Ảo giác rắn xoay là một hình tĩnh gồm nhiều vòng tròn kết từ những đốt màu xếp lặp lại; khi bạn nhìn quanh hình, các vòng như đang quay chầm chậm, nhưng vòng nào bạn nhìn thẳng vào lại đứng yên. Không có gì chuyển động thật: chuyển động sinh ra từ thứ tự độ sáng của các đốt màu, cách não xử lý độ tương phản khác nhau với tốc độ khác nhau, và những cử động nhỏ của mắt.
Hình được nhà tâm lý học tri giác người Nhật Akiyoshi Kitaoka công bố năm 2003, dựa trên một họ ảo giác đã được ghi nhận từ trước gọi là ảo giác trôi ngoại vi. Bài này giải thích vì sao thứ tự đen, xám đậm, trắng, xám nhạt lại tạo ra chiều quay, vì sao nhìn thẳng làm hình dừng, những gì nghiên cứu cử động mắt cho thấy, cách tự vẽ phiên bản đơn giản và những điều còn chưa rõ.
Bạn thấy gì và thấy rõ nhất ở đâu
Hình gốc gồm những đĩa tròn, mỗi đĩa có nhiều vòng đồng tâm, mỗi vòng ghép bởi những đốt nhỏ giống vảy rắn. Mỗi đốt có bốn mảng màu theo thứ tự cố định: đen, xanh lam đậm hoặc xám đậm, trắng, vàng hoặc xám nhạt. Thứ tự này lặp đi lặp lại quanh vòng tròn. Khi bạn đưa mắt nhìn khắp hình, các đĩa dường như quay, đĩa này theo chiều kim đồng hồ, đĩa bên cạnh ngược lại, tuỳ cách sắp đốt.
Chuyển động thấy rõ nhất ở vùng nhìn ngoại vi, tức là phần hình nằm ở rìa tầm nhìn chứ không phải chỗ bạn nhìn thẳng. Nếu bạn cố định mắt thật chặt vào một điểm, sau vài giây chuyển động giảm hẳn; chớp mắt hoặc đảo mắt sang chỗ khác, chuyển động bắt đầu lại.
Mức độ cảm nhận khác nhau khá rõ giữa người với người. Phần lớn thấy chuyển động mạnh, một số chỉ thấy rung nhẹ, số ít gần như không thấy gì. Độ sáng màn hình, kích thước hình, khoảng cách nhìn và độ mỏi mắt cũng làm thay đổi kết quả. Không thấy chuyển động không phải dấu hiệu bất thường.
Vì sao thứ tự độ sáng tạo ra chiều quay
Chiều chuyển động cố định. Theo mô tả của Kitaoka, chuyển động ảo được cảm nhận theo hướng từ mảng đen sang mảng xám đậm, và từ mảng trắng sang mảng xám nhạt. Đảo thứ tự các mảng thì chiều quay đảo theo. Màu xanh, vàng trong bản gốc làm hình đẹp và mạnh hơn, nhưng bản chỉ có các mức xám vẫn gây ảo giác.
Tương phản khác nhau, tốc độ xử lý khác nhau. Cách giải thích được nhắc nhiều nhất: hệ thị giác phản ứng với vùng có độ tương phản cao nhanh hơn vùng tương phản thấp một chút. Mảng đen trên nền sáng hay mảng trắng trên nền tối được “báo cáo” sớm hơn mảng xám bên cạnh. Chênh lệch thời gian nhỏ này trông giống như tín hiệu của một vật vừa dịch chuyển, nên các bộ dò chuyển động trong não phát tín hiệu “có chuyển động” theo một hướng.
Cần có thay đổi để kích hoạt. Chênh lệch thời gian chỉ có tác dụng khi hình ảnh trên võng mạc thay đổi, chẳng hạn khi mắt cử động, khi chớp mắt hoặc khi hình vừa xuất hiện. Nếu ảnh trên võng mạc hoàn toàn đứng yên, các bộ dò chuyển động không có gì để so sánh.
Mức độ chắc chắn. Khung giải thích này được nhiều người chấp nhận, nhưng chi tiết ở đâu trong hệ thị giác, vai trò chính xác của từng loại tế bào thì vẫn đang được tranh luận. Không nên coi đây là bài toán đã đóng.
Cử động mắt nhỏ: vì sao nhìn thẳng thì hình dừng
Ngay cả khi bạn tin mình nhìn chằm chằm vào một điểm, mắt vẫn liên tục dịch chuyển rất nhỏ: rung, trôi chậm và những cú giật nhỏ gọi là vi chuyển động mắt. Chúng giúp ảnh trên võng mạc không bao giờ đứng hoàn toàn yên, vì nếu đứng yên lâu, hình sẽ mờ dần đi.
