Băng mọc tóc, tiếng Anh gọi là hair ice, là những sợi băng trắng mảnh như tóc, mỗi sợi chỉ cỡ một phần trăm milimét, mọc thành búi trên những cành gỗ mục ẩm trong đêm lạnh quanh 0 độ C. Nó trông như ai đó rắc bông gòn lên khúc củi, nhưng sờ vào là tan, và sáng ra nắng lên là biến mất.
Điều kỳ lạ nhất không nằm ở hình dáng mà ở nguyên nhân: các nhà khoa học đã xác định rằng băng mọc tóc cần một loài nấm còn sống bên trong gỗ. Không có nấm, cùng khúc gỗ, cùng đêm lạnh, băng chỉ tạo thành lớp vỏ thô. Bài này kể hiện tượng được giải mã ra sao, nó cần những điều kiện gì, vì sao rất hiếm thấy ở Việt Nam, và cách phân biệt với những dạng băng "mọc" khác.
Trông như thế nào và mọc ở đâu
Băng mọc tóc xuất hiện trên cành và khúc gỗ của cây lá rộng đã chết, đang mục, nằm dưới tán rừng ẩm. Các sợi mọc ra từ bề mặt gỗ, thường ở những chỗ vỏ cây đã bong, xếp song song hoặc uốn thành lọn như tóc xoăn, dài từ vài centimét đến khoảng mười mấy centimét. Mỗi sợi rất mảnh nhưng không gãy vụn ngay, có thể giữ dáng suốt nhiều giờ nếu trời còn lạnh.
Một chi tiết đáng để ý: các sợi mọc ra từ những lỗ nhỏ trên gỗ, nơi kết thúc của các tia gỗ, và hình dạng của búi sợi lặp lại khá giống nhau trên cùng một khúc gỗ qua nhiều đêm. Gỗ như một khuôn đùn, mỗi đêm lại đẩy ra một mẻ tóc mới.
Hiện tượng được ghi nhận nhiều ở các khu rừng lá rộng vùng ôn đới Bắc bán cầu, khoảng giữa vĩ độ 45 và 55 độ, như ở Đức, Thuỵ Sĩ, Áo, Scotland, Ireland, một số vùng Bắc Mỹ. Ở đó có nhiều đêm mùa đông nhiệt độ chỉ nhích xuống dưới 0 độ một chút, không khí ẩm gần bão hoà, gió lặng, và gỗ mục ướt đẫm.
Một thế kỷ đi tìm lời giải
1918, nghi vấn đầu tiên. Alfred Wegener, nhà khoa học được nhớ nhiều nhất nhờ thuyết trôi dạt lục địa, đã quan sát băng mọc tóc và nêu ý kiến rằng có một loại nấm đứng sau. Ông nhận thấy những khúc gỗ có băng đều có dấu hiệu sợi nấm, nhưng thời đó chưa có công cụ để chứng minh.
Mấy chục năm im ắng. Hiện tượng chủ yếu được nhắc đến như một chuyện lạ trong rừng, xuất hiện trong ảnh chụp của người đi bộ đường dài, mà ít được nghiên cứu hệ thống, một phần vì nó chỉ có trong vài giờ của những đêm hợp điều kiện.
2015, câu trả lời rõ ràng. Một nhóm nghiên cứu ở Đức và Thuỵ Sĩ, gồm Diana Hofmann, Gisela Preuss và Christian Mätzler, công bố kết quả cho thấy trên các khúc gỗ có băng mọc tóc luôn có sợi nấm của loài Exidiopsis effusa. Khi họ dùng thuốc diệt nấm hoặc nước nóng để làm chết nấm, gỗ không mọc tóc nữa mà chỉ đóng một lớp băng thô.
Vai trò của nấm. Nghiên cứu cho thấy nấm còn sống và hoạt động là điều kiện cần. Trong băng tìm thấy những chất hữu cơ, có thể là sản phẩm từ gỗ do nấm phân giải, được cho là có tác dụng ngăn tinh thể băng tái kết tinh thành khối lớn, giữ các sợi mảnh ổn định. Cơ chế chi tiết của chất này vẫn đang được nghiên cứu thêm.
Cơ chế: băng không rơi xuống mà bị "đùn" ra
Băng mọc tóc không phải là sương giá đọng từ không khí xuống. Nó thuộc nhóm hiện tượng gọi là tách băng, khi nước lỏng bên trong vật xốp liên tục bị kéo ra bề mặt và đông lại ở đó. Khi mặt ngoài gỗ đã có một lớp băng mỏng, nước trong các mao quản sâu hơn vẫn còn lỏng, và màng nước mỏng giữa băng với thành mao quản có xu hướng di chuyển về phía băng.
