DieuKy.comĐiều Kỳ
Nghịch lý và điều kỳ của toán học

Bông tuyết Koch: hình có chu vi dài vô hạn nhưng diện tích lại hữu hạn

Bông tuyết Koch có chu vi tăng 4/3 lần mỗi bước nên dài vô hạn, mà diện tích chỉ bằng 8/5 tam giác ban đầu. Tính từng bước, cùng chiếc sừng Gabriel.

Macro photograph of a single ice crystal on a dark wool sleeve in the cold highlands of Lao Cai, branching edges sharp, soft blue morning light, shallow depth of field

Bông tuyết Koch là một hình phẳng có chu vi dài vô hạn nhưng diện tích lại hữu hạn, chỉ bằng 8/5 diện tích tam giác đều ban đầu. Bạn có thể vẽ nó lên một tờ giấy, nó nằm gọn trong một hình tròn, vậy mà đường viền của nó dài hơn bất kỳ con số nào bạn nghĩ ra. Nghe như mâu thuẫn, nhưng mọi bước tính đều chỉ dùng phân số và chuỗi hình học.

Hình này do nhà toán học Thuỵ Điển Helge von Koch giới thiệu năm 1904, và là một trong những ví dụ sớm nhất về thứ mà về sau Benoit Mandelbrot gọi là fractal. Bài này dựng bông tuyết từng bước, tính chu vi và diện tích ở mỗi bước, giải thích "chiều 1,26" nghĩa là gì, rồi đi tới hai anh em của nó: nghịch lý đo bờ biển và chiếc sừng Gabriel có thể tích hữu hạn mà diện tích mặt ngoài vô hạn.

Dựng bông tuyết Koch từng bước

Chỉ cần thước, bút chì và kiên nhẫn cho hai ba bước đầu; từ bước bốn trở đi nét vẽ đã quá nhỏ để vẽ tay.

  1. Vẽ một tam giác đều, cạnh dài 1 đơn vị, ví dụ 9 cm cho dễ chia. Đây là bước 0, chu vi 3.
  2. Chia mỗi cạnh thành ba đoạn bằng nhau. Trên đoạn giữa, dựng ra phía ngoài một tam giác đều nhỏ có cạnh bằng đoạn đó, rồi xoá đáy của tam giác nhỏ. Mỗi cạnh cũ giờ thành một đường gãy gồm bốn đoạn, mỗi đoạn dài một phần ba cạnh cũ. Hình được là ngôi sao sáu cánh, bước 1.
  3. Lặp lại với từng đoạn thẳng của ngôi sao: chia ba, dựng tam giác nhỏ ra ngoài trên đoạn giữa, xoá đáy. Mười hai cạnh thành bốn mươi tám cạnh. Bước 2.
  4. Tiếp tục mãi. Bông tuyết Koch là hình giới hạn khi số bước tiến tới vô hạn. Mỗi bước, đường viền trở nên răng cưa hơn, nhưng các tam giác mới ngày càng nhỏ và không bao giờ chồng lên nhau hay vượt ra xa.

Với cạnh ban đầu 9 cm, bước 1 có các đoạn 3 cm, bước 2 các đoạn 1 cm, bước 3 các đoạn khoảng 3,3 mm, bước 4 khoảng 1,1 mm. Vẽ tay tới bước 3 là đủ để thấy hình dạng bông tuyết hiện ra, và để kiểm các con số chu vi ở phần sau bằng cách đếm cạnh.

Chu vi: mỗi bước dài thêm một phần ba

Ở mỗi bước, mỗi đoạn được thay bằng bốn đoạn dài một phần ba, nên chu vi nhân với 4/3. Bảng dưới tính với tam giác ban đầu cạnh 1.

BướcSố cạnhĐộ dài mỗi cạnhChu vi
0313
1121/34
2481/916/3, khoảng 5,33
31921/2764/9, khoảng 7,11
53.0721/243khoảng 12,64
10khoảng 3,1 triệu1/59.049khoảng 53,27
21rất lớnrất nhỏkhoảng 1.261, lần đầu vượt 1.000

Công thức tổng quát: sau n bước, chu vi bằng 3 nhân (4/3) mũ n. Vì 4/3 lớn hơn 1, luỹ thừa của nó tăng không giới hạn. Không có con số nào chu vi không vượt được, chỉ cần đủ nhiều bước. Ở giới hạn, chu vi bông tuyết là vô hạn.

Bạn để ý: chu vi tăng chậm lúc đầu, mỗi bước chỉ thêm một phần ba, nhưng tăng theo cấp nhân. Đây là cùng kiểu tăng trưởng như lãi kép: tỉ lệ nhỏ lặp lại đủ lâu thì thành con số khổng lồ.

