DieuKy.comĐiều Kỳ
Ảo giác thị giác

Căn phòng Ames: vì sao người đứng góc này hoá khổng lồ, sang góc kia thành tí hon

Căn phòng Ames là căn phòng méo nhìn qua lỗ nhỏ thì như vuông vức, khiến người đứng hai góc trông chênh nhau kỳ lạ. Cấu tạo, vì sao não tin và cách làm mô hình.

Low angle inside a dim science museum hall in Da Nang, a slanted empty room with checkered floor, two silhouetted visitors at different corners, cool violet light

Căn phòng Ames là một căn phòng hình thang lệch được tính toán để khi nhìn bằng một mắt qua một lỗ nhỏ, nó trông như căn phòng hình hộp bình thường. Vì não tin căn phòng vuông vức, hai người cao bằng nhau đứng ở hai góc sau sẽ trông như một người khổng lồ và một người tí hon. Khi họ đổi chỗ cho nhau, người xem thấy họ lớn lên hoặc co lại ngay trước mắt.

Thật ra một góc phòng nằm xa người xem gần gấp đôi góc kia, sàn và trần đều nghiêng, cửa sổ vẽ méo có chủ ý. Ảo giác mạnh đến mức người xem thà tin người thật thay đổi kích thước còn hơn tin căn phòng méo. Bài này giải thích cấu tạo, lý do não chọn cách hiểu sai, cách tự làm một mô hình bằng bìa cứng và những điều hay bị kể sai về căn phòng nổi tiếng này.

Người xem thấy gì khi ghé mắt vào lỗ nhìn

Ở các bảo tàng khoa học có phòng Ames, người xem thường được dặn đứng sát một bức vách, ghé một mắt vào lỗ tròn nhỏ. Qua lỗ, căn phòng hiện ra rất bình thường: tường sau phẳng, hai cửa sổ cân nhau, sàn lát ô vuông đều. Rồi hai người bước vào, đứng ở hai góc tường sau. Một người cao gần chạm trần, người kia thấp chỉ tới nửa chiều cao căn phòng.

Điều khiến ai cũng sững người là khi hai người đi chéo qua phòng, đổi chỗ cho nhau. Người thấp vừa đi vừa “lớn lên”, người cao “co lại”. Não không chịu cập nhật hình dạng căn phòng, mà sẵn sàng chấp nhận một điều phi lý hơn nhiều là cơ thể người thay đổi kích thước theo từng bước chân.

Căn phòng được đặt theo tên nhà nghiên cứu nhãn khoa và tri giác người Mỹ Adelbert Ames Jr., người dựng phiên bản nổi tiếng vào năm 1946. Ý tưởng về việc dùng phối cảnh để lừa mắt có từ trước đó, nhưng Ames là người biến nó thành một công cụ nghiên cứu và một trải nghiệm trình diễn.

Cấu tạo thật so với điều mắt thấy

Bí mật nằm ở chỗ mọi đường thẳng trong phòng được tính để chiếu lên mắt người xem đúng như một căn phòng vuông. Bảng dưới so sánh từng bộ phận.

Bộ phậnMắt thấy qua lỗ nhìnThực tế
Tường sauPhẳng, song song với người xemChéo đi, một đầu xa hơn đầu kia đáng kể
Góc trái và góc phảiCách người xem như nhauMột góc ở gần, một góc ở xa gần gấp đôi
Trần nhàNgang bằngThấp dần về phía góc gần, cao dần về phía góc xa
Sàn nhàBằng phẳngCó thể dốc nhẹ để bù chiều cao
Cửa sổ và ô sànVuông, đều nhauVẽ hình thang, ô phía xa to hơn ô phía gần để bù phối cảnh
Lỗ nhìnChỉ là chỗ để ghé mắtVị trí duy nhất mà mọi đường chiếu khớp; lệch đi một chút là ảo giác yếu

Vì mọi đường đã được tính sẵn, ảnh của căn phòng méo trên võng mạc trùng gần như hoàn toàn với ảnh của một căn phòng vuông. Mắt không có cách nào phân biệt hai căn phòng ấy chỉ từ hình chiếu, và não phải chọn một cách hiểu.

Vì sao não chọn tin căn phòng hơn tin con người

Bình thường, não ước lượng kích thước một vật bằng cách kết hợp kích thước ảnh trên võng mạc với khoảng cách đoán được. Người ở xa chiếu lên mắt nhỏ hơn, nhưng vì biết họ ở xa, não tự “phóng to” lại và ta vẫn thấy họ cao bình thường. Cơ chế này gọi là hằng định kích thước, và nó hoạt động rất tốt trong đời sống.