Ở miệng mỗi lỗ nhỏ trên gỗ, nước bị hút ra và đông vào gốc sợi băng, đẩy phần sợi đã đông đi ra xa. Vì đông ngay tại gốc, sợi dài thêm từ dưới lên, giống như kem đánh răng bị nặn ra khỏi tuýp. Đường kính của lỗ quyết định đường kính của sợi, nên các sợi đều nhau và mảnh lạ thường.
Điều kiện nhiệt độ phải rất vừa phải: chỉ hơi dưới 0 độ. Lạnh quá, nước trong gỗ đông luôn tại chỗ, không còn dòng nước để đùn ra. Ấm quá thì sợi tan. Không khí phải ẩm để sợi không thăng hoa mất, và gió phải lặng. Thiếu một yếu tố, hiện tượng không xuất hiện, đó là lý do nó hiếm dù loài nấm khá phổ biến.
Vai trò của nấm, theo cách hiểu hiện nay, là giữ cho sợi không kết lại thành cục: các tinh thể nhỏ trong sợi có xu hướng hợp nhất thành tinh thể lớn hơn theo thời gian, và chất ức chế tái kết tinh ngăn quá trình này, để sợi mảnh giữ dáng hàng giờ.
Phân biệt băng mọc tóc với các dạng băng "mọc" khác
Có vài hiện tượng trông giống và thường bị gọi lẫn trên mạng. Chúng có cơ chế khác nhau.
| Hiện tượng | Mọc từ đâu | Đặc điểm nhận ra |
|---|---|---|
| Băng mọc tóc | Gỗ cây lá rộng đã chết, có nấm | Sợi rất mảnh, mềm, lọn xoăn, chỉ trên gỗ mục ẩm |
| Băng kim (needle ice) | Đất ẩm, xốp | Cột băng thẳng đứng, nâng cả lớp đất mỏng hoặc sỏi lên trên đầu |
| Hoa băng trên thân cây | Thân cây thân thảo còn sống hoặc mới chết | Dải băng mỏng uốn cong như cánh hoa, xé ra từ thân cây |
| Sương giá đọng | Hơi nước trong không khí | Tinh thể kim, vảy phủ mọi bề mặt, không có gốc mọc |
| Băng giá do sương mù | Giọt sương mù siêu lạnh | Lớp băng trắng đục bám về phía gió thổi tới |
Băng kim và hoa băng cũng là dạng tách băng, cùng họ với băng mọc tóc, nhưng không cần nấm. Chỉ riêng băng mọc tóc có sợi mảnh như tóc người và gắn chặt với gỗ mục có nấm.
Có thể thấy băng mọc tóc ở Việt Nam không
Đến nay chưa thấy tư liệu đáng tin nào ghi nhận băng mọc tóc ở Việt Nam. Điều đó không có nghĩa là không thể có, nhưng điều kiện rất khắt khe. Vùng núi cao phía Bắc như đỉnh Fansipan ở Lào Cai, Mẫu Sơn ở Lạng Sơn, hay núi cao ở Lai Châu, Tuyên Quang có những đêm rét đậm dưới 0 độ và có băng giá phủ cây cỏ. Nhưng các đợt này thường ngắn, khô, lạnh sâu nhanh hoặc ấm lên nhanh, không có chuỗi đêm ẩm, lặng gió, nhích dưới 0 độ như ở rừng ôn đới.
Ngoài ra còn phải có loài nấm phù hợp sống trong gỗ, và việc phân bố của Exidiopsis effusa ở vùng nhiệt đới núi cao chưa được khảo sát nhiều. Nếu bạn đi rừng vùng cao trong đợt rét hại mà thấy những búi sợi trắng mảnh trên cành mục, hãy chụp ảnh cận cảnh, ghi lại nhiệt độ, độ cao và loại gỗ nếu biết. Đó sẽ là quan sát đáng giá cho người nghiên cứu.
Khi đi xem băng giá trên núi, hãy đi theo nhóm, mặc đủ ấm, chú ý đường trơn và theo dõi thông báo của chính quyền địa phương về đợt rét. Không bẻ, mang cành gỗ ra khỏi rừng chỉ để "nuôi" băng; hiện tượng gắn với nơi nó sinh ra.
Cách quan sát và chụp ảnh khi gặp ở nước ngoài
Nếu bạn ở vùng ôn đới vào mùa đông, đây là vài gợi ý để tăng cơ hội nhìn thấy và ghi lại băng mọc tóc.
- Đi vào sáng sớm, ngay sau một đêm nhiệt độ thấp nhất chỉ khoảng âm 1 đến âm 3 độ C, trời ẩm hoặc có sương mù, gió nhẹ.
- Tìm trong rừng lá rộng, ở chỗ có nhiều cành khô rụng nằm trên mặt đất hoặc mắc lơ lửng, đặc biệt cành đã mất vỏ và ướt.
