DieuKy.comĐiều Kỳ
Hiện tượng còn bí ẩn

Ánh sáng động đất: đốm sáng quanh lúc rung chấn và khoa học biết được bao nhiêu

Ánh sáng động đất được chụp ảnh từ những năm 1960, nhưng nguồn gốc vẫn còn tranh luận. Phân biệt nó với chập điện, và vì sao không dùng nó để báo trước động đất.

Seismometer instrument inside a small concrete vault in the Quang Ngai highlands, technician hands adjusting a cable, single warm lamp, dark surroundings, close-up from a low angle

Ánh sáng động đất là những vệt sáng, quả cầu sáng hoặc vùng trời sáng mờ được người dân thấy ngay trước, trong hoặc ngay sau một trận động đất. Chúng được mô tả từ thời cổ, được chụp ảnh rõ ràng từ những năm 1960 và được giới địa chấn học thừa nhận là có thật ở một số trường hợp. Nhưng vì sao đá dưới lòng đất lại làm bầu trời phát sáng thì đến nay vẫn chưa có câu trả lời thống nhất.

Hiện tượng này cũng là thứ dễ bị lan truyền sai nhất mỗi khi có động đất lớn: video ánh chớp xanh trên bầu trời đêm thường hoá ra là trạm biến áp chập điện. Bài này giúp bạn tách hai thứ đó, nắm các giả thuyết chính và hiểu vì sao không ai dùng ánh sáng này để báo trước động đất.

Người ta đã thấy gì

Các mô tả khá đa dạng. Có khi là những quả cầu sáng trắng hoặc xanh lơ lơ lửng gần mặt đất vài giây đến vài phút. Có khi là các dải sáng giống cực quang, trải dọc chân trời. Có khi là chớp sáng ngắn bật lên từ mặt đất, hoặc cả một vùng trời sáng mờ như có thành phố ở phía xa trong khi chỗ đó là núi hoang. Màu hay gặp là trắng, xanh lam, đôi khi vàng cam.

Bộ ảnh nổi tiếng nhất đến từ chuỗi động đất ở vùng Matsushiro, Nhật Bản, giữa những năm 1960. Chuỗi rung chấn kéo dài gần hai năm, hàng chục nghìn trận nhỏ, và một người dân địa phương đã chụp được nhiều bức ảnh vùng sáng trên các ngọn đồi. Đây là lần đầu hiện tượng có tư liệu hình ảnh đủ tốt để giới khoa học xem xét nghiêm túc. Trước đó, phần lớn chỉ là lời kể.

Một tổng hợp được công bố năm 2014 trên một tạp chí địa chấn đã rà soát vài chục trường hợp đáng tin ở châu Mỹ và châu Âu trong mấy thế kỷ. Kết quả gây chú ý: phần lớn các trường hợp nằm ở vùng tách giãn của vỏ Trái Đất, gần các đứt gãy dốc đứng, chứ không phải ở vùng hút chìm nơi xảy ra những trận động đất lớn nhất. Đây là manh mối địa chất quan trọng, dù số trường hợp còn ít để kết luận chắc.

Ánh sáng động đất thật hay ánh chớp do điện: cách phân biệt

Mỗi khi có động đất lớn ở khu dân cư, mạng xã hội tràn ngập video bầu trời đêm loé xanh. Phần lớn trong số đó là đường dây điện va nhau hoặc máy biến áp bị chập khi cột điện rung lắc. Bảng dưới giúp bạn đọc video tỉnh táo hơn.

Dấu hiệuThường là chập điệnCó thể là ánh sáng động đất
Thời điểmĐúng lúc rung mạnh, ở vùng có lưới điệnCó khi trước rung chấn vài giây đến vài giờ, cả ở vùng núi không có lưới điện
Hình dạngChớp sáng loé rồi tắt, lặp lại nhiều lần, thường kèm tiếng nổ lép bépQuả cầu hoặc dải sáng tồn tại lâu hơn, chuyển động chậm hoặc đứng yên
Vị tríSát đường dây, khu dân cư, sau đó khu vực mất điệnTrên đỉnh đồi, dọc sườn núi, chân trời phía đứt gãy
MàuXanh lam chói, xanh lục rồi trắng, phản chiếu lên mây thấpTrắng, xanh lơ, đôi khi vàng cam, sáng mờ hơn
Kiểm chứngCông ty điện thường ghi nhận sự cố ở đúng chỗ đóCần nhiều người ở các vị trí khác nhau thấy cùng lúc, ghi được giờ chính xác

Một video đơn lẻ, không rõ giờ, không rõ hướng nhìn, gần như không có giá trị khoa học dù trông ấn tượng. Ngược lại, lời kể độc lập của nhiều người ở nhiều nơi, khớp về giờ và hướng, mới là thứ các nhà nghiên cứu tìm kiếm.

