Từ nhiều thế kỷ, người sống ở các vùng gần cực Bắc như Phần Lan, Na Uy, Canada kể rằng trong những đêm cực quang mạnh, họ nghe được tiếng lách tách, tiếng vỗ tay khẽ hay tiếng sột soạt như lụa cọ vào nhau. Giới khoa học trong thời gian dài coi đó là tưởng tượng, vì cực quang nằm ở độ cao hơn một trăm kilômét, quá xa để âm thanh tới được tai người.
Mấy thập niên gần đây, câu chuyện đổi chiều. Có bản ghi âm, có giả thuyết vật lý cụ thể, và một số nhà nghiên cứu tin rằng âm thanh là thật, chỉ có điều nó không đến từ chính cực quang. Bài này phân tích những gì đã đo được và vì sao câu hỏi vẫn chưa khép.
Vì sao các nhà khoa học từng bác bỏ
Cực quang hình thành khi các hạt mang điện từ gió Mặt Trời, bị từ trường Trái Đất dẫn về vùng cực, va vào khí quyển tầng cao và làm các phân tử khí phát sáng. Phần lớn ánh sáng cực quang phát ở độ cao khoảng một trăm tới vài trăm kilômét. Ở độ cao đó, không khí loãng tới mức âm thanh gần như không truyền đi được.
Kể cả nếu có âm thanh phát ra ở đó, nó phải đi xuống hơn một trăm kilômét, mất nhiều phút, và yếu đi rất nhiều. Người nghe không thể nghe tiếng lách tách đồng bộ với lúc cực quang sáng lên. Lập luận này rất vững về vật lý, nên trong một thời gian dài, các lời kể được giải thích là do người nghe kỳ vọng, do tiếng tuyết lạnh co lại, hoặc do tiếng gió.
Nhưng lời kể vẫn tiếp tục đến từ những người không biết gì về nhau, ở nhiều nước, và mô tả khá giống nhau. Điều đó khiến một số nhà nghiên cứu tự hỏi: có thể âm thanh là thật, nhưng nguồn của nó không phải ở chỗ ánh sáng.
Lời kể qua nhiều thế hệ
Các dân tộc sống lâu đời ở vùng cực Bắc, từ người Sámi ở Bắc Âu tới các cộng đồng bản địa ở Canada và Alaska, đều có những câu chuyện về cực quang biết phát ra tiếng. Ở một số nơi, ngôn ngữ địa phương còn có từ riêng để chỉ tiếng của cực quang. Những câu chuyện này đi kèm phong tục và niềm tin riêng của từng cộng đồng, đáng được tôn trọng như một phần di sản văn hoá.
Từ thế kỷ mười chín, các nhà thám hiểm, nhà khí tượng và người làm việc ở trạm vùng cực cũng ghi lại những lời kể tương tự trong nhật ký. Đầu thế kỷ hai mươi, một số nhà khoa học bắt đầu thu thập lời kể có hệ thống bằng bảng hỏi gửi tới người dân vùng cực. Kết quả cho thấy một tỷ lệ đáng kể người được hỏi khẳng định đã từng nghe, trong khi một tỷ lệ khác sống cả đời ở đó mà chưa bao giờ nghe.
Chính sự chia rẽ này làm câu hỏi kéo dài: lời kể quá nhiều để gạt bỏ hoàn toàn, nhưng cũng không đủ nhất quán để coi là bằng chứng. Phải đợi tới thời có máy ghi âm số nhạy và rẻ, người ta mới có cách kiểm chứng bằng dữ liệu.
Người kể nghe thấy gì
Các tuyển tập lời kể do nhà nghiên cứu ở Canada và Bắc Âu thu thập cho thấy mô tả khá nhất quán. Bảng dưới gom lại các đặc điểm thường gặp.
| Đặc điểm | Mô tả thường gặp | Nhận xét |
|---|---|---|
| Loại âm | Lách tách, vỗ tay khẽ, sột soạt, đôi khi như tiếng rít nhẹ | Khác với tiếng gió hay tiếng tuyết |
| Thời điểm | Lúc cực quang mạnh, chuyển động nhanh | Gợi ý liên hệ với hoạt động địa từ |
| Âm lượng | Rất nhỏ, phải ở nơi yên tĩnh mới nghe | Dễ bị át bởi tiếng xe, tiếng nói chuyện |
| Ai nghe được | Không phải ai cũng nghe, kể cả khi đứng cùng chỗ | Có thể do khác biệt thính lực hoặc chú ý |
| Nơi nghe | Vùng thưa dân, đêm lặng gió, trời rất lạnh | Điều kiện này hợp với một giả thuyết về lớp không khí sát mặt đất |
Sự nhất quán không chứng minh được hiện tượng, vì người ta có thể đã nghe chuyện kể của nhau. Nhưng nó đủ để biện minh cho việc mang máy ghi âm ra thực địa.