Trong phòng Ames, mọi manh mối khoảng cách đều bị làm giả: ô sàn, cửa sổ, đường trần nhà đều nói với não rằng hai góc cách mắt bằng nhau. Nhìn bằng một mắt qua lỗ nhỏ lại tước đi manh mối từ hai mắt và từ việc dịch chuyển đầu. Khi đó não chỉ còn kích thước ảnh trên võng mạc: người ở góc xa chiếu nhỏ hơn, mà não tin họ không ở xa hơn, nên kết luận họ nhỏ hơn thật.

Câu hỏi thú vị là vì sao não ưu tiên giả định “phòng vuông”. Cách giải thích phổ biến: trong kinh nghiệm sống, phòng ốc gần như luôn có tường vuông góc và sàn phẳng, còn người trưởng thành hiếm khi đột ngột cao gấp đôi. Nhưng não không làm phép so sánh xác suất có ý thức; giả định về căn phòng được áp dụng trước, nhanh và tự động, rồi kích thước người bị suy ra sau. Đây là ví dụ rõ cho việc tri giác là suy đoán dựa trên giả định ngầm.

Tự làm mô hình phòng Ames bằng bìa cứng

Một mô hình cỡ hộp giày đủ để thấy ảo giác. Vật liệu: bìa cứng, kéo, keo dán giấy, thước, bút chì, hai hình người cắt giấy hoặc hai đồ vật giống hệt nhau. Trẻ nhỏ làm cùng người lớn, người lớn cầm dao rọc giấy.

  1. Vẽ mặt sàn hình thang: cạnh trước dài khoảng 30 cm, tường sau chéo đi sao cho góc phải cách cạnh trước khoảng 15 cm và góc trái cách khoảng 25 cm.
  2. Dựng tường sau cao khoảng 15 cm ở góc gần và cao hơn ở góc xa, theo tỉ lệ khoảng cách, để mép trần dốc lên phía góc xa.
  3. Dựng hai tường bên, nối mép trên bằng tấm trần nghiêng. Các mẫu in sẵn của bảo tàng khoa học thường có bản vẽ chính xác hơn nếu bạn muốn ảo giác thật rõ.
  4. Vẽ ô sàn và cửa sổ trên tường sau theo hình thang, ô phía góc xa to hơn ô phía góc gần.
  5. Khoét một lỗ nhỏ cỡ hạt đậu ở mặt trước, đặt sao cho nhìn qua đó thấy cả tường sau.
  6. Đặt hai hình người giống nhau ở hai góc sau, nhìn bằng một mắt qua lỗ. Nếu ảo giác yếu, xê dịch lỗ nhìn hoặc làm tối phần trong hộp để giấu các mép thừa.

Mô hình tự làm hiếm khi lừa mạnh như phòng thật ở bảo tàng, vì sai số vài milimét đã đủ làm lộ đường méo. Nhưng nó giúp hiểu nguyên lý rõ hơn mọi bản vẽ: chính tay bạn làm ra căn phòng méo và vẫn thấy nó vuông.

Cửa sổ xoay và chiếc ghế rời: hai thiết kế khác của Ames

Căn phòng chỉ là một trong nhiều mô hình Ames dựng để thử giả định ngầm của mắt. Một mô hình nổi tiếng khác là cửa sổ Ames: một tấm bìa hình thang vẽ khung và song cửa như một ô cửa sổ nhìn chéo, gắn vào trục quay chậm. Khi nó quay đủ vòng, người xem lại thấy nó lắc qua lắc lại như con lắc. Lý do: não tin rằng cạnh dài hơn của cửa sổ luôn ở gần mắt hơn, nên dù cạnh ngắn đang quay về phía trước, não vẫn diễn giải ngược lại.

Hiệu ứng càng lạ khi người trình diễn xỏ một que thẳng qua ô cửa. Cửa sổ có vẻ lắc qua lại, còn que thì quay tròn, nên tới một lúc que như đâm xuyên qua khung hoặc uốn cong quanh nó. Đây là chỗ não phải hoà giải hai cách hiểu mâu thuẫn và chọn giải pháp phi lý.

Mô hình thứ ba là chiếc ghế Ames: những thanh gỗ và sợi dây treo rời rạc ở các khoảng cách khác nhau, chẳng ăn nhập gì khi nhìn từ bên cạnh. Ghé mắt qua đúng lỗ nhìn, chúng ghép lại thành một chiếc ghế hoàn chỉnh. Ba mô hình chung một bài học: một hình chiếu trên võng mạc ứng với vô số vật thể có thể có, và não luôn chọn vật thể quen thuộc nhất.

