DieuKy.comĐiều Kỳ
Ảo giác thị giác

Chiếc váy xanh đen hay trắng vàng: vì sao cùng một bức ảnh mỗi người thấy một màu

Chiếc váy năm 2015 khiến hàng triệu người cãi nhau xanh đen hay trắng vàng. Màu thật là gì, vì sao não đoán khác nhau và cách tự thử ảo giác màu tương tự.

A blue and black lace dress hanging on a rack in a small tailor shop in Can Tho, harsh backlight from a doorway, faces unseen, washed out colors

Chiếc váy thật có màu xanh lam đậm với ren đen. Bức ảnh chụp nó năm 2015 bị ngược sáng và lệch màu đến mức não mỗi người phải tự đoán nguồn sáng: ai đoán váy đứng trong bóng râm hơi xanh sẽ “trừ” bớt xanh và thấy trắng vàng; ai đoán váy dưới ánh đèn vàng sẽ trừ bớt vàng và thấy xanh đen. Cùng điểm ảnh, khác giả định, nên khác màu.

Đây là ảo giác màu đầu tiên lan khắp thế giới trên mạng xã hội, và điều làm các nhà khoa học bất ngờ là người ta chia thành hai phe gần như rõ rệt, ít ai thấy lưng chừng. Bài này kể lại chuyện gì đã xảy ra, cơ chế hằng định màu đứng sau, các nghiên cứu sau đó tìm thấy gì, và chỗ nào vẫn chưa ai giải thích trọn vẹn.

Chuyện gì đã xảy ra với bức ảnh

Đầu năm 2015, một bức ảnh chụp chiếc váy dự định mặc trong đám cưới được đăng lên mạng kèm câu hỏi đơn giản: váy màu gì. Trong vòng vài ngày, hàng chục triệu người xem và tranh cãi. Có người khẳng định chắc chắn là trắng với viền vàng kim, người bên cạnh nhìn cùng màn hình lại thấy xanh lam với viền đen. Nhiều cặp vợ chồng, đồng nghiệp ngồi cạnh nhau không hiểu vì sao người kia “nhìn sai”.

Nhà sản xuất xác nhận phiên bản gốc là xanh lam và đen. Nhưng biết đáp án không làm phe trắng vàng thấy khác đi; giống những ảo giác khác, hiểu biết không ghi đè được cái mắt thấy. Một số ít người kể rằng họ thấy màu đổi qua lại sau vài lần nhìn hoặc khi đổi màn hình, nhưng phần lớn giữ nguyên một cách thấy.

Bức ảnh có ba đặc điểm khiến nó khó: váy bị chụp ngược sáng nên phần lớn bị cháy, nền phía sau rất sáng, và trong ảnh gần như không có vật nào có màu ai cũng biết, như da người hay tờ giấy trắng, để làm mốc. Thiếu mốc, não phải dựa vào giả định riêng.

Trước chiếc váy, giới nghiên cứu thị giác đã biết rất nhiều ảo giác màu, nhưng hầu hết đều tác động lên gần như mọi người theo cùng một hướng. Bức ảnh này khác ở chỗ nó tách người xem thành hai nhóm lớn có trải nghiệm trái ngược nhau trước cùng một hình. Chính vì vậy nó nhanh chóng được đưa vào phòng thí nghiệm và các bài giảng về màu sắc.

Hằng định màu: vì sao bình thường áo trắng vẫn trắng dưới đèn vàng

Ánh sáng chiếu tới mắt từ một vật là tích của hai thứ: màu thật của bề mặt và màu của nguồn sáng. Một tờ giấy trắng dưới đèn sợi đốt phản xạ ánh sáng hơi vàng cam; dưới bóng cây ngày nắng, nó phản xạ ánh sáng hơi xanh. Nếu mắt chỉ đo ánh sáng tới, ta sẽ thấy tờ giấy đổi màu liên tục khi đi từ phòng ra sân. Nhưng ta vẫn thấy nó trắng.

Lý do là hệ thị giác ước lượng màu nguồn sáng rồi “trừ” đi, tương tự chức năng cân bằng trắng của máy ảnh. Hiện tượng này gọi là hằng định màu. Nó dựa vào nhiều manh mối: màu trung bình của cả cảnh, những vật có màu quen thuộc, bóng đổ, độ bóng của bề mặt.

Chiếc váy rơi đúng vào vùng mà các manh mối đều mập mờ. Màu của những vùng ảnh trên váy nằm dọc theo dải màu mà ánh sáng tự nhiên thường đi qua trong một ngày, từ xanh nhạt của bóng râm đến vàng ấm của chiều tà. Bởi vậy cả hai cách hiểu đều hợp lý: váy trắng trong bóng râm xanh, hoặc váy xanh dưới đèn vàng. Não không biết chọn bên nào, và mỗi người chọn theo một kiểu.