Diện tích: cộng vô số tam giác nhỏ mà vẫn hữu hạn

Gọi diện tích tam giác ban đầu là S. Ở bước 1, ta thêm 3 tam giác nhỏ, mỗi tam giác có cạnh 1/3 nên diện tích bằng 1/9 của S. Phần thêm là 3 × S/9 = S/3.

Ở bước 2, hình có 12 cạnh, mỗi cạnh mọc một tam giác cạnh 1/9, diện tích S/81. Phần thêm là 12 × S/81 = 4S/27. Ở bước 3, có 48 cạnh, mỗi cạnh mọc tam giác diện tích S/729, phần thêm 48S/729 = 16S/243. Quy luật: mỗi bước, số tam giác mới nhân 4, còn diện tích mỗi tam giác chia 9, nên phần thêm nhân với 4/9.

Tổng diện tích là S cộng chuỗi S/3 + 4S/27 + 16S/243 + …, chuỗi hình học có số hạng đầu S/3 và công bội 4/9. Vì 4/9 nhỏ hơn 1, chuỗi hội tụ, tổng bằng (S/3) chia cho (1 − 4/9) = (S/3) × (9/5) = 3S/5. Diện tích bông tuyết là S + 3S/5 = 8S/5.

Với tam giác cạnh 1, S bằng căn 3 chia 4, khoảng 0,433, nên diện tích bông tuyết khoảng 0,693. Một cách kiểm bằng hình: toàn bộ bông tuyết nằm gọn trong hình tròn ngoại tiếp ngôi sao sáu cánh ở bước 1, nên diện tích không thể lớn tuỳ ý. Chu vi chạy tới vô hạn vì số cạnh nhân 4 mà độ dài chỉ chia 3; diện tích dừng lại vì số tam giác nhân 4 mà diện tích chia 9. Cùng một quá trình, hai tốc độ khác nhau, cho hai kết cục ngược nhau.

Chiều 1,26: đường cong mà không hẳn là đường

Chiều quen thuộc. Phóng to một đoạn thẳng lên 3 lần, ta được 3 bản sao của đoạn cũ. Phóng to một hình vuông lên 3 lần, được 9 bản sao, tức 3 mũ 2. Phóng to một khối lập phương 3 lần, được 27 bản sao, 3 mũ 3. Số mũ ở đây chính là chiều: 1, 2, 3.

Chiều của đường Koch. Lấy một cạnh của bông tuyết, phóng to 3 lần, ta được đúng 4 bản sao của chính nó. Vậy chiều d thoả mãn 3 mũ d bằng 4, tức d = log 4 / log 3, khoảng 1,26. Đường Koch "dày" hơn một đường thẳng nhưng "mỏng" hơn một mặt phẳng.

Ý nghĩa của chiều không nguyên. Chiều fractal đo mức độ một hình lấp đầy không gian khi soi ở các tỉ lệ nhỏ dần. Đường thẳng không có thêm chi tiết khi phóng to; đường Koch thì phóng to bao nhiêu cũng gặp lại răng cưa y như cũ. Tính tự đồng dạng này là đặc trưng của fractal.

Fractal trong tự nhiên. Bông súp lơ xanh, nhánh dương xỉ, mạch máu, sét đánh, đường bờ biển có dạng gần tự đồng dạng trong một khoảng tỉ lệ nhất định. Khác với hình toán học, chúng không lặp vô hạn: phóng đủ nhỏ, bạn sẽ gặp tế bào hay hạt cát.

Vẽ và kiểm bông tuyết Koch cùng học sinh

Bông tuyết Koch là một hoạt động trọn vẹn cho một tiết học hoặc buổi sinh hoạt câu lạc bộ toán, nối được hình học, phân số, luỹ thừa và chuỗi số. Một số gợi ý tổ chức:

  • Chuẩn bị giấy kẻ ô tam giác đều nếu có, hoặc dùng thước và ê ke. Tam giác cạnh 9 cm hoặc 27 cm giúp các bước chia ba ra số nguyên centimet, đỡ sai số.
  • Chia nhóm theo bước. Nhóm một vẽ bước 0 và 1, nhóm hai vẽ bước 2, nhóm ba vẽ bước 3. Mỗi nhóm đếm số cạnh và đo chu vi bằng chỉ, rồi so với công thức 3 nhân (4/3) mũ n nhân độ dài cạnh ban đầu.
  • Tính diện tích bằng đếm ô. Trên giấy kẻ ô tam giác, mỗi tam giác nhỏ là một đơn vị. Học sinh đếm số ô mới thêm vào ở mỗi bước và thấy phần thêm nhỏ dần, theo tỉ lệ 4/9.
  • Đặt câu hỏi dự đoán trước khi tính: nếu vẽ mãi thì chu vi có giới hạn không, diện tích có giới hạn không. Ghi dự đoán lên bảng rồi đối chiếu sau khi tính.
  • Mở rộng sang biến thể. Dựng tam giác nhỏ vào phía trong thay vì ra ngoài, được "bông tuyết ngược", chu vi vẫn vô hạn còn diện tích giảm dần về một giới hạn. Hoặc thay tam giác bằng hình vuông để được các đường fractal khác.

