Dư ảnh màu là hình bóng hiện ra khi bạn nhìn chằm chằm một hình màu trong khoảng nửa phút rồi chuyển mắt sang một nền trắng: hình vẫn còn đó, nhưng màu đã đảo sang màu đối nghịch, đỏ hoá xanh ngọc, vàng hoá xanh lam. Nguyên nhân là các tế bào cảm nhận màu ở mắt và các kênh xử lý màu phía sau đã mỏi với màu cũ, nên khi nhìn sang nền trắng, phần màu kia chiếm ưu thế trong chốc lát.
Hiện tượng này vô hại và ai cũng có thể thấy ngay tại nhà với vài tờ giấy màu. Bài này giải thích cơ chế ở võng mạc và ở não, cách làm phép thử “lá cờ đảo màu” với trẻ, vì sao bóng ma to ra khi bạn nhìn bức tường xa hơn, và giới hạn an toàn quan trọng: tuyệt đối không dùng mặt trời, đèn hàn hay tia laser để tạo dư ảnh.
Bạn thấy gì: dư ảnh âm và dư ảnh dương
Có hai loại dư ảnh dễ nhận ra. Dư ảnh dương xuất hiện ngay sau một tia sáng ngắn và mạnh, như khi ai đó chụp ảnh có đèn flash: bạn thấy một đốm sáng cùng màu với nguồn sáng, tồn tại chỉ một hai giây. Đây là lúc tế bào cảm quang và các nơ-ron phía sau còn tiếp tục phát tín hiệu sau khi kích thích đã tắt.
Dư ảnh âm là loại thú vị hơn và là đề tài chính của bài. Bạn nhìn chăm chú một hình màu khá lâu, thường từ 20 đến 60 giây, giữ mắt cố định ở một điểm. Khi chuyển sang nền trắng hoặc xám, một hình bóng cùng hình dạng hiện ra nhưng màu bị đảo: đỏ thành xanh ngọc, xanh lục thành hồng tím, vàng thành xanh lam, đen thành trắng. Bóng ma này thường kéo dài vài giây đến vài chục giây, nhạt dần rồi biến mất.
Một điểm nhiều người để ý: dư ảnh đi theo mắt. Bạn đưa mắt sang trái, bóng ma trôi sang trái; bạn chớp mắt, nó có thể đậm lên rồi nhạt đi. Lý do là nó không nằm trên bức tường mà “in” trên chính hệ thị giác của bạn, tại đúng vị trí trên võng mạc đã nhận hình gốc.
Vì sao màu bị đảo: mỏi tế bào và các kênh đối lập
Ba loại tế bào nón. Võng mạc người có ba loại tế bào nón nhạy nhất với bước sóng dài, trung bình và ngắn, tạm gọi là nón đỏ, lục, lam. Khi bạn nhìn lâu một mảng đỏ, nhóm nón nhạy với bước sóng dài ở vùng đó làm việc liên tục và giảm độ nhạy dần, một quá trình gọi là thích nghi.
Nền trắng không còn trắng với vùng đã mỏi. Ánh sáng trắng kích thích cả ba loại nón. Nhưng ở vùng võng mạc vừa nhìn mảng đỏ, nón đỏ đang “mệt” nên phản ứng yếu hơn hai loại kia. Tín hiệu gửi về não vì vậy nghiêng về phía lục và lam, tức màu xanh ngọc, đúng màu đối nghịch của đỏ.
Các kênh đối lập phía sau võng mạc. Từ cuối thế kỷ 19, nhà sinh lý học Ewald Hering đề xuất rằng hệ thị giác mã hoá màu theo các cặp đối lập: đỏ đối với lục, vàng đối với lam, sáng đối với tối. Sau này các nhà khoa học tìm thấy những tế bào thần kinh hoạt động đúng kiểu đối lập như vậy. Thuyết ba loại nón và thuyết kênh đối lập không mâu thuẫn mà mô tả hai tầng khác nhau của cùng một hệ thống.
Não cũng góp phần. Một số thí nghiệm cho thấy dư ảnh bị ảnh hưởng bởi sự chú ý, bởi hình dạng mà não nhận ra và có thể truyền một phần từ mắt này sang mắt kia. Điều đó gợi ý rằng không chỉ võng mạc mà cả các vùng xử lý ở não tham gia. Mức đóng góp của từng tầng vẫn đang được nghiên cứu.
Tự thử phép “lá cờ đảo màu” an toàn tại nhà
Phép thử này dùng giấy màu thường, ánh sáng trong phòng, làm được với trẻ từ khoảng năm tuổi có người lớn bên cạnh. Ý tưởng: vẽ một lá cờ bằng màu đối nghịch, nhìn lâu, rồi thấy lá cờ quen thuộc hiện lên trên giấy trắng.
