DieuKy.comĐiều Kỳ
Nghịch lý và điều kỳ của toán học

Hằng số Kaprekar 6174: lấy số lớn trừ số nhỏ, bao giờ cũng dừng ở cùng một con số

Sắp chữ số giảm dần trừ tăng dần, lặp lại: mọi số bốn chữ số không giống hệt nhau đều về 6174 sau tối đa bảy bước. Vì sao, và bản ba chữ số ra 495.

Student hands writing columns of subtraction on a small whiteboard wiped mostly clean at a kitchen table in Can Tho, evening light, viewed over the shoulder

Chọn một số có bốn chữ số mà các chữ số không giống hệt nhau, xếp chữ số theo thứ tự giảm dần rồi trừ đi số xếp tăng dần, lặp lại với kết quả, và sớm hay muộn bạn cũng dừng ở 6174. Không quá bảy lần trừ, không có ngoại lệ nào. Khi đã tới 6174, phép tính đứng yên: 7641 trừ 1467 lại ra chính 6174.

Con số này mang tên nhà toán học Ấn Độ D. R. Kaprekar, người giới thiệu nó vào giữa thế kỷ 20. Bài này cho bạn làm thử với vài số, giải thích vì sao mọi đường đều dẫn về một điểm, thống kê đã kiểm bằng máy tính cho đủ 9.990 số bốn chữ số, và xem chuyện gì xảy ra khi đổi sang ba, hai hay sáu chữ số.

Quy tắc và một lần làm thử từng bước

Quy tắc chỉ có bốn bước. Hãy lấy giấy bút làm cùng, vì tự tay trừ mới thấy rõ cảm giác "bị kéo về".

  1. Chọn một số bốn chữ số, có ít nhất hai chữ số khác nhau. Các số như 1111 hay 7777 bị loại, vì trừ ra 0 ngay. Số có số 0 đứng đầu như 0123 vẫn được, cứ coi là đủ bốn chữ số.
  2. Xếp bốn chữ số theo thứ tự giảm dần để được số lớn nhất, và theo thứ tự tăng dần để được số nhỏ nhất. Với 3524, số lớn là 5432, số nhỏ là 2345.
  3. Lấy số lớn trừ số nhỏ: 5432 − 2345 = 3087.
  4. Lặp lại với kết quả. 3087 cho 8730 − 0378 = 8352. Rồi 8532 − 2358 = 6174. Ba bước là xong. Thử thêm một lần ở 6174: 7641 − 1467 = 6174, phép tính đã đứng yên.

Một ví dụ dài hơn, chọn số có nhiều chữ số giống nhau: 2111. Ta có 2111 − 1112 = 0999; rồi 9990 − 0999 = 8991; 9981 − 1899 = 8082; 8820 − 0288 = 8532; 8532 − 2358 = 6174. Năm bước. Lưu ý ở bước đầu, kết quả 999 phải được giữ là 0999 để đủ bốn chữ số; nếu bỏ số 0 đi và coi đó là số ba chữ số, bạn sẽ lạc sang một con đường khác.

Kiểm đủ 9.990 số: mất bao nhiêu bước để về 6174

Có 10.000 dãy bốn chữ số từ 0000 tới 9999. Bỏ đi 10 số có bốn chữ số giống hệt nhau, còn 9.990 số. Chạy lần lượt tất cả bằng một đoạn chương trình ngắn, ta có bảng dưới đây.

Số bước để tới 6174Số lượng số bốn chữ sốGhi chú
01Chính 6174
1383Ví dụ 7641, 1467, những số dùng đúng bốn chữ số 1, 4, 6, 7 và vài số khác
2576
32.400Nhóm đông nhất, có 3524 ở ví dụ trên
41.272
51.518Có 2111
61.656
72.184Số bước lớn nhất, không số nào cần tới tám bước

Cộng cột giữa được đúng 9.990, nghĩa là không có số nào đi lòng vòng mãi hay dừng ở chỗ khác. Đây là kết quả đã được nhiều người kiểm lại độc lập; bạn có thể tự kiểm bằng bảng tính, mỗi dòng một số, vài cột cho các bước sắp xếp và trừ.