Các giả thuyết đang được bàn

Dòng điện tích từ đá bị nén. Giả thuyết được nhắc nhiều nhất cho rằng một số loại đá khi bị ép mạnh sẽ giải phóng các hạt mang điện dương vốn bị khoá trong cấu trúc khoáng. Những điện tích này di chuyển rất nhanh lên bề mặt, tích tụ ở chỗ nhô cao như đỉnh đồi, làm ion hoá không khí và phát sáng. Thí nghiệm nén đá trong phòng đã tạo ra dòng điện nhỏ, nhưng từ phòng thí nghiệm đến bầu trời là một bước nhảy lớn.

Hiệu ứng áp điện của thạch anh. Thạch anh khi bị biến dạng sinh ra điện áp, nguyên lý giống bật lửa đánh đá. Giả thuyết này hấp dẫn vì thạch anh rất phổ biến, nhưng bị phản biện ở chỗ các tinh thể trong đá xếp lộn xộn, điện áp triệt tiêu lẫn nhau, khó tạo được trường điện đủ lớn ở quy mô khu vực.

Khí thoát lên từ đứt gãy. Khi đất đá nứt, các khí như radon hay mê-tan có thể thoát lên. Một số người đề xuất khí này bị ion hoá hoặc bốc cháy. Cách giải thích này hợp với vài trường hợp có ánh lửa sát mặt đất, nhưng không giải thích được các dải sáng cao trên trời.

Ma sát và nóng chảy tại đứt gãy. Ma sát cực mạnh khi hai khối đá trượt có thể sinh nhiệt và phát sáng, nhưng chuyện đó xảy ra ở độ sâu hàng kilômét, ánh sáng không thể xuyên lên. Giả thuyết này ít được ủng hộ cho phần ánh sáng nhìn thấy trên mặt đất.

Vì sao không thể dùng ánh sáng này để báo trước động đất

Ý tưởng nghe rất hấp dẫn: nếu ánh sáng xuất hiện trước rung chấn, sao không lắp camera theo dõi để báo động? Vấn đề nằm ở ba chỗ. Thứ nhất, hiện tượng rất hiếm; hầu hết các trận động đất, kể cả trận lớn, không đi kèm ánh sáng được ghi nhận. Thứ hai, không có quy luật nào về khoảng thời gian: lúc vài giây trước, lúc vài giờ, lúc sau. Thứ ba, những thứ phát sáng khác trên trời đêm nhiều vô kể, từ sét xa, đèn máy bay đến đèn xe trên đèo, nên tỷ lệ báo động nhầm sẽ cực cao.

Giới địa chấn học thống nhất ở một điểm: hiện nay chưa có phương pháp nào dự báo được ngày giờ và địa điểm cụ thể của một trận động đất. Thứ làm được là đánh giá nguy cơ dài hạn cho một vùng và cảnh báo sớm vài giây đến vài chục giây sau khi động đất đã xảy ra, nhờ sóng địa chấn truyền nhanh hơn tín hiệu phá hoại. Mỗi khi thấy tin "đốm sáng lạ báo hiệu động đất sắp tới", bạn nên coi đó là tin chưa kiểm chứng và theo dõi thông báo chính thức của cơ quan địa chấn, ở Việt Nam là Viện Vật lý Địa cầu.

Những nguồn sáng khác dễ bị nhầm thành ánh sáng động đất

Ngoài chập điện, còn nhiều thứ phát sáng trên trời đêm có thể trùng giờ với một trận rung chấn. Khi đánh giá một lời kể, các nhà nghiên cứu thường loại trừ lần lượt những nguồn sau trước khi coi đó là hiện tượng chưa giải thích:

  • Sét trong cơn giông ở xa, nhất là chớp trong mây không kèm tiếng sấm nghe được, khiến một vùng chân trời sáng lên từng đợt.
  • Đèn pha xe chạy trên đường đèo, ánh đèn khu dân cư hắt lên mây thấp; ở vùng núi, một đoàn xe có thể trông như chuỗi đốm sáng di chuyển chậm.
  • Sao băng sáng, máy bay, vệ tinh phản chiếu nắng lúc chập tối; nếu trùng thời điểm với rung chấn, người hoảng sợ dễ ghép hai sự kiện thành một.
  • Đám cháy do động đất gây ra, như cháy đường ống khí hay cháy nhà, nhìn từ xa chỉ thấy một vùng sáng cam trên nền trời.
  • Lỗi của máy ảnh điện thoại khi chụp đêm: lóa ống kính, nhiễu, vệt sáng do tay rung khi phơi sáng lâu.

Sau khi loại trừ những nguồn này, số trường hợp còn lại thường chỉ là một phần nhỏ. Chính phần nhỏ ấy mới là đối tượng nghiên cứu, và chính vì nó ít nên tiến bộ chậm.

Nếu bạn tình cờ thấy một đốm sáng lạ lúc có rung chấn

Lời kể của người dân là nguồn dữ liệu chính của hiện tượng này, nên một quan sát cẩn thận có giá trị thật. Nhưng an toàn luôn đi trước, ghi chép đi sau.

