Mỗi mắt người có một vùng nhỏ trên võng mạc không có tế bào cảm quang nào, gọi là điểm mù sinh lý, nằm đúng chỗ dây thần kinh thị giác và mạch máu đi ra khỏi nhãn cầu. Ta không thấy lỗ thủng trong tầm nhìn vì hai mắt che cho nhau, mắt luôn cử động, và quan trọng nhất là não tự “vá” vùng trống bằng màu sắc, hoa văn của xung quanh.
Việc tìm ra điểm mù chỉ mất một phút với một tờ giấy. Điều thú vị hơn là những gì não điền vào đó: một đường thẳng bị cắt được nối liền, một mảng màu được phủ kín, một vật nhỏ biến mất không dấu vết. Bài này đi qua ba phép thử về sự lấp đầy, giải thích vì sao mắt người có điểm mù còn mắt bạch tuộc thì không, và phân biệt điểm mù sinh lý với những “điểm mù” khác dễ gây nhầm.
Điểm mù nằm ở đâu và lớn cỡ nào
Ánh sáng đi vào mắt, qua thể thuỷ tinh, rồi đập vào võng mạc ở đáy mắt. Các tế bào que và nón trên võng mạc chuyển ánh sáng thành tín hiệu, và hàng triệu sợi thần kinh mang tín hiệu đó gom lại thành một bó, đi ra khỏi nhãn cầu tại một vùng tròn gọi là đĩa thị giác. Tại đĩa thị giác không còn chỗ cho tế bào cảm quang, nên vùng đó không “thấy” gì cả.
Đĩa thị giác nằm lệch về phía mũi so với trung tâm võng mạc, nên điểm mù trong tầm nhìn lại nằm lệch về phía thái dương, cách điểm bạn đang nhìn thẳng khoảng 15 độ. Kích thước của nó trong tầm nhìn vào khoảng 5 đến 7 độ, tức là ở khoảng cách vài mét, nó đủ lớn để che khuất cả một khuôn mặt người. Đây không phải một chấm nhỏ không đáng kể.
Hiện tượng được nhà vật lý người Pháp Edme Mariotte mô tả vào thập niên 1660. Ông nhận ra từ giải phẫu rằng tại chỗ dây thần kinh đi vào mắt không thể có thụ cảm, rồi làm thí nghiệm cho thấy một vật đặt đúng vị trí sẽ biến mất khỏi tầm nhìn. Phát hiện này gây xôn xao, vì trước đó không ai ngờ mỗi mắt mình có một lỗ hổng lớn như vậy.
Phép thử thứ nhất: làm một vật biến mất
Bạn cần một tấm thẻ trắng hoặc tờ giấy, bút dạ đen. Làm trong phòng đủ sáng.
- Vẽ một dấu cộng nhỏ ở bên trái tấm thẻ và một chấm tròn đặc đường kính khoảng 1 cm ở bên phải, cách nhau chừng 7 đến 8 cm, nằm trên cùng một đường ngang.
- Cầm tấm thẻ ngang tầm mắt, cách mặt khoảng một cánh tay. Nhắm mắt trái lại.
- Dùng mắt phải nhìn chằm chằm vào dấu cộng. Không nhìn chấm tròn, nhưng bạn vẫn thấy nó ở rìa tầm nhìn.
- Từ từ đưa tấm thẻ lại gần mặt, vẫn giữ mắt nhìn dấu cộng. Ở một khoảng cách nào đó, thường khoảng 25 đến 35 cm, chấm tròn đột nhiên biến mất.
- Tiếp tục đưa lại gần, chấm tròn sẽ hiện ra trở lại. Khoảng biến mất chính là lúc ảnh của chấm rơi đúng vào đĩa thị giác.
- Để thử mắt trái, đổi bên: nhắm mắt phải, dùng mắt trái nhìn chấm tròn và để dấu cộng biến mất.
Hãy chú ý: khi chấm tròn biến mất, bạn không thấy một lỗ đen hay một vùng mờ ở chỗ đó. Bạn thấy màu trắng của tấm thẻ liền mạch. Điều đó dẫn tới câu hỏi thú vị hơn: ai đã tô trắng chỗ trống?
Phép thử thứ hai và thứ ba: não lấp đầy bằng gì
Đường thẳng bị cắt được nối liền. Trên một tấm thẻ mới, vẽ dấu cộng bên trái, và bên phải là một đường thẳng nằm ngang dài, nhưng để trống một đoạn ngắn khoảng 1 cm ở đúng vị trí chấm tròn lúc trước. Làm lại như phép thử đầu. Khi đoạn trống rơi vào điểm mù, phần lớn người thấy đường thẳng liền mạch, không đứt. Não đã “kéo” đường thẳng xuyên qua vùng trống.