Hai phe thấy khác nhau vì giả định khác nhau

Cách đơn giản nhất để hiểu bức ảnh là đặt hai giả định cạnh nhau. Cả hai đều dùng cùng điểm ảnh, chỉ khác phỏng đoán về ánh sáng.

Phe thấy trắng vàngPhe thấy xanh đen
Não đoán nguồn sángVáy đứng trong bóng râm, ánh sáng trời hơi xanhVáy dưới đèn trong nhà, ánh sáng hơi vàng
Phần bị “trừ” điBớt sắc xanh khỏi thân váyBớt sắc vàng khỏi phần ren
Thân váy hiện raTrắng hoặc trắng ngàXanh lam
Phần ren hiện raVàng kim, nâu nhạtĐen
Tương ứng với cảnh thậtKhông, váy thật không có màu nàyCó, khớp với màu nhà sản xuất

Nhìn bảng, phe trắng vàng không phải “nhìn sai” theo nghĩa hỏng mắt. Não họ làm đúng việc nó vẫn làm hằng ngày, chỉ là áp một giả định không đúng với bức ảnh này.

Một chi tiết thường bị bỏ qua: hai phe không bất đồng về mọi thứ trong ảnh. Họ thường đồng ý về độ sáng tương đối, về chỗ nào là ren, chỗ nào là thân váy. Thứ khác nhau chỉ là màu, đúng phần phụ thuộc vào giả định nguồn sáng. Điều này khớp với lời giải thích dựa trên hằng định màu.

Nghiên cứu sau đó tìm ra gì, và chưa tìm ra gì

Chỉ vài tháng sau, nhiều nhóm nghiên cứu đã khảo sát và làm thí nghiệm. Nhóm của Rosa Lafer-Sousa, Katherine Hermann và Bevil Conway khảo sát trực tuyến hơn một nghìn người và xác nhận người xem chia phe rõ, trong khi ít người thấy lưng chừng. Khi cho thêm manh mối về ánh sáng, như ghép váy vào cảnh có ánh đèn vàng rõ ràng, phần lớn người xem đổi sang thấy theo hướng manh mối gợi ý.

Nhà tâm lý học Pascal Wallisch thu thập dữ liệu khảo sát lớn hơn và đề xuất một yếu tố: người xem nghĩ bức ảnh chụp trong bóng râm hay dưới đèn. Ông cũng ghi nhận xu hướng những người hay thức dậy sớm, tiếp xúc nhiều với ánh sáng ban ngày, thường thấy trắng vàng hơn, còn người hay thức khuya dưới đèn thường thấy xanh đen hơn. Đây là tương quan trong dữ liệu khảo sát, không phải quy luật cho từng người.

Còn nhiều thứ chưa rõ: vì sao người ta chia thành hai phe thay vì phân bố liên tục, vì sao vài người đổi phe còn đa số thì không, và tuổi tác, độ sáng màn hình đóng góp bao nhiêu. Khoa học hiện có một lời giải thích khung khá vững là ước lượng nguồn sáng khác nhau, nhưng chưa có mô hình dự đoán chính xác ai sẽ thấy màu gì.

Tự thử: biến một tấm ảnh thành ảo giác màu

Bạn có thể thấy hằng định màu hoạt động bằng điện thoại và vài món đồ ở nhà, không cần bức ảnh gốc.

  1. Chọn một chiếc áo hoặc khăn màu xanh nhạt, đặt cạnh cửa sổ, chụp ngược sáng để nền phía sau sáng rực và vải hơi tối.
  2. Chụp thêm một tấm cùng chiếc áo dưới bóng đèn sợi đốt hoặc đèn vàng, rồi một tấm dưới bóng cây ngoài sân.
  3. Mở ứng dụng chỉnh ảnh, dùng công cụ cân bằng trắng hoặc nhiệt độ màu để kéo từng tấm về phía xanh hoặc vàng.
  4. Cắt một ô nhỏ trên áo ở mỗi tấm, đặt cạnh nhau trên nền xám. Không có bối cảnh, các ô thường trông khác màu hẳn dù cùng là một chiếc áo.
  5. Đưa các tấm ảnh nguyên bản cho người nhà xem, hỏi áo màu gì. Ghi lại câu trả lời, rồi hỏi họ nghĩ ảnh chụp trong nhà hay ngoài trời.

Cách làm này không tạo ra được một “chiếc váy thứ hai” chia phe mạnh như bản gốc, vì bức ảnh 2015 là sự trùng hợp hiếm của nhiều yếu tố. Nhưng nó giúp bạn thấy câu trả lời về màu luôn đi kèm một phỏng đoán ngầm về ánh sáng.

