Ảo thuật 21 lá bài hoạt động hoàn toàn nhờ toán học: mỗi lần người xem chỉ ra cột chứa lá của mình và cột đó được gom vào giữa, lá bài bị đẩy dần về chính giữa xấp, và sau lần thứ ba nó luôn nằm ở vị trí thứ 11. Không có lá bài đặc biệt, không cần khéo tay, không cần đánh lạc hướng. Đây là một trong những mẹo bài cổ nhất còn được dạy, và cũng là ví dụ đẹp về cách một quy trình lặp lại có thể "hút" mọi khả năng về một điểm.
Bài này trình bày cách làm chuẩn, giải thích vì sao nó luôn đúng bằng phép đếm đơn giản ai học xong cấp hai cũng theo được, rồi mở rộng sang phiên bản 27 lá mà nhà toán học Pháp Joseph Diez Gergonne phân tích từ đầu thế kỷ 19, nơi cơ số 3 xuất hiện rất tự nhiên. Đây là mẹo tự hoạt động phổ biến trong sách nhập môn, phù hợp để dạy trẻ về toán qua một tiết mục vui ở nhà.
Cách làm chuẩn, từng bước
Bạn cần 21 lá bài bất kỳ, rút từ bộ 52 lá. Lá nào cũng được, không cần sắp xếp trước.
- Nhờ người xem nhìn qua 21 lá và nhớ thầm một lá, không nói ra.
- Chia ngửa 21 lá thành ba cột, lần lượt từ trái sang phải, mỗi lượt một lá cho mỗi cột, cho tới khi mỗi cột có 7 lá. Các lá trong một cột nên xếp chồng lệch để thấy được mặt.
- Hỏi người xem lá của họ nằm ở cột nào.
- Gom ba cột lại thành một xấp, sao cho cột được chỉ nằm ở giữa hai cột còn lại.
- Lặp lại việc chia ba cột và hỏi thêm hai lần nữa, mỗi lần đều gom cột được chỉ vào giữa.
- Sau lần gom thứ ba, đếm từ trên xuống: lá thứ 11 chính là lá người xem đã nghĩ.
Phần lớn người làm sẽ thêm chút trình diễn ở bước cuối, như đánh vần một câu có 11 chữ cái trong lúc lật bài, để giấu đi việc mình chỉ đang đếm. Điều đó không làm thay đổi nguyên lý.
Vì sao lá bài luôn về vị trí thứ 11: chứng minh bằng phép đếm
Gọi vị trí trong xấp là số thứ tự từ trên xuống, từ 1 đến 21. Khi chia, lá ở vị trí 1, 2, 3 vào hàng đầu của ba cột; lá 4, 5, 6 vào hàng hai; cứ thế. Nghĩa là lá ở vị trí p nằm ở hàng thứ "p chia 3 làm tròn lên". Khi gom, cột được chọn nằm giữa nên bảy lá của nó chiếm các vị trí 8 đến 14, và lá ở hàng thứ r trong cột đó vào vị trí 7 cộng r.
Lần chia đầu: lá có thể ở bất kỳ đâu, nên sau lần gom đầu nó nằm đâu đó trong khoảng 8 đến 14. Lần chia thứ hai: các vị trí 8 đến 14 rơi vào hàng 3, 3, 4, 4, 4, 5, 5. Vậy sau lần gom thứ hai, lá nằm trong khoảng 10 đến 12. Lần chia thứ ba: các vị trí 10, 11, 12 đều rơi vào hàng 4. Sau lần gom thứ ba, lá nằm ở vị trí 7 cộng 4, tức là 11.
Mỗi lần lặp, vùng có thể chứa lá bài co lại quanh tâm: từ 21 khả năng còn 7, rồi 3, rồi 1. Đây là ví dụ của một quá trình hội tụ về điểm cố định. Vị trí 11 đặc biệt vì nó là chính giữa của 21: mười lá phía trên, mười lá phía dưới. Cũng vì tính đối xứng đó, việc bạn chia ngửa hay úp, lật xấp hay không, đều không làm lá bài rời khỏi vị trí giữa.