Từ phòng thí nghiệm đến điện ảnh và ảnh du lịch

Nguyên lý của phòng Ames thuộc họ lớn hơn gọi là phối cảnh cưỡng bức: sắp đặt vật ở các khoảng cách khác nhau và chụp từ một điểm nhìn cố định để chúng trông như ở cùng mặt phẳng. Các nhà làm phim dùng kỹ thuật này từ lâu để làm nhân vật trông cao lớn hay nhỏ bé mà không cần kỹ xảo máy tính, chẳng hạn đặt hai diễn viên ở khoảng cách khác nhau so với máy quay nhưng dựng bối cảnh để khán giả tưởng họ ngồi cạnh nhau.

Ngoài đời, bạn thấy cùng nguyên lý trong những tấm ảnh du lịch “nâng” một ngọn tháp trên lòng bàn tay, hay “bắt” mặt trời lặn giữa hai ngón tay. Bãi biển, đồng cỏ và những khoảng trống rộng giúp kiểu ảnh này dễ thành công, vì thiếu vật trung gian để não đoán khoảng cách.

Một số khu trải nghiệm ảo giác ở các thành phố lớn cũng dựng phòng nghiêng, phòng méo để du khách chụp ảnh. Khác với phòng Ames trong nghiên cứu, những phòng này thường chỉ cần đúng từ vị trí đặt máy ảnh, vì ống kính máy ảnh vốn chỉ có “một mắt”, giống như người xem ghé qua lỗ nhìn.

Những điều hay bị kể sai

“Phòng Ames dùng gương hoặc kính lồi.” Không có gương hay thấu kính nào. Toàn bộ hiệu ứng đến từ hình dạng căn phòng và vị trí cố định của mắt người xem.

“Nhìn bằng hai mắt thì ảo giác biến mất hoàn toàn.” Hai mắt cung cấp thêm manh mối chiều sâu nên ảo giác yếu đi, nhưng với phòng lớn và người xem đứng xa, nhiều người vẫn thấy chênh lệch kích thước đáng kể.

“Người thân quen thì không bị co giãn.” Có một quan sát từ thập niên 1950 kể rằng người vợ nhìn chồng mình trong phòng Ames thấy ít biến dạng hơn người lạ, được gọi là hiện tượng Honi. Đây là quan sát trên số người rất ít, các lần kiểm lại cho kết quả không rõ ràng, nên chưa nên coi là sự thật đã xác lập.

“Biết căn phòng méo rồi thì không còn thấy ảo giác.” Hiểu biết không thay đổi được cái mắt thấy. Người dựng phòng hay hướng dẫn viên bảo tàng nhìn qua lỗ vẫn thấy người khổng lồ và người tí hon như khách lần đầu.

Câu hỏi thường gặp

Ở Việt Nam có thể xem phòng Ames ở đâu?

Một số không gian trải nghiệm khoa học và khu chụp ảnh ảo giác ở các thành phố lớn có phòng nghiêng hoặc phòng méo theo nguyên lý này. Vì các địa điểm thay đổi thường xuyên, bạn nên kiểm thông tin mới nhất của nơi định đến trước khi đi.

Vì sao phải nhìn qua một lỗ nhỏ?

Lỗ nhỏ cố định vị trí mắt và buộc nhìn bằng một mắt. Chỉ ở đúng vị trí đó các đường méo mới chiếu khớp thành phòng vuông. Dịch đầu sang bên hay dùng hai mắt sẽ cho não thêm manh mối về khoảng cách thật và làm ảo giác yếu đi.

Đồ vật có bị co giãn như người không?

Có. Bất kỳ vật nào có kích thước quen thuộc, như quả bóng, chiếc ghế hay con thú bông, đặt ở hai góc đều trông chênh nhau. Người được dùng nhiều nhất vì não có hiểu biết rất mạnh về chiều cao con người, nên cảm giác phi lý càng rõ.

Chụp ảnh trong phòng Ames có giữ được ảo giác không?

Có, nếu đặt máy ảnh đúng ở vị trí lỗ nhìn. Ống kính máy ảnh chỉ có một điểm nhìn như một mắt, nên ảnh chụp giữ nguyên hiệu ứng. Đặt máy lệch đi thì ảnh sẽ lộ tường chéo và trần dốc.

Phòng Ames chứng minh điều gì cho khoa học?

Nó cho thấy tri giác dựa trên giả định ngầm về thế giới, như phòng thì vuông, sàn thì phẳng. Khi các giả định đó bị khai thác, não có thể chọn cách hiểu phi lý hơn thay vì từ bỏ giả định. Đây là lập luận quan trọng cho quan điểm tri giác là quá trình suy đoán.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138