- Cắt một hình chữ nhật bằng giấy màu xanh ngọc làm nền, dán lên giữa một ngôi sao năm cánh bằng giấy màu xanh lam đậm.
- Đánh một chấm nhỏ màu đen ngay giữa ngôi sao làm điểm nhìn. Đặt hình dưới ánh đèn phòng đủ sáng, không cần đèn mạnh.
- Nhìn chăm chú vào chấm đen trong khoảng 30 giây, cố giữ mắt không đảo đi chỗ khác. Chớp mắt bình thường không sao.
- Chuyển nhanh mắt sang một tờ giấy trắng hoặc bức tường trắng. Phần lớn người sẽ thấy một nền màu đỏ hồng với ngôi sao màu vàng nhạt hiện lên trong vài giây.
- Nghỉ một phút để mắt hồi lại, rồi thử với cặp màu khác: vẽ quả cam bằng màu xanh lam, nhìn rồi chuyển sang giấy trắng để thấy quả cam màu cam nhạt.
- Ghi lại mỗi lần thấy bóng ma kéo dài bao lâu, thử nhìn 10 giây, 30 giây và 60 giây để so sánh.
Giới hạn an toàn: chỉ dùng giấy màu, màn hình ở độ sáng bình thường, đèn phòng. Không bao giờ nhìn mặt trời, kể cả lúc mọc, lặn hay qua kính râm; không nhìn đèn hàn, đèn pha xe, tia laser hay đèn LED công suất lớn để tạo dư ảnh. Ánh sáng quá mạnh có thể gây tổn thương võng mạc vĩnh viễn, khác hẳn hiện tượng mỏi tạm thời mô tả trong bài.
Định luật Emmert: vì sao bóng ma to ra khi nhìn tường xa
Khi bóng ma còn trong mắt, thử nhìn tờ giấy trắng cầm trên tay, rồi nhìn sang bức tường trắng ở cuối phòng. Bóng ma trên tường trông to hơn hẳn, dù vùng võng mạc bị mỏi không hề thay đổi. Hiện tượng này được nhà nhãn khoa Thuỵ Sĩ Emil Emmert mô tả năm 1881 và mang tên ông.
Giải thích liên quan trực tiếp đến cơ chế hằng định kích thước. Kích thước của bóng ma trên võng mạc là cố định. Khi não tin nó nằm trên một bề mặt ở xa, não “phóng to” nó lên như với một vật thật ở xa; khi nó nằm trên tờ giấy gần, não giữ nó nhỏ. Vì vậy cùng một dư ảnh có thể trông to bằng con tem hoặc to bằng cánh cửa tuỳ chỗ bạn nhìn.
Phép thử này đơn giản nhưng có giá trị: nó cho thấy cảm nhận kích thước không nằm trong ảnh trên võng mạc mà là kết quả của phép tính có tham gia của khoảng cách. Đây là cùng nguyên lý đứng sau căn phòng Ames và một số giải thích về ảo giác Müller-Lyer, nhìn từ một góc rất khác.
Dư ảnh tô màu cho ảnh đen trắng
Một ứng dụng đẹp mắt của dư ảnh là ảo giác thường được gọi là “lâu đài Tây Ban Nha”, do nhiếp ảnh gia John Sadowski phổ biến. Người xem nhìn chăm chú vào một bức ảnh phong cảnh đã được đảo màu, trời màu cam, cỏ màu hồng tím. Sau đó ảnh được thay bằng phiên bản đen trắng của cùng cảnh. Trong vài giây, bức ảnh đen trắng hiện lên đầy đủ màu tự nhiên: trời xanh, cỏ xanh.
Cơ chế vẫn là sự thích nghi của các kênh màu, nhưng lần này dư ảnh được “đặt” chính xác lên các đường nét của ảnh đen trắng, nên não ghép chúng thành một cảnh có màu thật thuyết phục. Khi bạn dịch mắt dù chỉ một chút, màu biến mất ngay vì dư ảnh không còn khớp với đường nét.
Bạn có thể tự làm phiên bản đơn giản bằng ứng dụng chỉnh ảnh trên điện thoại: chọn một ảnh chụp có màu rõ, dùng chức năng đảo màu, đánh một chấm nhỏ ở giữa, rồi tạo bản đen trắng có chấm ở đúng vị trí đó. Nhìn bản đảo màu 20 đến 30 giây vào chấm, rồi chuyển sang bản đen trắng. Phép thử này chỉ dùng độ sáng màn hình bình thường.
Vì sao ngoài đời hiếm khi thấy dư ảnh
Nếu tế bào nón mỏi nhanh như vậy, sao cả ngày nhìn quanh mà ta không thấy bóng ma màu khắp nơi? Câu trả lời nằm ở chỗ mắt hầu như không bao giờ đứng yên. Mỗi giây, mắt đảo nhiều lần từ điểm này sang điểm khác, nên mỗi vùng võng mạc liên tục nhận những màu khác nhau và không kịp mỏi với một màu cố định.