Bài học dùng được: màu trong ảnh không phải màu ngoài đời

Chiếc váy là ví dụ cực đoan, nhưng phiên bản nhẹ của nó xảy ra mỗi ngày khi bạn mua hàng qua ảnh, chọn màu sơn hay gửi ảnh cho thợ may. Vài điều rút ra từ cơ chế hằng định màu:

  • Mua quần áo, vải qua ảnh: ảnh chụp dưới đèn vàng của cửa hàng có thể làm vải xanh ngả xám, vải trắng ngả kem. Hỏi người bán ảnh chụp dưới ánh sáng ban ngày gần cửa sổ, có một tờ giấy trắng đặt cạnh làm mốc.
  • Chọn màu sơn tường: mảng màu mẫu nhỏ trong cửa hàng và bức tường lớn trong phòng nhà bạn sẽ trông khác nhau, vì ánh sáng và diện tích khác nhau. Sơn thử một mảng lớn, nhìn vào sáng, trưa và tối.
  • Gửi ảnh màu cho người khác: nếu màu quan trọng, chụp vật cạnh một vật có màu ai cũng biết, như tờ giấy trắng hay lòng bàn tay, để người xem có mốc mà “trừ” nguồn sáng.
  • Tranh cãi về màu trong nhà: hai người cãi nhau chiếc áo màu xám hay màu be có thể đều đúng theo cách não họ đọc ánh sáng phòng. Mang vật ra chỗ sáng tự nhiên rồi so cạnh một vật trắng thường giải quyết nhanh hơn tranh luận.

Những mẹo trên không xoá được ảo giác, chúng chỉ bổ sung manh mối để não đoán nguồn sáng đúng hơn — đúng cách các nhà nghiên cứu làm khi ghép chiếc váy vào cảnh có ánh sáng rõ ràng.

Hiểu sai thường gặp

“Thấy trắng vàng là mắt có vấn đề.” Không có bằng chứng phe nào có thị lực hay khả năng phân biệt màu kém hơn. Người mù màu đỏ lục cũng không quyết định cách thấy chiếc váy.

“Do màn hình điện thoại hiển thị sai.” Màn hình và độ sáng có ảnh hưởng nhỏ, nhưng hai người nhìn cùng một màn hình vẫn thấy khác nhau. Nguyên nhân chính nằm ở cách não diễn giải ánh sáng.

“Đây là ảo giác duy nhất kiểu này.” Sau chiếc váy, nhiều ảnh khác gây chia phe tương tự, như đôi giày thể thao được người này thấy hồng trắng, người kia thấy xám xanh ngọc. Chúng đều thuộc nhóm ảnh thiếu manh mối nguồn sáng.

“Đã có câu trả lời ai thấy màu gì.” Các yếu tố như thói quen ánh sáng, tuổi chỉ là tương quan yếu. Hiện chưa thể đoán chính xác một người sẽ thuộc phe nào trước khi họ nhìn.

Câu hỏi thường gặp

Màu thật của chiếc váy là gì?

Chiếc váy gốc có thân màu xanh lam đậm và phần ren màu đen, theo xác nhận của nhà sản xuất sau khi bức ảnh lan truyền. Phiên bản trắng vàng không tồn tại ngoài đời; nó chỉ có trong cách não một số người diễn giải bức ảnh.

Vì sao có người thấy màu đổi sau một lúc?

Hệ thị giác thích nghi với độ sáng và màu của màn hình cũng như căn phòng xung quanh. Khi bạn nhìn lâu, phóng to một phần ảnh hay đổi độ sáng màn hình, các manh mối thay đổi đủ để não chuyển sang giả định khác về nguồn sáng.

Có thể tự chuyển từ phe này sang phe kia không?

Một số người làm được bằng cách che bớt nền sáng phía sau, chỉ nhìn một mảnh vải nhỏ, hoặc tưởng tượng váy đang dưới đèn vàng. Nhiều người khác không chuyển được dù cố gắng. Mức độ dễ chuyển khác nhau giữa từng người.

Chuyện này có liên quan đến mù màu không?

Không trực tiếp. Mù màu là do thiếu hoặc lệch một loại tế bào nón ở võng mạc, còn tranh cãi về chiếc váy xảy ra ở người có thị giác màu bình thường. Nếu nghi mình có vấn đề nhìn màu, bạn nên đi khám nhãn khoa chứ không dựa vào bức ảnh này.

Các nhà khoa học học được gì từ chiếc váy?

Nó cho thấy cùng một tín hiệu có thể tạo ra trải nghiệm màu khác nhau rõ rệt ở những người có mắt bình thường, và giả định về ánh sáng ảnh hưởng mạnh đến màu ta thấy. Bức ảnh trở thành công cụ nghiên cứu hằng định màu và sự khác biệt giữa các cá nhân.

Vì sao ít người thấy màu lưng chừng giữa hai phe?

Đây là câu hỏi còn mở. Một cách giải thích là não thường chọn dứt khoát một cách hiểu về nguồn sáng thay vì giữ hai khả năng cùng lúc, giống như với hình vịt thỏ ta thấy con này hoặc con kia. Chưa có mô hình nào giải thích trọn vẹn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138