  1. Khi đang rung lắc, lo an toàn trước: tránh xa cửa kính, đồ treo, cột điện và dây điện; ra chỗ trống nếu đang ở ngoài trời.
  2. Sau khi yên, ghi lại giờ chính xác nhất có thể, tốt nhất theo đồng hồ điện thoại, kèm khoảng thời gian ánh sáng xuất hiện so với lúc rung.
  3. Ghi hướng nhìn theo la bàn trên điện thoại, mô tả hình dạng, màu, kích thước so với mặt trăng hoặc nắm tay giơ thẳng.
  4. Nếu có quay video, giữ nguyên tệp gốc, không cắt ghép, không thêm bộ lọc; thông tin thời gian trong tệp gốc rất quan trọng.
  5. Hỏi thăm xem khu vực đó có mất điện hoặc sự cố đường dây không, vì đây là cách loại trừ nhanh nhất.
  6. Chia sẻ với cơ quan chuyên môn hoặc nhóm nghiên cứu, kèm mô tả đầy đủ; tránh đăng kèm lời đoán về động đất tiếp theo.

Một quan sát có giờ, hướng và bối cảnh rõ ràng giá trị hơn mười video không rõ nguồn. Nhiều nghiên cứu về hiện tượng này đã phải loại phần lớn dữ liệu chỉ vì thiếu những chi tiết cơ bản ấy.

Điều đã biết và điều chưa có lời giải

Khá chắc chắn: ánh sáng gắn với động đất có tồn tại ở một số trường hợp, có ảnh chụp và lời kể độc lập; nó hiếm; nhiều video lan truyền thực chất là chập điện.

Có manh mối nhưng chưa chắc: các trường hợp đáng tin tập trung nhiều ở vùng tách giãn, gần đứt gãy dốc đứng; đá chịu nén có thể giải phóng điện tích trong phòng thí nghiệm.

Chưa có lời giải: cơ chế nào đưa năng lượng từ độ sâu lên bầu trời; vì sao cùng một loại động đất mà lúc có ánh sáng lúc không; ánh sáng xuất hiện trước rung chấn bằng cách nào.

Không có cơ sở: dùng ánh sáng lạ để đoán động đất sắp tới; coi mọi ánh chớp trong video động đất là hiện tượng bí ẩn.

Cần gì để tiến thêm: mạng camera bầu trời và cảm biến điện từ đặt sẵn ở vùng đứt gãy hoạt động, ghi liên tục nhiều năm, để có dữ liệu đo bằng máy thay vì chỉ dựa vào trí nhớ người chứng kiến.

Câu hỏi thường gặp

Ánh sáng động đất có thật không?

Có, ở một số trường hợp được ghi nhận bằng ảnh chụp và lời kể độc lập của nhiều người, nổi tiếng nhất là chuỗi động đất ở Matsushiro, Nhật Bản, những năm 1960. Nhưng hiện tượng hiếm, và nhiều video lan truyền là chập điện chứ không phải ánh sáng động đất.

Ánh sáng động đất có báo trước động đất không?

Không dùng được để báo trước. Nó hiếm, không có quy luật thời gian và rất dễ nhầm với nguồn sáng khác. Hiện chưa có phương pháp nào dự báo được ngày giờ, địa điểm động đất; chỉ có đánh giá nguy cơ dài hạn và cảnh báo sớm vài giây.

Vì sao video động đất hay có chớp xanh trên trời?

Phần lớn là do đường dây điện va nhau hoặc máy biến áp bị chập khi cột điện rung lắc. Hồ quang điện phát ánh xanh rất chói, phản chiếu lên mây thấp nên trông như cả bầu trời loé sáng, thường kèm tiếng nổ và mất điện sau đó.

Ở Việt Nam có ghi nhận ánh sáng động đất không?

Việt Nam có động đất nhưng chủ yếu cường độ nhỏ và vừa, tập trung ở Tây Bắc và một số vùng khác. Bài này chưa tìm được ghi nhận khoa học đáng tin nào về ánh sáng động đất trong nước; gặp tin đồn thì nên đối chiếu thông báo của Viện Vật lý Địa cầu.

Ánh sáng động đất có nguy hiểm không?

Bản thân ánh sáng chưa được ghi nhận gây hại trực tiếp. Nguy hiểm là trận động đất và các sự cố đi kèm như dây điện đứt, đồ vật rơi. Khi thấy ánh sáng lạ lúc rung lắc, hãy ưu tiên an toàn, tránh xa cột và dây điện.

Tại sao giới khoa học từng nghi ngờ hiện tượng này?

Vì trong thời gian dài chỉ có lời kể, thường sau một sự kiện gây sợ hãi khi trí nhớ dễ sai lệch. Khi có ảnh chụp rõ ràng ở Nhật Bản và các tổng hợp trường hợp có hệ thống, hiện tượng được xem xét nghiêm túc hơn, dù cơ chế vẫn còn tranh luận.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138