm sống trong môi trường nhiều góc vuông thường bị lệch nhiều hơn, và đưa ra “giả thuyết thế giới góc cạnh”: mắt quen nhà hộp, bàn ghế vuông thì dễ đọc mũi tên thành góc nhà hơn.
Kết quả này được nhắc rất nhiều, nhưng cũng bị phê bình nhiều. Cách lấy mẫu, cách hướng dẫn người tham gia, độ quen với giấy và hình vẽ, thậm chí sắc tố ở mắt, đều có thể làm khác kết quả. Các nghiên cứu sau cho kết quả không đồng nhất. Cách nói thận trọng là: mức độ bị ảo giác này có vẻ khác nhau giữa các nhóm người, nhưng nguyên nhân của sự khác biệt vẫn còn tranh luận.
Bài học rộng hơn mà nhiều nhà khoa học rút ra từ cuộc tranh luận: những điều ta coi là “mắt người” nói chung có khi chỉ là mắt của nhóm người hay được nghiên cứu nhất. Một hiện tượng tri giác tưởng phổ quát vẫn cần được kiểm ở nhiều cộng đồng, nhiều lứa tuổi.
Hiểu lầm hay gặp và thực tế
Hình mũi tên xuất hiện trong sách giáo khoa, bài đăng mạng xã hội và cả trắc nghiệm vui. Đi kèm là vài hiểu lầm lặp đi lặp lại.
| Hiểu lầm | Thực tế |
|---|---|
| Ai thấy hai đoạn bằng nhau là có mắt tinh hơn người khác. | Gần như ai cũng bị lệch ở mức nào đó; người thấy ít lệch có thể vì đã quen hình, không phải vì thị lực tốt hơn. |
| Ảo giác do mắt, nên đeo kính đúng độ sẽ hết. | Ảnh trên võng mạc vẫn đúng; phần ước lượng độ dài diễn ra ở não. Kính không làm thay đổi ảo giác. |
| Khoa học đã có lời giải duy nhất là giả thuyết góc nhà. | Đây chỉ là một trong vài giả thuyết; biến thể không có góc vẫn gây ảo giác, nên giả thuyết này chưa đủ. |
| Chỉ người lớn mới bị, trẻ nhỏ thì không. | Trẻ em cũng bị ảo giác này; mức độ theo độ tuổi được nhiều nghiên cứu đo và kết quả không hoàn toàn thống nhất. |
| Biết rồi thì lần sau nhìn sẽ thấy đúng. | Hiểu biết không tắt được ảo giác; chỉ việc nhìn lặp lại rất nhiều lần mới làm nó yếu đi phần nào. |
Khi gặp một bài đăng dùng hình này để “kiểm tra trí thông minh” hay “đo tuổi não”, bạn có thể bỏ qua phần kết luận đó: ảo giác thị giác không phải phép đo trí tuệ.
Ảo giác Müller-Lyer ngoài trang giấy
Những người làm nghề thị giác dùng nguyên lý này hằng ngày, đôi khi không gọi tên. Thợ may biết cổ áo hình chữ V làm phần thân trên trông khác cổ tròn; người bày biện cửa hàng biết đường viền chéo ở hai đầu kệ làm kệ trông dài hoặc ngắn đi. Kiến trúc sư dùng đường gờ, mái hắt, nẹp chéo để chỉnh cảm giác về chiều dài mặt tiền. Tất cả đều dựa trên việc não ước lượng kích thước theo cả hình khối, không chỉ theo một đường thẳng.
Trong nghiên cứu, hình mũi tên được dùng để tách hai hệ thống nhìn: một hệ để nhận biết và một hệ để điều khiển cử động. Một số thí nghiệm cho người tham gia với tay cầm hai đầu một thanh gắn mũi tên và đo độ mở của ngón tay. Kết quả có lúc cho thấy tay ít bị lừa hơn mắt, có lúc không; đây là một chủ đề vẫn đang được bàn.
Nếu bạn đi ngang một hành lang dài trong toà nhà, một ga tàu hay sân bay, thử để ý những góc tường, mép trần, nẹp sàn. Đó chính là những “mũi tên” ngoài đời mà theo giả thuyết của Gregory, não đã học để ước lượng khoảng cách. Hình vẽ trên giấy chỉ là phiên bản rút gọn của chúng.
Câu hỏi thường gặp
Ảo giác Müller-Lyer có tác dụng với người chỉ nhìn bằng một mắt không?
Có. Ảo giác vẫn xuất hiện khi nhìn bằng một mắt, vì nó không phụ thuộc vào việc hai mắt phối hợp tạo chiều sâu. Hình phẳng trên giấy vốn không có thông tin chiều sâu thật từ hai mắt; cái gây lệch là cách não diễn giải nét phụ ở hai đầu.
Động vật có bị ảo giác mũi tên không?
Một số thí nghiệm huấn luyện động vật chọn đoạn dài hơn rồi đưa hình mũi tên cho chúng xem, và ghi nhận phản ứng giống người ở vài loài. Tuy vậy, đo tri giác ở động vật rất khó và kết quả còn tranh luận, nên chưa thể nói chắc loài nào thấy giống người.
Vì sao càng nhìn lâu ảo giác càng yếu đi?
Khi nhìn đi nhìn lại cùng một hình và được phản hồi đúng sai, hệ thị giác điều chỉnh dần cách gom vùng và cách ước lượng. Hiện tượng giảm này đã được ghi nhận trong phòng thí nghiệm, nhưng ảo giác hiếm khi mất hẳn và thường quay lại khi đổi sang hình mới.
Có thể dùng hình này để kiểm tra mắt cho trẻ không?
Không nên. Đây là hiện tượng bình thường của não, không phải bài kiểm tra thị lực hay khả năng. Muốn kiểm tra mắt cho trẻ thì đưa trẻ đến cơ sở nhãn khoa; còn hình mũi tên chỉ nên dùng để trẻ tò mò về cách mình nhìn thế giới.
Hình mũi tên có phải ảo giác thị giác lâu đời nhất không?
Không. Người xưa đã ghi nhận nhiều hiện tượng như trăng to ở chân trời hay cột đền trông cong. Hình Müller-Lyer nổi tiếng vì nó đơn giản, dễ vẽ và gây lệch mạnh, nên trở thành hình mẫu cho nghiên cứu tri giác từ cuối thế kỷ 19.
Màn hình điện thoại có làm ảo giác yếu hơn giấy không?
Ảo giác xuất hiện trên cả giấy lẫn màn hình. Độ lệch phụ thuộc chủ yếu vào hình dạng nét phụ, góc, độ dài và độ đậm, chứ không vào chất liệu hiển thị. Bạn có thể vẽ trên ứng dụng ghi chú để thử nhanh các góc khác nhau.