Những bản ghi âm ở Phần Lan
Từ đầu những năm 2000, một nhà nghiên cứu âm học ở Phần Lan bắt đầu đặt micro ở vùng nông thôn yên tĩnh trong những đêm có cực quang. Sau nhiều năm, ông thu được những tiếng lách tách ngắn, rõ, không giống tiếng động vật hay tiếng tuyết, và nhận thấy chúng xuất hiện nhiều hơn khi máy đo từ trường ghi nhận bão địa từ.
Để xác định tiếng phát ra từ đâu, ông dùng nhiều micro đặt cách nhau, đo chênh lệch thời gian tiếng tới từng micro để tính hướng và độ cao. Theo các phân tích ông công bố, nguồn tiếng có vẻ nằm ở độ cao chỉ khoảng bảy mươi mét trên mặt đất, chứ không phải hàng trăm kilômét.
Đây là một kết quả gây chú ý, nhưng cần đọc với mức thận trọng phù hợp. Số bản ghi còn ít, chủ yếu từ một nhóm nghiên cứu, và chưa được nhiều nhóm độc lập ở nơi khác lặp lại bằng thiết bị riêng. Trong khoa học, một kết quả chỉ được coi là vững khi người khác làm lại và thu được điều tương tự.
Hai giả thuyết đang được bàn
Phóng điện ở lớp nghịch nhiệt. Đêm lạnh, lặng gió ở vùng cực thường tạo lớp nghịch nhiệt: không khí sát mặt đất lạnh, phía trên ấm hơn. Giả thuyết cho rằng điện tích tích tụ ở ranh giới hai lớp không khí này. Khi bão địa từ làm điện trường khí quyển thay đổi đột ngột, điện tích phóng ra thành những tia nhỏ, tạo tiếng lách tách. Như vậy, cực quang và âm thanh cùng có chung một nguyên nhân là hoạt động địa từ, chứ không phải ánh sáng gây ra tiếng.
Âm thanh sinh ra từ sóng điện từ. Giả thuyết khác cho rằng cực quang mạnh phát sóng điện từ tần số rất thấp, truyền xuống mặt đất với tốc độ ánh sáng. Sóng này làm các vật ở gần người nghe như lá kim của cây thông, tóc, gọng kính rung nhẹ và phát ra tiếng. Nó giải thích được vì sao tiếng đồng bộ với ánh sáng và vì sao chỉ một số người nghe. Ý tưởng tương tự cũng được dùng để giải thích chuyện có người nghe tiếng xì xèo khi thấy sao băng lớn, trước khi âm thanh thật có thể tới.
Có thể cả hai cùng đúng. Hai giả thuyết không loại trừ nhau. Có thể có nhiều loại âm khác nhau được gom chung dưới cái tên "tiếng cực quang". Cần thêm bản ghi đồng thời âm thanh, điện trường, từ trường và hình ảnh ở nhiều nơi để phân biệt.
Vì sao hiện tượng khó nghiên cứu
Ngay cả với các thiết bị hiện đại, âm thanh của cực quang vẫn là một mục tiêu rất khó bắt:
- Tiếng rất nhỏ, dễ bị át bởi tiếng gió, tiếng xe, tiếng người; phải tìm nơi rất yên tĩnh vào đêm rất lạnh.
- Không phải đêm cực quang nào cũng có tiếng; người nghiên cứu có thể trực nhiều tuần mà không thu được gì.
- Thiết bị phải chịu được nhiệt độ âm sâu, pin và micro dễ hỏng.
- Tuyết co lại vì lạnh, băng nứt, cây kêu răng rắc cũng tạo tiếng lách tách, cần loại trừ cẩn thận.
- Kinh phí nghiên cứu cho đề tài "lạ" thường hạn hẹp, ít nhóm theo đuổi lâu dài.
Những khó khăn này giải thích vì sao sau hàng trăm năm có lời kể, giới khoa học mới chỉ có một số ít bản ghi đáng tin. Điều đó cũng có nghĩa là người yêu thiên văn có ghi âm cẩn thận cũng có thể góp dữ liệu thật.
