DieuKy.comĐiều Kỳ
Nước và băng kỳ lạ

Bong bóng xà phòng đóng băng: tinh thể xoáy như quả cầu tuyết trên màng mỏng

Bong bóng xà phòng gặp không khí rất lạnh sẽ đóng băng thành quả cầu tinh thể, có khi xoáy như cầu tuyết. Cơ chế, điều kiện và cách thử bằng ngăn đá an toàn.

A single soap bubble resting on a small dark ceramic plate inside an open freezer, delicate ice crystal patterns spreading across its film, child and adult hands nearby, soft side light

Bong bóng xà phòng gặp không khí lạnh khoảng âm 10 độ C trở xuống sẽ đóng băng thành một quả cầu tinh thể mỏng, với những nhánh băng hình lông vũ lan khắp màng và có khi xoáy tròn như trong quả cầu tuyết. Ở xứ lạnh, người ta thổi bong bóng ngoài trời và nhìn nó hoá băng trong chưa đầy một phút. Ở Việt Nam, ngăn đá tủ lạnh gia đình đủ lạnh để bạn thấy điều tương tự.

Hình ảnh đẹp đến mức nhiều người nghĩ là ảnh dựng, nhưng nó có lời giải vật lý khá rõ, trong đó có một phát hiện mới vài năm gần đây về việc vì sao tinh thể lại xoáy. Bài này giải thích bong bóng đóng băng theo những cách nào, cần điều kiện gì, và hướng dẫn một cách thử an toàn cho cả nhà bằng nước, xà phòng và tủ lạnh.

Màng bong bóng: một lớp nước kẹp giữa hai lớp xà phòng

Để hiểu vì sao bong bóng đóng băng đẹp như vậy, cần nhìn vào cấu tạo của nó. Màng bong bóng là một lớp nước rất mỏng, chỉ cỡ phần nghìn milimét hoặc mỏng hơn, được kẹp giữa hai lớp phân tử xà phòng. Đầu ưa nước của phân tử xà phòng cắm vào lớp nước, đuôi kỵ nước chĩa ra không khí. Cấu trúc này giữ cho lớp nước không bị co lại thành giọt ngay lập tức.

Vì màng rất mỏng, nó mất nhiệt cực nhanh khi gặp không khí lạnh. Nhưng cũng vì có xà phòng và đường hay glycerin hoà vào, nước trong màng không đông đúng ở 0 độ mà cần lạnh hơn một chút, và thường bị siêu lạnh trước khi có mầm. Khi mầm băng đầu tiên xuất hiện, thường ở chỗ bong bóng chạm vào mặt đỡ hoặc nơi có hạt bụi, tinh thể bắt đầu lan ra trên một bề mặt cong, mỏng, gần như hai chiều.

Trên bề mặt hai chiều đó, tinh thể băng phát triển thành dạng nhánh như lá dương xỉ, như lông chim, giống hoa băng trên kính cửa sổ ở xứ lạnh. Màng bong bóng còn lấp lánh màu giao thoa, nên những nhánh băng hiện lên trên nền cầu vồng mờ, tạo cảnh tượng khó quên.

Hai cách đóng băng khác nhau mà bạn có thể thấy

Đóng băng từ chỗ chạm. Khi bong bóng đậu trên đĩa hay mặt tuyết, chỗ tiếp xúc lạnh nhất và có sẵn mầm. Băng mọc từ đáy lên, mặt trận đông leo dần lên đỉnh như một tấm màn kéo ngược. Đây là cách phổ biến khi thử trong ngăn đá, vì không khí trong tủ không lạnh bằng mặt đĩa đã để lâu trong đó.

Hiệu ứng quả cầu tuyết. Khi không khí cực lạnh, nhiều tinh thể nhỏ xuất hiện rải rác trên màng và trôi đi theo dòng chảy trong màng, xoáy tròn trước khi dính lại với nhau. Người xem thấy như có tuyết bay trong một quả cầu thuỷ tinh, cho đến khi cả màng đông cứng.