Hoạt động này hợp với học sinh trung học cơ sở cho phần vẽ và đếm, và học sinh trung học phổ thông cho phần chuỗi hình học. Nên nhấn mạnh với học sinh rằng hình vẽ tay chỉ là vài bước đầu; bông tuyết thật là giới hạn của quá trình, giống như 0,999… là giới hạn của dãy 0,9; 0,99; 0,999.

Anh em của bông tuyết: bờ biển dài bao nhiêu và chiếc sừng Gabriel

Bờ biển dài bao nhiêu? Câu hỏi nghe đơn giản nhưng câu trả lời phụ thuộc vào thước đo. Đo một bờ biển khúc khuỷu bằng thước dài 100 km, bạn bỏ qua mọi vịnh nhỏ; đổi sang thước 1 km, bạn đi vào từng vịnh, con số dài thêm; đổi sang thước 1 mét, bạn vòng qua từng mỏm đá, con số dài thêm nữa. Nhà khoa học Lewis Fry Richardson đã ghi nhận hiện tượng này, và năm 1967 Mandelbrot dùng nó trong một bài báo nổi tiếng về chiều fractal của bờ biển. Vì thế khi đọc độ dài bờ biển của một quốc gia, nên hiểu đó là con số đo theo một quy ước nhất định, các nguồn dùng quy ước khác nhau sẽ cho số khác nhau.

Chiếc sừng Gabriel là phiên bản ba chiều của nghịch lý. Lấy đường cong y = 1/x từ x = 1 trở đi, quay quanh trục hoành, được một chiếc sừng dài vô tận, miệng rộng, thon dần. Tính bằng tích phân, thể tích của nó bằng π nhân tích phân của 1/x² từ 1 tới vô cùng, tức đúng π, khoảng 3,14 đơn vị khối. Nhưng diện tích mặt ngoài lớn hơn 2π nhân tích phân của 1/x, mà tích phân này tăng như logarit, không giới hạn. Diện tích mặt ngoài vô hạn.

Từ đó có "nghịch lý người thợ sơn": đổ đầy sừng cần lượng sơn hữu hạn, đúng π đơn vị khối, nhưng sơn mặt ngoài lại cần vô hạn sơn. Lời giải là lớp sơn ngoài đời có độ dày cố định, còn phần đuôi sừng thì mảnh dần tới mức nhỏ hơn mọi độ dày; trong mô hình toán học, đổ đầy sừng thực chất là "sơn" mặt trong bằng một lớp mỏng dần về 0, điều mà sơn thật không làm được.

Câu hỏi thường gặp

Bông tuyết Koch là gì?

Đó là một hình fractal dựng từ tam giác đều: mỗi bước chia mỗi cạnh làm ba và dựng ra ngoài một tam giác đều nhỏ trên đoạn giữa, lặp vô hạn lần. Hình do nhà toán học Helge von Koch giới thiệu năm 1904.

Vì sao chu vi bông tuyết Koch dài vô hạn?

Mỗi bước, mỗi đoạn được thay bằng bốn đoạn dài một phần ba, nên chu vi nhân với 4/3. Sau n bước chu vi là 3 nhân (4/3) mũ n, tăng không giới hạn khi n lớn dần; ví dụ sau 21 bước đã vượt 1.000 lần cạnh ban đầu.

Diện tích bông tuyết Koch bằng bao nhiêu?

Bằng 8/5 diện tích tam giác đều ban đầu. Phần diện tích thêm vào ở các bước tạo thành chuỗi hình học có số hạng đầu bằng một phần ba tam giác ban đầu và công bội 4/9, tổng bằng ba phần năm.

Chiều fractal 1,26 của đường Koch nghĩa là gì?

Phóng to đường Koch 3 lần được 4 bản sao của chính nó, nên chiều d thoả mãn 3 mũ d bằng 4, tức khoảng 1,26. Con số này cho biết đường Koch lấp đầy mặt phẳng nhiều hơn đường thẳng nhưng ít hơn một mặt.

Nghịch lý bờ biển liên quan gì tới bông tuyết Koch?

Bờ biển khúc khuỷu giống đường Koch ở chỗ càng đo bằng thước nhỏ, càng đi vào nhiều chi tiết và độ dài đo được càng tăng. Vì thế độ dài bờ biển phụ thuộc vào thước đo và quy ước đo.

Chiếc sừng Gabriel là gì?

Là hình tạo ra khi quay đường y = 1/x, từ x = 1 trở đi, quanh trục hoành. Thể tích của nó bằng đúng π nhưng diện tích mặt ngoài vô hạn, một phiên bản ba chiều của nghịch lý chu vi vô hạn, diện tích hữu hạn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138