DieuKy.comĐiều Kỳ
Hiện tượng còn bí ẩn

Chớp sóng vô tuyến nhanh (FRB): tia loé phần nghìn giây từ thiên hà xa chưa rõ nguồn

Chớp sóng vô tuyến nhanh chỉ kéo dài vài phần nghìn giây nhưng đến từ thiên hà cách hàng tỉ năm ánh sáng. Sao từ đã giải thích một phần, phần còn lại vẫn mở.

Close-up of a student hands adjusting a homemade wire antenna on a balcony in Da Nang at night, blurred city lights behind, deep purple and aqua tones, shallow depth of field

Chớp sóng vô tuyến nhanh, viết tắt FRB theo tiếng Anh, là những đợt sóng vô tuyến cực mạnh chỉ kéo dài vài phần nghìn giây, đến từ các thiên hà cách Trái Đất hàng trăm triệu tới hàng tỉ năm ánh sáng. Trong khoảnh khắc ngắn ngủi ấy, nguồn phát giải phóng một lượng năng lượng vô tuyến khổng lồ, đủ để kính thiên văn ở Trái Đất thu được dù đã đi qua nửa vũ trụ quan sát được.

Hiện tượng được phát hiện năm 2007, và chỉ trong hơn mười lăm năm, nó đi từ "có thể là lỗi máy" tới một trong những lĩnh vực sôi động nhất của thiên văn học. Một phần lời giải đã có: ít nhất một số chớp đến từ sao từ, loại sao neutron có từ trường cực mạnh. Nhưng nhiều câu hỏi lớn vẫn còn bỏ ngỏ. Bài này đi qua câu chuyện phát hiện, điều đã chắc và điều còn mở.

Phát hiện tình cờ trong dữ liệu cũ

Năm 2007, nhà thiên văn Duncan Lorimer cùng một sinh viên của ông rà lại dữ liệu lưu trữ từ năm 2001 của một kính thiên văn vô tuyến ở Úc, vốn được ghi để tìm sao xung. Họ thấy một chớp sóng rất mạnh, ngắn chưa tới năm phần nghìn giây, không lặp lại. Điều đặc biệt là sóng ở tần số cao tới sớm hơn sóng ở tần số thấp một chút, đúng kiểu tín hiệu đã đi qua một quãng rất dài trong vũ trụ.

Lý do là không gian giữa các thiên hà không hoàn toàn trống mà có lác đác electron tự do. Sóng vô tuyến đi qua lớp electron đó bị làm chậm, sóng tần số thấp bị chậm nhiều hơn. Đo độ trễ giữa các tần số cho phép ước lượng tổng lượng electron dọc đường đi, và từ đó suy ra khoảng cách. Chớp đầu tiên có độ trễ lớn tới mức nguồn phải nằm xa ngoài Ngân Hà.

Trong vài năm đầu, chỉ có một số ít chớp được tìm thấy, và nhiều nhà thiên văn nghi ngờ chúng là nhiễu từ mặt đất. Phải đến khi các kính khác ở nơi khác cũng thu được, hiện tượng mới được công nhận rộng rãi.

Cũng cần nói rõ vì sao phải đợi lâu như vậy. Các kính vô tuyến lớn thường chỉ nhìn một mảnh trời rất nhỏ tại mỗi thời điểm, trong khi chớp xuất hiện ngẫu nhiên ở bất kỳ đâu và chỉ trong chớp mắt. Dữ liệu lại rất lớn, phải có phần mềm dò tìm tự động thì mới không bỏ sót. Khi các kính có trường nhìn rộng và hệ thống xử lý thời gian thực ra đời, số chớp phát hiện được tăng vọt từ vài chục lên hàng nghìn.

Vụ lò vi sóng: khi tín hiệu giống thật lại đến từ phòng ăn

Trong lúc tìm chớp vô tuyến, các nhà nghiên cứu ở cùng đài thiên văn ở Úc nhận thấy một loại tín hiệu khác, cũng có vẻ trễ theo tần số, được đặt tên riêng. Chúng xuất hiện thất thường trong nhiều năm, và có lúc người ta tự hỏi liệu chúng có liên quan tới chớp vô tuyến nhanh không.

Năm 2015, một nhóm nghiên cứu lắp thêm máy thu theo dõi nhiễu và lần ra thủ phạm: lò vi sóng trong khu nhà của đài. Khi ai đó mở cửa lò trước lúc hết giờ, lò phát ra một đợt sóng ngắn trước khi tự tắt, và nếu kính đang hướng về một góc nhất định thì tín hiệu lọt vào. Các tín hiệu hay xuất hiện vào giờ ăn trưa.