Theo dấu một lá bài qua ba lần chia (ví dụ giả định)
Giả sử lá người xem nhớ ban đầu ở vị trí 20. Bảng dưới theo dõi lá đó qua từng lượt; bạn có thể thử với một vị trí bất kỳ khác và sẽ thấy kết quả cuối giống hệt.
| Lượt | Vị trí trước khi chia | Hàng trong cột | Vị trí sau khi gom (7 + hàng) |
|---|---|---|---|
| Lần 1 | 20 | 7 (vì 20 chia 3 làm tròn lên là 7) | 14 |
| Lần 2 | 14 | 5 | 12 |
| Lần 3 | 12 | 4 | 11 |
Thử với vị trí 1: lần 1 về hàng 1, thành vị trí 8; lần 2 hàng 3, thành 10; lần 3 hàng 4, thành 11. Hai điểm xuất phát xa nhau nhất vẫn gặp nhau ở cùng một chỗ, và đó là toàn bộ "phép màu".
Bạn nên tự làm thêm một ví dụ với vị trí ở giữa, chẳng hạn 9 hay 15, bằng bút và giấy trước khi cầm bài. Khi thấy mọi đường đi đều đổ về 11, bạn sẽ hiểu vì sao người biểu diễn có thể thong thả trò chuyện suốt ba lần chia mà không cần nhìn bài chăm chú.
Phiên bản 27 lá của Gergonne và cơ số 3
Nếu dùng 27 lá, chia ba cột mỗi cột 9 lá và cũng hỏi ba lần, điều thú vị xảy ra: lúc này bạn không bắt buộc phải gom cột được chọn vào giữa. Bạn có thể đặt nó lên trên, ở giữa hoặc dưới cùng, và mỗi lựa chọn ứng với một chữ số trong cơ số 3: trên là 0, giữa là 1, dưới là 2. Bằng cách chọn ba chữ số phù hợp, bạn đưa lá bài tới bất kỳ vị trí nào bạn muốn từ 1 đến 27.
Lý do sâu xa là 27 bằng 3 mũ 3. Mỗi lần hỏi, người xem cho bạn biết lá bài thuộc một phần ba nào, tức là một chữ số trong biểu diễn cơ số 3 của vị trí. Ba câu hỏi đủ xác định một trong 27 khả năng, giống như ba lần hỏi "có hay không" xác định một trong 8 khả năng trong cơ số 2. Phân tích này được gắn với tên Gergonne, công bố vào khoảng năm 1813, nên mẹo này hay được gọi là mẹo xấp bài của Gergonne.
Điểm cần lưu ý khi tự thử: thứ tự các chữ số là ngược, lần chia đầu tiên quyết định chữ số hàng thấp nhất. Vị trí tính từ 0 thay vì từ 1. Nếu bạn muốn lá bài về vị trí thứ 1 trên cùng, tức vị trí 0, cả ba lần đều đặt cột được chọn lên trên. Hãy chia thử bằng bài thật thay vì tin công thức, vì cách chia ngửa và cách gom có thể làm đảo thứ tự tuỳ người làm.
Biến phép đếm thành tiết mục: bốn điểm làm nên khác biệt
Đừng để lộ nhịp đếm. Người xem tinh ý sẽ đoán ra nếu bạn lật đúng lá thứ 11 lần nào cũng như nhau. Đổi cách kết thúc: đặt xấp lên bàn và nhờ họ đánh vần tên mình, mỗi chữ cái lật một lá, rồi tự điều chỉnh bằng cách đặt sẵn số lá phù hợp phía trên.
Giữ nhịp chậm và rõ. Mẹo này dài, ba lần chia dễ gây chán. Người biểu diễn thường kể một câu chuyện song song, như mỗi lần chia là một lần "lọc ý nghĩ", để khán giả có lý do theo dõi.
Kiểm lại trước khi lật. Sai một lần gom, đặt cột được chọn lên trên thay vì vào giữa, là hỏng cả tiết mục. Khi mới tập, đếm thầm số cột đã gom.
Chọn đúng khán giả. Mẹo cần người xem tập trung qua ba lần chia. Với nhóm đông, ồn ào, nên chọn người xem bình tĩnh, và để người bên cạnh cùng nhìn cột để tránh chỉ nhầm.
Thành thật khi được hỏi. Với trẻ em, sau khi diễn xong, cùng ngồi theo dõi một lá bài như bảng ở trên là bài học về hội tụ đáng giá hơn nhiều so với việc giữ bí mật.
Dùng mẹo 21 lá để học toán với trẻ
Mẹo này hợp với học sinh tiểu học cuối cấp và trung học cơ sở, vì chỉ cần phép chia và làm tròn. Một số hướng khai thác khi cùng con hoặc học sinh thử:
- Cho trẻ tự diễn trước, sau đó hỏi: "Con có nghĩ nếu gom cột vào trên cùng thì vẫn được không?" và để trẻ thử để tự phát hiện vì sao phải ở giữa.