Một số nghiên cứu đo cử động mắt trong khi người tham gia nhìn hình rắn xoay, trong đó có công trình của nhóm Susana Martinez-Conde và Stephen Macknik, ghi nhận rằng cảm giác chuyển động thường mạnh lên ngay sau những cú giật mắt nhỏ hoặc những lần đảo mắt, và yếu đi khi mắt giữ ổn định lâu. Các nghiên cứu khác chỉ ra chớp mắt và trôi chậm của mắt cũng góp phần.
Điều này giải thích vì sao vòng tròn ở chính giữa tầm nhìn có vẻ đứng yên: bạn đang cố giữ mắt ổn định, và vùng nhìn trung tâm lại có độ phân giải cao, ít bị đánh lừa hơn vùng ngoại vi. Vùng rìa tầm nhìn xử lý chi tiết thô hơn và nhạy với chuyển động hơn, nên là nơi ảo giác hoạt động mạnh nhất.
Cần lưu ý rằng mối liên hệ giữa cử động mắt và ảo giác là kết quả đo đạc ở một số nhóm người tham gia trong phòng thí nghiệm. Nó giải thích tốt phần lớn hiện tượng nhưng chưa phải câu trả lời hoàn chỉnh, ví dụ chưa giải thích hết vì sao có người gần như không thấy gì.
Tự vẽ một vòng “rắn xoay” đơn giản
Bạn không cần phần mềm chuyên dụng; giấy, compa và bút màu hoặc bút chì đủ để thấy hiệu ứng ở mức nhẹ. Bản tự vẽ thường yếu hơn bản gốc nhưng giúp hiểu nguyên lý.
- Vẽ một vòng tròn đường kính khoảng 12 cm và một vòng tròn đồng tâm nhỏ hơn bên trong, tạo thành một vành rộng chừng 2 cm.
- Chia vành thành 32 ô đều nhau bằng thước đo góc, mỗi ô khoảng 11 độ.
- Tô bốn ô liền nhau theo thứ tự: đen, xám đậm, trắng (để nguyên giấy), xám nhạt. Lặp lại thứ tự này quanh cả vành, đúng tám lần.
- Vẽ thêm hai ba vành nhỏ hơn bên trong, giữ cùng thứ tự để cả đĩa quay về một hướng, hoặc đảo thứ tự ở vành xen kẽ để các vành quay ngược nhau.
- Đặt hình ở mép tầm nhìn, nhìn vào một điểm cách hình khoảng một gang tay rồi đảo mắt chậm. Chuyển động thường hiện ra ở rìa tầm nhìn.
- Thử đảo vị trí xám đậm và xám nhạt trên một bản khác để xem chiều quay đổi theo.
Người có tiền sử nhạy cảm với hoa văn sọc mạnh, hoặc thấy chóng mặt, nhức đầu khi nhìn các hình này, nên dừng lại và nghỉ. Ảo giác tĩnh không nhấp nháy, nhưng hoa văn dày đặc vẫn có thể gây khó chịu cho một số người.
Họ hàng của rắn xoay: từ ảo giác thác nước đến chữ đứng yên mà trôi
Ảo giác chuyển động không chỉ có ở hình rắn xoay. Năm 1834, Robert Addams mô tả việc nhìn lâu dòng thác đổ rồi nhìn sang vách đá bên cạnh, thấy vách đá như đang trôi ngược lên. Hiện tượng này gọi là hậu ảnh chuyển động hay ảo giác thác nước: các nơ-ron nhạy với chuyển động đi xuống mỏi dần, khi nhìn vật đứng yên thì nơ-ron nhạy chuyển động đi lên chiếm ưu thế. Đây là phiên bản chuyển động của dư ảnh màu.
Ảo giác trôi ngoại vi, được các nhà nghiên cứu mô tả từ cuối thập niên 1970 với những hình răng cưa có dải sáng tối, là tổ tiên trực tiếp của rắn xoay. Kitaoka cải tiến bằng cách chọn thứ tự độ sáng tối ưu và xếp thành vòng tròn lặp lại, nên ảo giác mạnh hơn và dễ thấy hơn nhiều.
Ngoài đời, bạn có thể gặp ảo giác chuyển động khi nhìn mặt đường lướt qua cửa sổ xe khách một lúc lâu rồi nhìn vào hàng ghế, hoặc khi nhìn những sọc nhỏ trên áo thun rung rinh dù người mặc đứng yên. Chúng không phải dấu hiệu bệnh, mà là kết quả tự nhiên của hệ thị giác luôn săn tìm chuyển động.