Câu chuyện thường được kể như chuyện vui, nhưng nó cho thấy quy trình khoa học vận hành thế nào: một tín hiệu lạ được nghi ngờ, được kiểm tra bằng thiết bị độc lập, và được giải thích bằng một nguồn rất bình thường. Đồng thời, chính việc loại trừ được nhiễu này giúp củng cố rằng chớp vô tuyến nhanh thật sự đến từ vũ trụ, vì chúng không trùng giờ ăn trưa và có đặc điểm khác hẳn.

Những cột mốc đã thu hẹp bí ẩn

Từ một chớp đơn lẻ trong dữ liệu cũ, ngành nghiên cứu đã tiến rất nhanh nhờ các kính thiên văn mới chuyên quét bầu trời. Bảng dưới tóm tắt những bước quan trọng, theo hiểu biết đến thời điểm viết.

Cột mốcNội dungVì sao quan trọng
Chớp đầu tiên được công bố (2007)Một chớp đơn lẻ trong dữ liệu năm 2001 ở ÚcMở ra hiện tượng mới
Chớp lặp lại đầu tiên (2016)Một nguồn được kính ở Puerto Rico phát hiện phát chớp nhiều lầnNguồn này không tự huỷ, loại bỏ các giả thuyết kiểu một vụ nổ duy nhất cho ít nhất một số chớp
Định vị được thiên hà chủ (2017)Nguồn lặp lại được xác định nằm trong một thiên hà lùn xaXác nhận chắc chắn chớp đến từ ngoài Ngân Hà
Kính chuyên quét ở Canada (từ 2018)Một kính có trường nhìn rộng phát hiện hàng trăm rồi hàng nghìn chớpĐủ dữ liệu để làm thống kê
Chớp từ sao từ trong Ngân Hà (2020)Một sao từ trong chính thiên hà của ta phát ra chớp vô tuyến cùng lúc với tia XBằng chứng mạnh nhất rằng sao từ là ít nhất một nguồn của FRB

Mỗi cột mốc thu hẹp vùng mà lời giải có thể nằm, nhưng không cột mốc nào khép hẳn câu hỏi. Đó là điển hình của cách một bí ẩn thiên văn được giải quyết dần.

Điều vẫn chưa có lời giải

Mọi chớp có cùng một loại nguồn không? Phần lớn chớp chỉ thấy một lần, một số ít lặp lại nhiều lần. Chưa rõ đây là hai loại nguồn khác nhau hay cùng một loại ở các giai đoạn khác nhau, hoặc có những nguồn lặp lại mà ta chưa kịp thấy lặp.

Vì sao có chớp ở nơi không hợp với sao từ trẻ? Sao từ được cho là hình thành từ những ngôi sao lớn vừa chết, nên phải nằm ở vùng đang sinh sao. Nhưng ít nhất một nguồn lặp lại được định vị trong một cụm sao cầu rất già của thiên hà láng giềng, nơi gần như không có sao lớn mới. Điều này buộc các nhà khoa học tính tới con đường hình thành khác.

Một số nguồn lặp lại theo chu kỳ. Có nguồn phát chớp dồn trong vài ngày rồi im lặng, lặp lại theo chu kỳ khoảng mười sáu ngày. Có thể do quỹ đạo trong hệ sao đôi, hoặc do sao tự quay chậm. Chưa có kết luận.

Cơ chế phát chớp cụ thể. Kể cả khi biết nguồn là sao từ, cách nó tạo ra một chớp vô tuyến cực mạnh, cực ngắn và có độ kết hợp cao vẫn đang được tranh luận giữa các mô hình phát ở gần bề mặt sao và mô hình phát từ sóng xung kích ở xa.

Vì sao FRB không phải tín hiệu của người ngoài hành tinh

Mỗi khi có tin về chớp vô tuyến mới, mạng xã hội lại nhắc tới khả năng liên lạc từ nền văn minh khác. Giới thiên văn có lý do vững để không nghĩ vậy:

  • Số lượng quá lớn: ước tính có hàng nghìn chớp mỗi ngày trên toàn bầu trời, đến từ khắp mọi hướng, không tập trung về đâu.
  • Chúng đến từ các thiên hà khác nhau, cách nhau hàng tỉ năm ánh sáng; không có lý do gì nhiều nền văn minh độc lập lại phát cùng một kiểu tín hiệu.
  • Chớp trải trên dải tần rộng hàng trăm megahec, đặc điểm của quá trình vật lý tự nhiên, không phải băng cực hẹp kiểu máy phát.
  • Đã có một nguồn tự nhiên được xác nhận là sao từ, phát chớp cùng lúc với tia X, đúng như lý thuyết dự đoán.

Điều đó không làm FRB kém thú vị. Ngược lại, chúng trở thành công cụ: vì sóng bị làm chậm theo lượng electron dọc đường đi, các nhà khoa học dùng FRB để "cân" lượng vật chất thường nằm lẩn khuất giữa các thiên hà, phần vật chất trước đây rất khó đo.