Màu và hoa văn được phủ kín. Dán dấu cộng lên một tờ giấy màu, hoặc một tấm vải có hoa văn sọc đều, và đặt một chấm trắng nhỏ ở vị trí điểm mù. Khi chấm trắng biến mất, chỗ đó không hiện ra màu trắng mà mang màu và sọc của nền xung quanh. Với hoa văn đều, sự lấp đầy thường rất thuyết phục; với hoa văn phức tạp, nhiều người thấy vùng đó hơi nhoè.
Não không vẽ vật mới. Lấp đầy dựa trên những gì bao quanh vùng trống. Nếu bạn đặt một hình nhỏ chỉ nằm gọn trong điểm mù, nó biến mất hẳn; não không “đoán” ra hình đó. Đây là lý do một vật nhỏ ở đúng vị trí có thể khuất khỏi một mắt mà bạn không hề hay biết.
Lấp đầy là một quá trình tích cực. Nhà khoa học thần kinh V. S. Ramachandran và nhiều nhóm khác đã làm những thí nghiệm cho thấy sự lấp đầy có quy luật riêng, đôi khi còn tạo ra hình mà ảnh thật không có. Hiện tượng này gợi ý rằng não không đơn giản lờ đi vùng trống mà chủ động dựng lại hình ảnh, dù cơ chế thần kinh chính xác vẫn đang được nghiên cứu.
Vẽ bản đồ điểm mù của chính mình
Sau khi tìm được điểm mù, bạn có thể đo hình dạng và kích thước của nó bằng một tờ giấy trắng khổ lớn, bút chì và một cây bút có đầu nhỏ màu đen. Cần thêm một người giúp giữ giấy cố định.
- Dán tờ giấy lên tường ngang tầm mắt, vẽ một dấu cộng ở giữa. Ngồi hoặc đứng cách tường khoảng 30 cm, đặt cằm lên một chồng sách để đầu không xê dịch.
- Nhắm mắt trái, dùng mắt phải nhìn cố định vào dấu cộng trong suốt quá trình.
- Người giúp cầm bút đen di chuyển chậm từ phía ngoài, bên phải dấu cộng, hướng vào trong. Khi đầu bút biến mất, bạn nói “mất”, người giúp đánh dấu nhỏ bằng bút chì tại đó.
- Lặp lại từ nhiều hướng: từ trên xuống, từ dưới lên, từ trái sang, từ phải sang, rồi các hướng chéo. Mỗi lần đánh dấu chỗ bút biến mất hoặc hiện lại.
- Nối các dấu bút chì. Bạn sẽ có một vùng hình bầu dục hơi dựng đứng — đó là hình chiếu của đĩa thị giác lên tờ giấy ở khoảng cách này.
- Đo khoảng cách từ dấu cộng đến tâm vùng bầu dục và so với khoảng cách từ mắt đến tường, bạn ước lượng được vị trí góc của điểm mù, thường quanh mức 15 độ.
Bản đồ tự vẽ có sai số lớn và chỉ để tìm hiểu. Nó không phải phép đo thị trường y khoa, vốn dùng máy chuyên dụng và quy trình chuẩn hoá.
Vì sao bình thường ta không bao giờ để ý
Lý do thứ nhất là hai mắt che cho nhau. Điểm mù của mắt phải nằm lệch sang phải tầm nhìn, điểm mù của mắt trái nằm lệch sang trái. Một vật rơi vào điểm mù của mắt này thì vẫn nằm trong vùng thấy được của mắt kia. Chỉ khi nhắm một mắt, như trong phép thử, ta mới làm lộ ra lỗ hổng.
Lý do thứ hai là mắt luôn cử động. Mỗi giây, ánh nhìn đảo nhiều lần, nên một vật ít khi nằm yên trong điểm mù đủ lâu để ta nhận ra nó đã biến mất. Lý do thứ ba, như các phép thử cho thấy, là não lấp đầy, nên ngay cả khi chỉ dùng một mắt và nhìn cố định, ta vẫn không thấy vùng đen.
Điều này dẫn đến một nhận thức hơi chóng mặt: cái ta trải nghiệm là “tầm nhìn” không phải bản sao trung thực của ảnh trên võng mạc. Nó là bức tranh não dựng lại, đã được chỉnh sửa, vá víu, làm mượt. Điểm mù chỉ là chỗ dễ thấy nhất của quá trình ấy.