Từ phòng thí nghiệm đến tranh op art
Trước khi các nhà khoa học hệ thống hoá ảo giác trôi ngoại vi, giới hội hoạ đã khai thác cảm giác chuyển động trên mặt phẳng. Thập niên 1960, trào lưu op art, tức nghệ thuật quang học, với các hoạ sĩ như Bridget Riley và Victor Vasarely, tạo ra những bức tranh chỉ gồm sọc, ô vuông và đường cong lặp lại nhưng khiến người xem thấy bề mặt rung, gợn sóng hoặc phình lên.
Điểm khác biệt của Kitaoka là cách làm có hệ thống: thay đổi từng yếu tố một, như thứ tự độ sáng, độ rộng mảng, độ cong của đốt, rồi giữ lại phiên bản gây chuyển động mạnh nhất. Cách làm này biến ảo giác từ món trang trí thành công cụ nghiên cứu, vì mỗi biến thể là một câu hỏi về cách hệ thị giác xử lý chuyển động.
Ngày nay hình rắn xoay được dùng trong các nghiên cứu so sánh tri giác giữa các loài, nghiên cứu về cử động mắt, và trong bài giảng về hệ thị giác. Nó cũng xuất hiện trên vải, gạch lát, bìa sách. Nếu bạn thiết kế hoa văn lặp lại có các mảng đen, xám, trắng xen kẽ, nên thử nhìn ở rìa tầm mắt trước khi in số lượng lớn: một hoa văn tưởng tĩnh có thể “chạy” mà bạn không định thế.
Những điều hay bị nói sai về hình rắn xoay
Hình rắn xoay lan truyền rộng trên mạng, thường kèm những lời giải thích sai hoặc phóng đại.
| Lời đồn | Điều khoa học biết |
|---|---|
| Thấy hình quay nhanh là đang căng thẳng. | Không có bằng chứng đáng tin cho thấy tốc độ quay cảm nhận đo được mức căng thẳng. Lời đồn này xuất phát từ các bài đăng giải trí. |
| Hình có kỹ xảo động, được làm dạng ảnh động. | Bản gốc là ảnh tĩnh hoàn toàn, in ra giấy vẫn thấy chuyển động. |
| Ai không thấy quay là mắt kém. | Mức cảm nhận khác nhau tuỳ người, độ sáng, kích thước hình; không thấy chuyển động không đồng nghĩa với thị lực kém. |
| Đã có lời giải hoàn toàn. | Có khung giải thích tốt về thời gian xử lý và cử động mắt, nhưng chi tiết thần kinh vẫn đang được nghiên cứu. |
| Nhìn nhiều sẽ hại mắt. | Nhìn hình tĩnh không gây tổn thương mắt; nếu thấy khó chịu thì chỉ cần nghỉ, giống như khi đọc lâu. |
Khi gặp bài đăng gán ý nghĩa tâm lý cho việc hình quay nhanh hay chậm, cách thận trọng là coi đó là giải trí, không phải phép đo.
Câu hỏi thường gặp
Ai là người tạo ra hình rắn xoay?
Hình được nhà tâm lý học tri giác Akiyoshi Kitaoka công bố năm 2003. Ông đã tạo ra rất nhiều ảo giác thị giác khác và đưa lên mạng để công chúng xem. Rắn xoay là phiên bản nổi tiếng nhất trong họ ảo giác trôi ngoại vi.
Vì sao đôi khi in ra giấy thì ảo giác yếu hơn màn hình?
Độ sáng và độ tương phản của màn hình thường cao hơn giấy in, mà ảo giác phụ thuộc mạnh vào độ tương phản giữa các mảng. Bản in mờ, giấy ngả màu hay mực xám không đủ đậm đều làm hiệu ứng yếu đi.
Động vật có thấy ảo giác rắn xoay không?
Đã có thí nghiệm cho thấy mèo và một số loài cá phản ứng với hình rắn xoay giống như với chuyển động thật. Tuy vậy, số nghiên cứu còn ít và cách đo ở động vật khác người, nên mới chỉ nói được rằng một số loài có dấu hiệu bị ảo giác tương tự.
Làm sao để hình ngừng quay?
Cố định mắt thật chặt vào một điểm và tránh chớp mắt trong vài giây, chuyển động sẽ giảm. Phóng to hình để vùng bạn quan tâm nằm ở trung tâm tầm nhìn, hoặc giảm độ sáng màn hình, cũng làm hiệu ứng yếu đi.
Rắn xoay có liên quan đến ảo giác thác nước không?
Cả hai đều là ảo giác chuyển động nhưng cơ chế khác. Ảo giác thác nước đến từ sự mỏi của nơ-ron sau khi nhìn chuyển động thật lâu. Rắn xoay không cần chuyển động thật nào trước đó, mà dựa trên chênh lệch thời gian xử lý giữa các mảng sáng tối.