Bong bóng xẹp thành "vỏ trứng". Khi đã đóng băng một phần, khí bên trong nguội đi và co lại, có khi làm phần đỉnh chưa đông lún xuống hoặc vỡ, để lại một cái vỏ băng hở như vỏ trứng. Đây là lúc thích hợp để chụp ảnh.

Tan chảy hoặc vỡ thành mảnh. Lấy bong bóng đã đông ra khỏi tủ, màng băng mỏng gặp không khí ấm sẽ tan rất nhanh hoặc vỡ thành những mảnh như giấy bóng kính, rơi xuống đĩa thành giọt nước nhỏ.

Vì sao tinh thể xoáy tròn: một phát hiện năm 2020

Hiện tượng "quả cầu tuyết" được mô tả kỹ trong nghiên cứu của nhóm Jonathan Boreyko ở Virginia Tech, Mỹ, công bố khoảng năm 2020. Họ quay chậm bong bóng đóng băng ở các điều kiện nhiệt độ khác nhau và thấy rằng khi bong bóng đậu trên một mặt lạnh trong không khí tương đối ấm hơn, băng chỉ leo đều từ dưới lên. Còn khi cả không khí xung quanh cũng rất lạnh, tinh thể xuất hiện khắp nơi và trôi theo những dòng xoáy.

Lời giải nằm ở dòng Marangoni, tức dòng chảy sinh ra do chênh lệch sức căng bề mặt. Khi băng đông ở đáy bong bóng, nó nhả nhiệt làm vùng đó ấm hơn đỉnh. Sức căng bề mặt phụ thuộc nhiệt độ, nên sự chênh lệch kéo chất lỏng trong màng chảy từ chỗ ấm về chỗ lạnh, mang theo các mảnh băng nhỏ. Các mảnh này vừa trôi vừa làm mồi cho băng mới, tạo cảnh xoáy.

Nhóm nghiên cứu cũng ghi nhận các yếu tố như độ dày màng và lượng chất hoà tan làm thay đổi kết quả. Đây là ví dụ đẹp về một hiện tượng đã được nhiều người chụp ảnh trong nhiều năm, nhưng phải đến khi được quay chậm và đo đạc có hệ thống, cơ chế đằng sau mới được mô tả rõ.

Pha dung dịch bong bóng bền cho thí nghiệm lạnh

Bong bóng nước rửa chén pha loãng thường vỡ trước khi kịp đông. Thêm chất làm đặc giúp màng dày và bền hơn. Tỉ lệ dưới đây là ví dụ giả định để bắt đầu, bạn điều chỉnh theo loại nước rửa chén và độ ẩm trong nhà.

Thành phầnLượng gợi ýTác dụng
Nước sạch, để nguộiKhoảng 1 cốcPhần chính của màng
Nước rửa chén loại thườngKhoảng 2 đến 3 thìa canhTạo lớp xà phòng giữ màng
Đường cát hoặc glycerinKhoảng 1 thìa canhLàm màng dày, chậm bay hơi, lâu vỡ hơn
Thời gian để yênVài giờ hoặc qua đêmBớt bọt li ti, dung dịch đồng đều

Tất cả đều là vật liệu bếp quen thuộc, không cần hoá chất đặc biệt. Không dùng nước nóng đang đun để hoà đường; nước ấm từ phích hoặc khuấy lâu bằng nước thường là đủ. Không để trẻ uống hoặc thổi gần mắt; nếu dung dịch dính mắt, rửa bằng nhiều nước sạch.

Thử bong bóng đóng băng bằng ngăn đá ở nhà

Cách này an toàn cho trẻ khi có người lớn đi kèm. Ngăn đá gia đình thường quanh âm 18 độ C, đủ lạnh cho hiện tượng.

