DieuKy.comĐiều Kỳ
Ảo giác thị giác

Ảo giác mặt nạ rỗng: vì sao mặt trong lõm của mặt nạ vẫn trông như lồi ra

Ảo giác mặt nạ rỗng: mặt trong lõm của mặt nạ vẫn hiện ra như khuôn mặt lồi, còn quay theo người xem. Vì sao não bác bỏ chiều sâu thật và cách thử với mặt nạ Trung thu.

Inside of a hollow papier-mache mask lit from below on a shelf in a Hanoi craft workshop, warm side glow, background dark, no people

Ảo giác mặt nạ rỗng xảy ra khi bạn nhìn vào mặt trong của một chiếc mặt nạ — phần lõm vào — mà vẫn thấy một khuôn mặt lồi ra bình thường, mũi chĩa về phía mình. Não quá quen với khuôn mặt lồi đến mức bác bỏ cả thông tin chiều sâu từ mắt để giữ lấy giả định quen thuộc.

Khi chiếc mặt nạ quay chậm trên trục, khuôn mặt ảo ở mặt trong còn như quay ngược chiều và nhìn theo người xem. Nhà tâm lý học Richard Gregory dùng ảo giác này làm ví dụ trung tâm cho quan điểm tri giác là kiểm tra giả thuyết. Bài này giải thích vì sao mặt lõm biến thành mặt lồi, vai trò của ánh sáng, cách tự thử bằng mặt nạ giấy bồi Trung thu hoặc con rồng gấp giấy, và một số kết quả nghiên cứu còn đang được bàn.

Hiện tượng: khuôn mặt lộn trong ra ngoài vẫn là khuôn mặt

Lấy một chiếc mặt nạ hình người bằng nhựa hoặc giấy bồi, đặt sao cho mặt trong hướng về phía bạn. Theo lẽ thường, bạn phải thấy một cái khuôn lõm: mũi thụt vào thành một rãnh, má lõm xuống như lòng chảo. Nhưng khi đứng cách khoảng một hai mét, nhất là khi nhắm một mắt, phần lớn người thấy một khuôn mặt bình thường với mũi nhô ra, má căng tròn.

Hiệu ứng nổi bật nhất khi mặt nạ được gắn lên một trục quay chậm. Khi mặt ngoài quay đi và mặt trong quay ra, khuôn mặt dường như chuyển hướng quay ngược lại, và đôi mắt rỗng có vẻ nhìn theo người xem khi họ bước qua lại. Những đoạn phim trình diễn với chiếc mặt nạ hình danh hài Charlie Chaplin quay chậm đã giúp ảo giác này nổi tiếng.

Ảo giác vẫn còn ngay cả khi bạn biết rõ mình đang nhìn mặt trong, và kể cả khi bạn vừa sờ vào nó. Chỉ khi đến thật gần, dùng cả hai mắt, ở khoảng cách dưới một mét, nhiều người mới thấy được độ lõm thật, và có người phải tiến sát hơn nữa.

Vì sao não bác bỏ chiều sâu thật

Hai mắt nói “lõm”, kinh nghiệm nói “lồi”. Hai mắt nhìn vật từ hai góc khác nhau, và chênh lệch đó cho não thông tin về chiều sâu. Với mặt nạ rỗng, thông tin này cho biết mũi ở xa hơn má. Nhưng cả đời ta chưa từng thấy một khuôn mặt người có mũi lõm vào. Khi hai nguồn mâu thuẫn, não thường chọn cách hiểu quen thuộc, có xác suất cao hơn.

Thông tin hai mắt yếu dần theo khoảng cách. Chênh lệch giữa hình ảnh hai mắt lớn khi vật ở gần và nhỏ dần khi vật ở xa. Ở khoảng cách một hai mét, tín hiệu chiều sâu từ hai mắt đã yếu đi, đủ để kinh nghiệm về khuôn mặt thắng thế. Nhắm một mắt thì tín hiệu này mất hẳn.

Ánh sáng từ trên xuống. Não giả định ánh sáng thường chiếu từ phía trên, như mặt trời. Một chỗ lồi sẽ sáng ở trên và tối ở dưới; một chỗ lõm thì ngược lại. Khi chiếu đèn từ dưới lên vào mặt trong của mặt nạ, phần mũi lõm có kiểu đổ bóng giống hệt một cái mũi lồi được chiếu từ trên xuống, làm ảo giác mạnh thêm.

Khuôn mặt là trường hợp đặc biệt. Các thí nghiệm so sánh cho thấy ảo giác với mặt nạ khuôn mặt mạnh hơn với vật lõm không phải khuôn mặt, và yếu đi khi mặt nạ bị lật ngược. Điều này cho thấy hiểu biết riêng về khuôn mặt, vốn rất sâu ở người, tham gia trực tiếp vào việc đọc chiều sâu.