- Đổi số lá: thử 15 lá chia ba cột mỗi cột 5 lá. Lá bài về vị trí thứ 8, cũng là chính giữa. Hỏi trẻ dự đoán trước rồi thử.
- Thử chia hai cột thay vì ba với số lá lẻ, quan sát xem vùng có thể chứa lá bài co lại nhanh hay chậm hơn.
- Với học sinh lớn, giới thiệu cơ số 3 qua phiên bản 27 lá và so sánh với cơ số 2 trong máy tính.
- Ghi lại kết quả các lần thử thành bảng chung của cả nhà, không so ai làm nhanh hơn, chỉ so các cách chia khác nhau cho ra điều gì.
Điều quý nhất trẻ học được là thói quen hỏi "vì sao nó luôn đúng" và tự kiểm bằng ví dụ, chứ không phải bản thân mẹo bài.
Những biến thể hay bị hiểu sai
Có người nhớ nhầm rằng con số 21 là bắt buộc. Thực ra mọi số lá có dạng ba nhân một số lẻ đều cho một vị trí chính giữa rõ ràng, nhưng số lần hỏi cần thiết thay đổi theo số lá. Với 21 lá, ba lần là đủ; với nhiều lá hơn có thể cần thêm một lần, và nếu số lá trong mỗi cột là chẵn thì không có lá chính giữa duy nhất, mẹo dạng gom vào giữa sẽ không còn gọn.
Một hiểu lầm khác là cho rằng mẹo này dựa vào việc người biểu diễn quan sát nét mặt người xem. Không cần, và đó chính là chỗ đẹp của nó: người biểu diễn có thể nhắm mắt suốt ba lần chia mà vẫn đúng, miễn là được biết cột nào. Thông tin người xem đưa ra, chỉ ba câu trả lời, đã đủ xác định lá bài.
Cuối cùng, mẹo này đôi khi được giới thiệu như "ảo thuật đọc ý nghĩ". Gọi như vậy để trình diễn thì được, nhưng khi dạy trẻ, nên nói rõ đây là toán: lá bài được xác định bằng thông tin người xem cung cấp, không phải bằng cách đoán ý.
Câu hỏi thường gặp
Có thể làm mẹo 21 lá với bài úp không?
Không được ở bước chia, vì người xem cần nhìn thấy mặt bài để biết lá của mình ở cột nào. Bạn có thể úp xấp khi gom và khi lật lá cuối, miễn là giữ đúng thứ tự. Vì lá đích nằm chính giữa, việc lật cả xấp cũng không làm nó rời vị trí 11.
Nếu người xem chỉ sai cột thì sao?
Mẹo sẽ cho ra lá khác, vì toàn bộ phép tính dựa vào thông tin họ cung cấp. Người biểu diễn có kinh nghiệm thường yêu cầu người xem kiểm lại kỹ mỗi lần, hoặc nhờ thêm một người khác cùng nhớ lá bài để giảm nhầm lẫn.
Ai là người nghĩ ra mẹo này?
Mẹo chia ba cột đã xuất hiện trong các sách ảo thuật châu Âu từ trước thế kỷ 19, không rõ người đầu tiên. Gergonne là người phân tích nó bằng toán học, đặc biệt phiên bản 27 lá, nên tên ông thường gắn với mẹo này trong sách toán học giải trí.
Mẹo này có liên quan đến thuật toán tìm kiếm không?
Có điểm giống. Mỗi lần hỏi, không gian khả năng bị chia ba và giữ lại một phần, giống tìm kiếm tam phân. Tìm kiếm nhị phân trong tin học chia đôi mỗi lần. Ý tưởng chung là mỗi câu hỏi có thông tin loại bỏ một phần lớn khả năng.
Có dùng bộ bài khác như bài tây cỡ nhỏ hay thẻ chữ được không?
Được. Mẹo không phụ thuộc vào loại thẻ, chỉ cần 21 vật phân biệt được với nhau và xếp thành ba cột. Dùng thẻ hình con vật, thẻ từ vựng hay thẻ số tự làm đều hoạt động y hệt, rất hợp cho lớp học.
Vì sao mẹo vẫn gây ngạc nhiên dù đơn giản?
Vì người xem thấy lá bài được chia đi chia lại, cảm giác thứ tự đã bị xáo trộn hoàn toàn. Thật ra thứ tự được kiểm soát chặt từng bước. Khoảng cách giữa cảm giác hỗn loạn và sự sắp đặt thật là nguồn gốc của sự ngạc nhiên.