Người Việt có cơ hội thấy và nghe cực quang không
Việt Nam nằm gần xích đạo, cách xa vùng cực, nên cực quang gần như không bao giờ thấy được từ trong nước. Chỉ trong những cơn bão địa từ cực mạnh, cực quang mới lan xuống vĩ độ thấp; ngay cả khi đó, việc nhìn thấy từ Việt Nam là rất hiếm và thường chỉ là ánh đỏ mờ sát chân trời phía bắc, khó phân biệt với ánh đèn đô thị. Đừng tin các bức ảnh cực quang rực rỡ được cho là chụp ở trong nước nếu không có nguồn rõ ràng.
Muốn trải nghiệm cực quang, người Việt thường đi tới Bắc Âu, Iceland hay Canada vào mùa đông. Nếu muốn thử lắng nghe, hãy tìm chỗ xa đường, xa nhà dân, đêm lặng gió, tắt điện thoại, đứng yên và chú ý. Mang theo máy ghi âm có micro tốt, ghi lại giờ cùng với ảnh chụp cực quang. Nếu nghe được, bạn đang trải nghiệm một trong những hiện tượng còn tranh cãi nhất của vật lý khí quyển. Nếu không nghe gì, đó cũng là điều bình thường.
Điều đã biết và điều chưa có lời giải
Đã biết chắc: âm thanh không thể truyền trực tiếp từ vùng cực quang ở độ cao trên một trăm kilômét tới tai người một cách đồng bộ với ánh sáng.
Có bằng chứng ban đầu: có bản ghi âm những tiếng lách tách liên quan với hoạt động địa từ, với nguồn ước tính sát mặt đất.
Chưa có lời giải: cơ chế nào tạo ra tiếng; phóng điện ở lớp nghịch nhiệt hay sóng điện từ tác động lên vật gần người nghe; vì sao không phải ai cũng nghe.
Cần thêm: nhiều nhóm độc lập lặp lại phép đo, ghi âm đồng thời với đo điện trường, từ trường và hình ảnh, ở nhiều quốc gia vùng cực.
Bài học về phương pháp: một lời kể bị bác vì "không thể về vật lý" có khi chỉ sai ở giả định nguồn ở đâu. Câu hỏi đúng không phải là cực quang có kêu không, mà là trong đêm cực quang có thứ gì gần người nghe phát ra tiếng không.
Câu hỏi thường gặp
Có thật nghe được tiếng cực quang không?
Có nhiều lời kể và một số bản ghi âm cho thấy tiếng lách tách xuất hiện trong đêm cực quang mạnh. Nhưng tiếng có vẻ phát ra sát mặt đất, không phải từ chính cực quang trên cao. Cơ chế vẫn đang được nghiên cứu.
Ở Việt Nam có thấy cực quang không?
Gần như không. Việt Nam ở gần xích đạo, cực quang chỉ có thể lan xuống tới vĩ độ thấp trong những cơn bão địa từ cực mạnh, và kể cả khi đó thì cũng rất mờ, khó phân biệt với ánh sáng đô thị.
Bão địa từ là gì?
Bão địa từ là khi từ trường Trái Đất bị xáo trộn mạnh do một đợt vật chất lớn từ Mặt Trời ập tới. Nó làm cực quang sáng hơn và lan xa hơn, có thể ảnh hưởng tới vệ tinh, định vị GPS và lưới điện ở vùng vĩ độ cao.
Nghịch nhiệt là gì?
Bình thường không khí càng lên cao càng lạnh. Nghịch nhiệt là khi có một lớp không khí ấm nằm trên lớp lạnh sát mặt đất, thường xảy ra vào đêm lạnh, lặng gió. Lớp này giữ khói bụi ở thấp và được cho là nơi tích tụ điện tích.
Có phải ai cũng nghe được tiếng cực quang?
Không. Kể cả những người đứng cùng chỗ cũng có người nghe, người không. Có thể do khác biệt thính lực, độ chú ý, hoặc nếu giả thuyết sóng điện từ đúng thì do vật xung quanh mỗi người như tóc, kính, áo khác nhau.
Tiếng cực quang có hại không?
Không. Tiếng rất nhỏ, chỉ nghe được ở nơi yên tĩnh. Điều cần lưu ý khi đi xem cực quang là cái lạnh: đêm vùng cực có thể xuống âm vài chục độ, cần mặc đủ ấm, đi theo nhóm và theo hướng dẫn của người địa phương.