Vì sao khuôn mặt ảo quay ngược và nhìn theo bạn

Khi bạn bước sang trái, một vật lồi thật sẽ cho bạn thấy thêm phần má bên trái của nó. Với vật lõm, mọi thứ đảo ngược: phần bạn thấy thêm lại nằm ở phía ngược với chiều bạn đi. Vì não đã “khoá” cách hiểu là mặt lồi, nó buộc phải giải thích sự thay đổi hình ảnh bằng cách cho rằng khuôn mặt đang xoay theo bạn.

Cùng nguyên lý giải thích vì sao khi mặt nạ quay trên trục, khuôn mặt ảo ở mặt trong như quay ngược chiều với mặt ngoài. Não không chấp nhận một khuôn mặt lõm, nên phải chấp nhận một chuyển động không có thật để mọi thứ khớp với nhau.

Đây là điểm làm ảo giác mặt nạ rỗng có giá trị trong nghiên cứu: nó cho thấy một giả định sai ở một chỗ, ở đây là “mặt luôn lồi”, có thể kéo theo những sai lệch hệ thống ở chỗ khác, ở đây là chuyển động. Tri giác là một hệ thống nhất quán; sửa một mảnh thì các mảnh khác phải điều chỉnh theo.

Tự thử bằng mặt nạ giấy bồi Trung thu

Mặt nạ giấy bồi hoặc mặt nạ nhựa hình người bán dịp Trung thu là dụng cụ rất tốt cho ảo giác này. Mặt nạ hình con vật cũng dùng được nhưng hiệu ứng thường yếu hơn.

  1. Chọn mặt nạ có hình khuôn mặt người rõ nét, mặt trong trơn, cùng màu với mặt ngoài. Nếu mặt trong có nhiều chữ hay vết keo, có thể sơn một lớp màu trơn.
  2. Đặt mặt nạ trên giá hoặc chồng sách, mặt trong hướng ra ngoài, trong phòng hơi tối.
  3. Chiếu một đèn pin nhỏ từ phía dưới lên mặt trong, lệch sang một bên. Không chiếu đèn thẳng vào mắt người xem.
  4. Đứng cách khoảng hai mét, nhắm một mắt và nhìn. Phần lớn người sẽ thấy một khuôn mặt lồi.
  5. Từ từ bước sang trái rồi sang phải, quan sát khuôn mặt có vẻ “quay theo” mình không.
  6. Mở cả hai mắt và tiến lại gần dần. Ghi lại khoảng cách mà bạn bắt đầu thấy mặt nạ lõm. Mỗi người trong nhà có thể có một khoảng cách khác nhau.

Nếu không có mặt nạ, bạn có thể làm ảo giác con rồng giấy: một mẫu gấp giấy đơn giản do ảo thuật gia Jerry Andrus phổ biến, đầu rồng được gấp lõm vào trong. Nhìn bằng một mắt từ khoảng một mét, đầu rồng có vẻ lồi ra và quay theo người xem khi bạn di chuyển. Mẫu cắt dán có sẵn trong nhiều sách thí nghiệm khoa học cho trẻ.

Giả định ánh sáng từ trên: phép thử với những hình tròn đổ bóng

Giả định “ánh sáng đến từ phía trên” có thể thấy rõ mà không cần mặt nạ. Cuối thập niên 1980, V. S. Ramachandran trình bày những hình tròn tô chuyển sắc: một nửa sáng dần sang tối từ trên xuống, nửa còn lại tối dần sang sáng. Người xem thấy những hình sáng ở trên là các nút lồi, những hình sáng ở dưới là các lỗ lõm. Lật ngược trang giấy, lồi thành lõm và ngược lại.

Bạn có thể tự vẽ bằng bút chì: vẽ khoảng mười hình tròn, tô đậm dần nửa dưới cho một nửa số hình, tô đậm dần nửa trên cho số còn lại, xếp lẫn lộn. Nhìn tờ giấy, rồi xoay 180 độ để thấy cả nhóm đổi vai. Xoay 90 độ thì hiệu ứng yếu hẳn, vì không còn khớp với giả định ánh sáng từ trên.

Điều thú vị là “phía trên” ở đây gắn với đầu người xem nhiều hơn là với căn phòng: nghiêng đầu mà không xoay tờ giấy cũng làm thay đổi cảm nhận ở một mức độ. Giả định này hợp lý vì trong tự nhiên ánh sáng mặt trời hầu như luôn đến từ trên cao. Với mặt nạ rỗng, giả định ánh sáng và kinh nghiệm về khuôn mặt cộng lại, tạo ra ảo giác mạnh hơn từng yếu tố riêng lẻ.