FRB dùng để làm gì: biến bí ẩn thành công cụ

Một trong những câu hỏi lớn của vũ trụ học là vật chất thường, tức loại cấu tạo nên sao, khí và chúng ta, nằm ở đâu. Tính toán từ thời kỳ đầu của vũ trụ cho biết phải có một lượng nhất định, nhưng đếm sao và khí trong các thiên hà thì thiếu một phần đáng kể. Phần thiếu được cho là nằm ở dạng khí loãng, nóng giữa các thiên hà, rất khó quan sát trực tiếp.

Mỗi chớp vô tuyến nhanh đã định vị được thiên hà chủ cho biết hai thứ: khoảng cách tới thiên hà đó và tổng lượng electron dọc đường đi. Ghép nhiều chớp lại, các nhà khoa học ước tính được lượng vật chất thường nằm giữa các thiên hà. Một nghiên cứu năm 2020 dùng một nhóm nhỏ chớp đã định vị để cho thấy lượng ấy khớp với dự đoán, tức phần "thiếu" thật ra có đó, chỉ là trước đây không nhìn thấy.

Đây là một vòng quay thú vị: một hiện tượng chưa hiểu hết về nguồn gốc lại trở thành thước đo cho một câu hỏi khác. Bí ẩn và công cụ tồn tại cùng lúc.

Điều đã biết và điều chưa có lời giải

Đã chắc chắn: FRB có thật, đến từ ngoài Ngân Hà, rất phổ biến; một số nguồn lặp lại; ít nhất một sao từ trong Ngân Hà đã phát ra chớp kiểu này.

Có cơ sở mạnh: sao từ là nguồn của một phần lớn FRB.

Chưa có lời giải: mọi FRB có cùng loại nguồn hay không; vì sao có nguồn ở vùng sao già; cơ chế phát chính xác; nguyên nhân của chu kỳ hoạt động ở một số nguồn.

Không có cơ sở: cho rằng FRB là tín hiệu nhân tạo từ nền văn minh khác.

Điều đang chờ: các kính thế hệ mới định vị được hàng nghìn chớp tới tận thiên hà chủ, đủ để so sánh môi trường của chớp lặp lại và chớp đơn lẻ, và bắt được thêm chớp đi kèm tia X hoặc ánh sáng nhìn thấy để biết nguồn cụ thể.

Câu hỏi thường gặp

Chớp sóng vô tuyến nhanh kéo dài bao lâu?

Thường chỉ từ khoảng một phần nghìn giây tới vài phần nghìn giây, có chớp còn ngắn hơn nhiều. Vì quá ngắn, kính thiên văn phải ghi dữ liệu rất nhanh và phần mềm phải tìm kiếm tự động mới không bỏ lỡ.

Sao từ là gì?

Sao từ là một loại sao neutron, lõi đặc còn lại sau khi ngôi sao lớn chết, có từ trường mạnh gấp hàng trăm nghìn tỉ lần từ trường Trái Đất, thậm chí hơn. Từ trường ấy có thể đột ngột sắp xếp lại, giải phóng năng lượng thành tia X, tia gamma và có thể cả chớp vô tuyến.

FRB có nguy hiểm cho Trái Đất không?

Không. Các chớp đến từ những thiên hà rất xa, khi tới Trái Đất đã cực yếu, chỉ kính thiên văn vô tuyến nhạy mới thu được. Chớp từ sao từ trong Ngân Hà năm 2020 cũng không gây ảnh hưởng gì tới Trái Đất.

Có thể nghe FRB bằng radio thường không?

Không. Chúng quá yếu khi tới Trái Đất và quá ngắn, chỉ kính thiên văn vô tuyến lớn với máy thu chuyên dụng và phần mềm xử lý mới phát hiện được. Những đoạn "âm thanh FRB" trên mạng là dữ liệu đã chuyển đổi để minh hoạ.

Việt Nam có nghiên cứu FRB không?

Bài này không có thông tin chắc về nhóm nào ở Việt Nam đang nghiên cứu FRB trực tiếp. Dữ liệu từ các kính lớn trên thế giới thường được công bố mở, nên sinh viên thiên văn ở bất kỳ đâu cũng có thể tìm hiểu và tham gia phân tích.

Vì sao gọi là chớp "nhanh"?

Để nhấn mạnh độ ngắn cực kỳ của chúng, chỉ cỡ phần nghìn giây, khác với nhiều nguồn vô tuyến khác thay đổi trong nhiều phút, nhiều ngày hay ổn định lâu dài. Độ ngắn cũng cho biết vùng phát rất nhỏ, cỡ vài trăm kilômét.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138