Phép thử dư ảnh buộc bạn làm điều trái tự nhiên: giữ mắt cố định ở một chỗ trong nửa phút. Chính sự cố định đó cho phép một vùng võng mạc nhận cùng một màu đủ lâu để thích nghi rõ. Khi bạn chỉ liếc qua hình màu một hai giây rồi nhìn đi, dư ảnh rất mờ hoặc không có.
Có một hiện tượng họ hàng cho thấy điều ngược lại: nếu bạn giữ mắt thật cố định vào chấm giữa một hình có những mảng màu mờ nhạt ở rìa, sau mười mấy giây các mảng ấy nhạt dần như tan vào nền. Hiện tượng này mang tên Troxler, theo tên thầy thuốc người Thuỵ Sĩ mô tả nó từ đầu thế kỷ 19. Cả hai đều cho thấy hệ thị giác được thiết kế để báo cáo sự thay đổi, còn thứ đứng yên lâu thì dần bị gạt khỏi ý thức.
Hiểu lầm và thực tế
Dư ảnh thường được dùng làm ảo thuật nhỏ ở lớp học, kèm theo vài lời giải thích không chuẩn.
| Hiểu lầm | Thực tế |
|---|---|
| Màu đối nghịch là do mắt “nhớ” hình rồi chiếu lại. | Không có trí nhớ nào ở đây; đó là sự giảm độ nhạy tạm thời của những tế bào đã làm việc lâu với màu cũ. |
| Dư ảnh có màu bổ sung chính xác như trên bánh xe màu hội hoạ. | Màu dư ảnh gần với màu đối nghịch theo cơ chế thị giác, có khi lệch so với bánh xe màu trong sách hội hoạ. |
| Nhìn càng lâu càng tốt cho phép thử. | Sau khoảng một phút, dư ảnh không mạnh lên nhiều nữa; nhìn lâu chỉ làm mỏi mắt. Nửa phút là đủ. |
| Thấy dư ảnh là dấu hiệu mắt có vấn đề. | Dư ảnh sau khi nhìn chăm chú là hiện tượng bình thường. Chỉ khi hình bóng xuất hiện kéo dài bất thường mà không có kích thích mạnh, hoặc kèm đau, nhìn mờ, mới cần đi khám. |
| Nhắm mắt sẽ xoá dư ảnh ngay. | Nhắm mắt có khi vẫn thấy dư ảnh trên nền tối, màu và độ sáng thay đổi. Mắt cần thời gian để các tế bào hồi phục. |
Nếu dùng phép thử trong lớp học, nên để học sinh tự mô tả màu mình thấy trước khi giải thích. Mỗi người có thể thấy sắc độ hơi khác nhau, và đó cũng là một bài học về tính cá nhân của tri giác.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhắm mắt sau khi nhìn bóng đèn vẫn thấy đốm sáng?
Đó là dư ảnh dương rồi chuyển dần sang âm. Ngay sau kích thích sáng, tế bào và nơ-ron còn phát tín hiệu nên bạn thấy đốm sáng; sau đó vùng võng mạc bị mỏi nên đốm có thể chuyển màu hoặc tối đi. Không nên nhìn thẳng nguồn sáng mạnh để thử điều này.
Người mù màu có thấy dư ảnh không?
Có thấy dư ảnh, nhưng màu của dư ảnh phụ thuộc vào những loại tế bào nón họ có. Với người khó phân biệt đỏ lục, dư ảnh của các mảng đỏ hoặc lục có thể không rõ màu như người khác, trong khi dư ảnh sáng tối vẫn bình thường.
Dư ảnh kéo dài bao lâu là bình thường?
Với giấy màu dưới đèn phòng nhìn khoảng nửa phút, dư ảnh thường kéo dài từ vài giây đến khoảng nửa phút, nhạt dần. Nếu bạn thấy hình ảnh lặp lại kéo dài nhiều phút mà không nhìn gì đặc biệt, nên đi khám chuyên khoa mắt hoặc thần kinh.
Vì sao bác sĩ phẫu thuật mặc áo xanh?
Một cách giải thích hay được nêu là màu xanh lục, xanh lam giúp giảm cảm giác dư ảnh màu xanh ngọc khi mắt nhìn lâu vào màu đỏ của máu rồi nhìn lên tấm vải trắng. Đây là lý do hợp lý về mặt thị giác, nhưng lịch sử chọn màu áo còn có yếu tố thói quen và thực tiễn.
Có thể tạo dư ảnh chuyển động không?
Có, đó là ảo giác thác nước: nhìn lâu một dòng chảy rồi nhìn sang vách đá đứng yên, vách đá như trôi ngược lên. Cơ chế tương tự dư ảnh màu nhưng xảy ra ở các nơ-ron nhạy với hướng chuyển động thay vì nhạy với màu.