Những kết quả nghiên cứu còn đang được bàn

Ảo giác mặt nạ rỗng được dùng trong một số nghiên cứu về sự khác biệt giữa các nhóm người. Một vài công trình ghi nhận người mắc bệnh tâm thần phân liệt ít bị ảo giác này hơn so với nhóm đối chứng, tức là họ thấy mặt nạ lõm đúng như thật nhiều hơn. Các nhà nghiên cứu giải thích rằng có thể ở nhóm này, kỳ vọng từ kinh nghiệm ít chi phối tri giác hơn.

Kết quả này thú vị nhưng cần đọc thận trọng. Các nghiên cứu thường có cỡ mẫu nhỏ, cách đo khác nhau, và việc ít bị ảo giác không phải dấu hiệu dùng để chẩn đoán. Không ai nên tự kết luận gì về sức khoẻ tinh thần của mình hay người khác dựa trên việc thấy mặt nạ lồi hay lõm.

Một hướng khác nghiên cứu ảo giác này ở trẻ em và ở những người có khó khăn nhận diện khuôn mặt, nhằm hiểu hiểu biết về khuôn mặt hình thành thế nào và tham gia vào tri giác chiều sâu ra sao. Đây là lĩnh vực còn nhiều câu hỏi mở, kết quả giữa các công trình chưa thống nhất hoàn toàn.

Hiểu lầm và thực tế

Ảo giác mặt nạ rỗng xuất hiện nhiều trong phim ảnh, công viên giải trí và các bài đăng mạng, kèm theo vài cách hiểu chưa đúng.

Hiểu lầmThực tế
Mặt nạ có gắn gương hoặc màn hình bên trong.Không cần thiết bị nào; chỉ cần mặt trong lõm, ánh sáng phù hợp và khoảng cách đủ xa.
Tượng có “mắt nhìn theo” là do ma thuật hay cơ chế máy móc.Nhiều tượng, tranh, đồ trang trí mắt nhìn theo dùng chính kiểu khuôn lõm này hoặc vẽ con ngươi nhìn thẳng; không có gì bí ẩn.
Nhìn bằng hai mắt thì không bao giờ bị lừa.Ở khoảng cách vừa phải, nhiều người vẫn bị lừa dù mở cả hai mắt; chỉ khi rất gần ảo giác mới yếu rõ.
Ai không bị ảo giác là có vấn đề tâm thần.Mức độ bị ảo giác khác nhau vì nhiều lý do như thị lực hai mắt, ánh sáng, khoảng cách; không dùng để chẩn đoán.
Ảo giác chỉ có với mặt nạ người.Có với vật lõm khác, như đồng xu in nổi nhìn từ mặt khuôn đúc, nhưng mạnh nhất với khuôn mặt.

Những “bức tượng nhìn theo khách” ở các khu trải nghiệm thường dùng đúng nguyên lý mặt nạ rỗng. Biết điều này, bạn có thể vừa thưởng thức hiệu ứng vừa tìm khoảng cách mà nó bắt đầu sụp đổ.

Câu hỏi thường gặp

Ai phát hiện ảo giác mặt nạ rỗng?

Hiện tượng khuôn lõm trông lồi đã được ghi nhận từ lâu, nhưng nhà tâm lý học người Anh Richard Gregory là người dùng nó nhiều nhất trong nghiên cứu và giảng dạy, coi nó là ví dụ mạnh cho quan điểm tri giác là kiểm tra giả thuyết của não.

Vì sao chiếu đèn từ dưới lên lại làm ảo giác mạnh hơn?

Não giả định ánh sáng đến từ phía trên. Một mặt lõm được chiếu từ dưới tạo ra kiểu sáng tối giống hệt mặt lồi được chiếu từ trên. Hai manh mối, ánh sáng và kinh nghiệm về khuôn mặt, cùng chỉ về một cách hiểu nên ảo giác mạnh lên.

Có thể tự làm ảo giác con rồng giấy ở nhà không?

Có. Bạn chỉ cần in mẫu, cắt, gấp sao cho đầu rồng lõm vào trong, dán vài chỗ. Đặt trên bàn ngang tầm mắt, nhìn bằng một mắt từ khoảng một mét rồi di chuyển đầu qua lại. Trẻ nhỏ làm cùng người lớn khi dùng kéo.

Ảo giác này có liên quan đến pareidolia không?

Cả hai đều cho thấy sức mạnh của hiểu biết về khuôn mặt. Pareidolia là thấy khuôn mặt nơi không có mặt; mặt nạ rỗng là thấy khuôn mặt sai chiều sâu. Cả hai gợi ý hệ xử lý khuôn mặt của não rất mạnh và sẵn sàng ghi đè thông tin khác.

Máy ảnh có bị ảo giác mặt nạ rỗng không?

Máy ảnh chỉ ghi lại hình ảnh, không tự diễn giải. Nhưng ảnh chụp mặt trong của mặt nạ khi người xem nhìn lại thường vẫn trông như mặt lồi, vì ảnh phẳng mất thông tin chiều sâu từ hai mắt, làm ảo giác càng mạnh với người xem ảnh.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138