- Nhìn kỹ ở mặt dưới hoặc mặt bên của cành, nơi sợi băng được che khỏi nắng sớm.
- Chụp cận cảnh với nền tối để sợi trắng nổi bật; tránh thở trực tiếp vào búi băng vì hơi thở ấm làm sợi tan nhanh.
- Ghi lại vị trí khúc gỗ. Cùng một khúc gỗ thường mọc tóc lại vào các đêm phù hợp tiếp theo, cho bạn cơ hội quan sát nhiều lần.
- Không chạm, không bẻ cành của cây còn sống, và tôn trọng quy định của khu rừng hay khu bảo tồn bạn đến.
Băng mọc tóc là ví dụ hiếm hoi về một "phép màu" mà lời giải cần cả vật lý lẫn sinh học: nhiệt độ và áp lực mao dẫn tạo ra sợi, còn một loài nấm âm thầm giữ cho sợi đẹp.
Họ hàng của băng mọc tóc: khi băng nâng cả mặt đất
Cơ chế tách băng làm ra những sợi tóc mảnh trên gỗ cũng là thứ gây ra một hiện tượng lớn hơn rất nhiều ở xứ lạnh: đất bị băng nâng lên. Trong đất ẩm hạt mịn như bùn, sét pha, nước từ các lớp sâu liên tục bị kéo lên phía mặt đông và kết thành những thấu kính băng nằm ngang. Các thấu kính dày dần, đẩy lớp đất phía trên phồng lên, có khi vài centimét chỉ trong một mùa đông.
Người ta từng nghĩ đất bị nâng chỉ vì nước nở ra khoảng 9% khi đông. Thực tế, phần nở thêm do nước được hút tới và đông thành thấu kính lớn hơn nhiều so với phần nở tại chỗ. Vì vậy đất cát khô ráo ít bị nâng, còn đất mịn có nguồn nước ngầm bên dưới thì bị nâng mạnh. Kỹ sư làm đường ở vùng lạnh phải thay lớp nền bằng vật liệu thô, thoát nước tốt để chặn dòng nước này, nếu không mặt đường sẽ nứt và gồ lên mỗi mùa xuân.
Trong vườn nhà ở xứ ôn đới, cùng cơ chế tạo ra băng kim, những cột băng nhỏ nâng đất và sỏi lên, làm bật gốc cây con mới trồng. Băng mọc tóc vì thế là phiên bản tinh tế nhất của một quá trình vật lý mà ở quy mô lớn có thể làm hỏng cả con đường. Điểm khác duy nhất là ở gỗ mục có một loài nấm giữ cho sợi băng mảnh như tóc thay vì kết thành khối.
Câu hỏi thường gặp
Băng mọc tóc có phải là nấm mốc trắng không?
Không. Phần trắng bạn thấy là băng thuần, tan thành nước khi bị ấm lên. Nấm nằm bên trong gỗ và không nhìn thấy bằng mắt thường. Nếu chạm vào mà sợi không tan, có thể đó là sợi nấm mốc thật hoặc mạng nhện phủ sương, không phải băng mọc tóc.
Có thể tự tạo băng mọc tóc trong tủ lạnh không?
Rất khó. Tủ lạnh gia đình quá khô và quá lạnh, nước trong gỗ đông luôn tại chỗ thay vì đùn ra. Các thí nghiệm tạo được băng mọc tóc cần gỗ mục có nấm sống, độ ẩm gần bão hoà và nhiệt độ chỉ hơi dưới 0 độ được giữ ổn định trong nhiều giờ.
Vì sao hiện tượng này có nhiều tên gọi khác nhau?
Trong tiếng Anh, ngoài hair ice còn có các tên như ice wool hay frost beard, tức len băng, râu sương giá; tiếng Đức gọi là Haareis. Các tên này đều xuất phát từ hình dáng mềm mại, trắng bạc của búi sợi và không mang ý nghĩa gì khác. Tiếng Việt chưa có tên thống nhất, băng mọc tóc là cách gọi mô tả.
Băng mọc tóc có liên quan đến biến đổi khí hậu không?
Hiện chưa có nghiên cứu đủ để nói. Vì hiện tượng cần những đêm nhiệt độ chỉ hơi dưới 0 độ, thay đổi về số đêm như vậy ở mỗi vùng có thể làm nó xuất hiện nhiều hơn hoặc ít hơn, nhưng đây mới là suy luận, chưa có số liệu theo dõi dài hạn đáng tin.
Loài nấm Exidiopsis effusa có độc không?
Đây là một loài nấm sống trên gỗ chết, thể quả mỏng, không phải loài người ta thu hái để ăn. Bạn không cần lo khi chỉ quan sát hay chụp ảnh. Như mọi loại nấm rừng không rõ, không nếm hay ăn thử.