Vì sao mắt người có điểm mù mà mắt bạch tuộc thì không
Một trong những ví dụ được trích dẫn nhiều nhất trong sinh học tiến hoá là so sánh mắt động vật có xương sống với mắt nhóm chân đầu như bạch tuộc, mực.
| Đặc điểm | Mắt người và động vật có xương sống | Mắt bạch tuộc, mực |
|---|---|---|
| Vị trí tế bào cảm quang | Nằm ở lớp sau cùng của võng mạc, ánh sáng phải đi qua các lớp tế bào thần kinh trước khi tới | Nằm ở lớp trước, hướng thẳng vào ánh sáng |
| Đường đi của sợi thần kinh | Sợi thần kinh chạy trên mặt trước võng mạc rồi gom lại, xuyên qua võng mạc để ra ngoài | Sợi thần kinh đi ra từ phía sau, không xuyên qua võng mạc |
| Điểm mù | Có, tại đĩa thị giác | Không có điểm mù kiểu này |
| Nguồn gốc | Hai kiểu mắt tiến hoá độc lập, giống nhau về chức năng | Ví dụ kinh điển của tiến hoá hội tụ |
Có người gọi cách sắp xếp ở mắt người là “thiết kế ngược”. Một số nhà nghiên cứu phản bác rằng sắp xếp này có lợi riêng, chẳng hạn giúp tế bào cảm quang nằm sát lớp tế bào nuôi dưỡng phía sau. Đây vẫn là chủ đề được bàn luận, không có kết luận đơn giản kiểu đúng sai.
Phân biệt điểm mù sinh lý với những “điểm mù” khác
Điểm mù khi lái xe. Vùng quanh xe mà gương chiếu hậu không phản chiếu được cũng gọi là điểm mù, nhưng đó là giới hạn của gương và thân xe, không liên quan đến đĩa thị giác. Hai khái niệm chỉ chung tên.
Ám điểm do bệnh. Một vùng mờ, đen hoặc méo mới xuất hiện trong tầm nhìn, đặc biệt khi nhìn bằng một mắt, có thể là dấu hiệu bệnh võng mạc, thần kinh thị giác hoặc bệnh khác. Khác với điểm mù sinh lý, ám điểm do bệnh thường ở vị trí khác và có thể lớn dần. Gặp tình huống này cần đi khám nhãn khoa sớm, không tự theo dõi tại nhà.
Điểm mù trong lời nói thông thường. Khi nói ai đó có “điểm mù” về một vấn đề, ta mượn hình ảnh này để chỉ những điều họ không nhận ra về chính mình. Cách nói này hay vì đúng với bản chất: chủ thể không thấy lỗ hổng, vì nó đã được lấp đầy một cách tự nhiên.
Phép thử ở bài này không phải khám mắt. Tìm thấy điểm mù chỉ xác nhận mắt hoạt động bình thường. Nó không thay được việc đo thị trường, chụp đáy mắt hay khám định kỳ ở cơ sở y tế.
Câu hỏi thường gặp
Điểm mù có lớn dần theo tuổi không?
Điểm mù sinh lý ở người khoẻ có kích thước khá ổn định. Nếu bạn thấy vùng không nhìn thấy lớn hơn hẳn so với trước, hoặc có vùng mờ ở chỗ khác, đó không còn là chuyện bình thường và cần khám nhãn khoa để kiểm tra võng mạc và thần kinh thị giác.
Vì sao phải nhắm một mắt mới tìm được điểm mù?
Khi mở cả hai mắt, mỗi mắt nhìn thấy phần mà mắt kia bỏ sót, vì điểm mù của hai mắt không trùng vị trí trong tầm nhìn. Nhắm một mắt thì không còn mắt kia bù vào, và vật đặt đúng chỗ sẽ biến mất.
Có thể luyện để thấy được vùng điểm mù không?
Không. Vùng đó không có tế bào cảm quang nên không có tín hiệu để luyện. Những gì bạn cảm nhận ở đó luôn là thứ não điền vào từ xung quanh, hoặc là hình mắt kia cung cấp khi mở cả hai mắt.
Mèo, chó có điểm mù như người không?
Mắt các loài có xương sống nói chung có cấu trúc tương tự người, với sợi thần kinh đi ra ở đĩa thị giác, nên đa số đều có điểm mù sinh lý. Vị trí và kích thước khác nhau tuỳ loài và cách mắt bố trí trên đầu.
Điểm mù có làm ta bỏ sót khi qua đường không?
Với hai mắt mở và mắt cử động bình thường, điểm mù sinh lý hầu như không gây bỏ sót, vì mắt này bù cho mắt kia. Nguy cơ thực tế khi qua đường đến từ sự chú ý bị phân tán và các vật che khuất, nên vẫn cần quay đầu nhìn kỹ hai phía.