  1. Đặt một chiếc đĩa nhỏ màu tối, bằng sứ hoặc nhựa, vào ngăn đá trước khoảng nửa giờ cho thật lạnh. Nền tối giúp nhìn rõ tinh thể.
  2. Dọn một chỗ trống trong ngăn đá, cất bớt thực phẩm để bong bóng không chạm đồ khác.
  3. Nhúng ống hút vào dung dịch, thổi nhẹ một bong bóng nhỏ bằng nắm tay ngay trên đĩa đã lấy ra đặt cạnh tủ, hoặc thổi thẳng lên đĩa đặt ở mép ngăn đá.
  4. Đẩy đĩa vào ngăn đá nhẹ nhàng, khép cửa tủ lại nhưng không đóng sập. Chờ khoảng một đến hai phút.
  5. Mở hé cửa để quan sát. Bạn sẽ thấy nhánh băng mọc từ đáy lên, hoặc nếu may, các tinh thể nhỏ trôi trên màng.
  6. Thử thay đổi: bong bóng nhỏ và lớn, có đường và không có đường, để xem cái nào đông đẹp hơn. Ghi lại để so sánh.

Đừng để cửa tủ mở lâu vì hơi ẩm vào sẽ làm tuyết bám và thực phẩm ấm lên. Sau khi thử, lau sạch dung dịch xà phòng dây ra ngăn đá.

Bong bóng đông ngoài trời ở Việt Nam: có thể không

Muốn bong bóng đông ngoài trời, nhiệt độ thường cần xuống khoảng âm 10 độ C hoặc lạnh hơn, gió lặng. Ở Việt Nam, những đêm rét hại trên vùng núi cao phía Bắc như Fansipan ở Lào Cai hay Mẫu Sơn ở Lạng Sơn có thể xuống dưới 0 độ, nhưng hiếm khi sâu tới mức đó, và gió thường mạnh. Vì vậy cơ hội thấy bong bóng tự đông ngoài trời ở Việt Nam rất nhỏ; ngăn đá là cách thực tế hơn nhiều.

Nếu bạn du lịch tới nơi có mùa đông khắc nghiệt và muốn thử, hãy mặc đủ ấm, đeo găng, không ở ngoài trời quá lâu, và để trẻ em trong tầm mắt. Hơi thở ấm có thể làm bong bóng tan trước khi đông, nên thổi xong hãy lùi lại một chút.

Thời điểm đẹp nhất thường là sáng sớm, khi trời lạnh nhất và gió lặng nhất. Ánh nắng xiên chiếu qua quả cầu băng làm các nhánh tinh thể sáng lên như những đường kim tuyến. Đó là lúc nhiều nhiếp ảnh gia xứ lạnh chờ đợi cả mùa đông để có một tấm ảnh.

Màu cầu vồng trên màng: đồng hồ đo độ dày của bong bóng

Trước khi đông, bong bóng lấp lánh nhiều màu. Những màu đó không phải từ xà phòng mà từ giao thoa ánh sáng: một phần ánh sáng phản xạ ở mặt ngoài màng, một phần đi vào trong rồi phản xạ ở mặt trong. Hai chùm này gặp lại nhau, lệch nhau một quãng đường bằng gấp đôi độ dày màng. Tuỳ độ dày, có màu bị triệt tiêu, có màu được tăng cường, nên ta thấy dải màu thay đổi.

Vì vậy màu sắc chính là một chiếc thước đo độ dày. Khi nước trong màng chảy dần xuống đáy do trọng lực và bay hơi, đỉnh bong bóng mỏng dần, màu chuyển từ các dải đậm sang vàng nhạt, rồi có lúc hiện những mảng gần như đen. Mảng tối đó cho biết màng đã mỏng tới mức chỉ vài chục nanomét, rất gần lúc vỡ.

Trong thí nghiệm đóng băng, quan sát màu giúp bạn đoán trước chuyện gì sắp xảy ra. Bong bóng còn nhiều màu đậm, đều là bong bóng dày, có cơ hội đông trọn. Bong bóng đã ngả vàng nhạt và có mảng tối ở đỉnh thường vỡ trước khi kịp đông. Khi băng phủ lên, màu cầu vồng vẫn còn thấp thoáng sau các nhánh tinh thể, vì lớp băng cũng mỏng như màng nước ban đầu.

Lạnh và ẩm giúp bong bóng sống lâu hơn

Ít người để ý rằng bong bóng thường vỡ không phải vì "chạm vào gì đó" mà vì màng mỏng đi quá mức. Hai thủ phạm chính là nước chảy xuống đáy và nước bay hơi. Khi không khí lạnh và ẩm, nước bay hơi chậm, màng giữ được độ dày lâu hơn, nên bong bóng bền hơn hẳn so với một buổi trưa hanh khô.

Điều này giải thích vì sao những người làm bong bóng khổng lồ ngoài trời thích chơi vào sáng sớm hoặc ngày nồm ẩm, và vì sao bong bóng trong ngăn đá, nơi không khí rất khô, thường mỏng đi nhanh. Mẹo thực tế là thổi bong bóng ngay trước khi cho vào tủ, không để nó lơ lửng ngoài phòng lâu, và chọn bong bóng nhỏ vì màng ít bị kéo căng.

Ngược lại, khi đã đông, bong bóng băng lại đối mặt với một kiểu "bay hơi" khác: thăng hoa, tức băng chuyển thẳng thành hơi. Trong không khí khô của ngăn đá, quả cầu băng mỏng dần trong vài chục phút đến vài giờ, rồi xẹp hoặc vỡ thành mảnh. Đó là lý do bạn nên quan sát và chụp ngay trong vài phút đầu.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao bong bóng cứ vỡ trước khi kịp đông?

Thường do màng quá mỏng và bay hơi nhanh, hoặc bong bóng chạm vào thành tủ, đồ ăn. Thêm đường hay glycerin, để dung dịch nghỉ lâu hơn, thổi bong bóng nhỏ và đặt lên đĩa đã làm lạnh sẵn sẽ giúp nhiều. Không khí trong tủ khô cũng làm màng mỏng đi nhanh, nên đừng chờ quá lâu.

Có thể giữ bong bóng đóng băng làm kỷ niệm không?

Gần như không. Màng băng rất mỏng, chỉ cần lấy ra khỏi tủ vài giây là tan hoặc vỡ. Trong tủ, nó cũng thăng hoa dần và xẹp xuống sau một thời gian. Cách giữ kỷ niệm tốt nhất là chụp ảnh hoặc quay video ngay khi băng vừa phủ kín.

Đường và glycerin có thay nhau được không?

Cả hai đều giúp màng dày và chậm bay hơi, nên dùng cái nào có sẵn cũng được. Glycerin thường cho bong bóng bền hơn nhưng không phải nhà nào cũng có. Đường cát hoà kỹ là lựa chọn dễ kiếm nhất, chỉ cần khuấy đến khi tan hết.

Bong bóng đóng băng có nguy hiểm gì với trẻ không?

Hiện tượng bản thân không nguy hiểm. Rủi ro nằm ở chỗ trẻ có thể uống phải dung dịch, để xà phòng vào mắt, hoặc trèo với vào ngăn đá. Người lớn nên cầm ống hút, đặt đĩa, mở tủ, còn trẻ quan sát và ghi chép. Cho trẻ rửa tay sau khi làm.

Vì sao tinh thể trên bong bóng có hình lông vũ chứ không phải lục giác đều?

Băng vẫn có cấu trúc lục giác ở cấp phân tử, nhưng khi mọc nhanh trên một màng mỏng gần như phẳng, các đầu nhọn của tinh thể phát triển nhanh hơn phần còn lại vì tiếp xúc tốt hơn với vùng lạnh. Kết quả là những nhánh dài phân nhánh tiếp, trông như lông vũ hay lá dương xỉ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138