Vì sao mọi đường đều dẫn về 6174

Gọi bốn chữ số sau khi xếp giảm dần là a, b, c, d, với a ≥ b ≥ c ≥ d. Số lớn là 1000a + 100b + 10c + d, số nhỏ là 1000d + 100c + 10b + a. Trừ đi, ta được 999(a − d) + 90(b − c). Kết quả chỉ phụ thuộc vào hai hiệu: chữ số lớn nhất trừ chữ số nhỏ nhất, và hai chữ số giữa trừ nhau.

Đây là chìa khoá. Hiệu a − d nằm trong khoảng từ 1 tới 9, hiệu b − c nằm từ 0 tới a − d. Đếm hết các cặp, chỉ có 54 khả năng. Như vậy dù bạn bắt đầu từ số nào trong gần mười nghìn số, sau bước đầu tiên bạn đã rơi vào một trong 54 con số. Từ đó trở đi, tập hợp những số có thể gặp còn nhỏ hơn nữa, và người ta chỉ cần kiểm 54 trường hợp này là biết chắc mọi con đường đều đổ về 6174.

Một hệ quả dễ thấy: kết quả mỗi bước luôn chia hết cho 9, vì 999 và 90 đều chia hết cho 9. Bạn kiểm lại các số ở ví dụ: 3087 có tổng chữ số 18, 8352 có tổng 18, 6174 có tổng 18. Lý do sâu hơn là một số và mọi hoán vị chữ số của nó có cùng tổng chữ số, nên cùng số dư khi chia cho 9, và hiệu của chúng chia hết cho 9.

Bạn có thể tự liệt kê 54 trường hợp đó trên một trang giấy: một cột cho a − d từ 1 tới 9, một cột cho b − c, cột thứ ba ghi 999(a − d) + 90(b − c). Ví dụ a − d = 9 và b − c = 0 cho 8991; a − d = 5 và b − c = 3 cho 5265. Rồi từ mỗi con số, chạy tiếp quy trình vài bước. Làm hết bảng mất chừng một buổi, nhưng đó là một chứng minh trọn vẹn, không cần máy tính.

6174 đặc biệt ở chỗ nó là "điểm dừng": bốn chữ số của nó là 7, 6, 4, 1, có a − d = 6 và b − c = 2, và 999 × 6 + 90 × 2 = 5994 + 180 = 6174, lại đúng là chính nó. Trong 54 khả năng, đây là điểm duy nhất tự quay về chính mình, còn các điểm khác đều chảy dần về nó.

Đổi số chữ số: lúc có điểm dừng, lúc đi vòng tròn

Ba chữ số dừng ở 495. Làm cùng quy tắc với số có ba chữ số không giống hệt nhau, bạn luôn tới 495, nhiều nhất sau sáu bước. Ví dụ 352: 532 − 235 = 297; 972 − 279 = 693; 963 − 369 = 594; 954 − 459 = 495. Kiểm lại: 954 − 459 vẫn ra 495. Lý do tương tự, hiệu bằng 99 nhân hiệu giữa chữ số lớn nhất và nhỏ nhất.

Hai chữ số không dừng mà quay vòng. Bắt đầu với 63: 63 − 36 = 27; 72 − 27 = 45; 54 − 45 = 09; 90 − 09 = 81; 81 − 18 = 63. Ta quay về 63, rồi lặp lại mãi vòng 63, 27, 45, 09, 81. Không có con số nào đứng yên.

Năm chữ số rơi vào các vòng lặp. Với năm chữ số, không có một hằng số duy nhất; các số rơi vào vài vòng lặp khác nhau tuỳ điểm xuất phát. Đây là ví dụ cho thấy "phép màu" 6174 gắn với đúng bốn chữ số trong hệ thập phân, không phải quy luật chung cho mọi độ dài.

Sáu chữ số có hai điểm dừng. Với sáu chữ số có hai số tự quay về chính mình: 549945 và 631764. Bạn kiểm thử: 995544 − 445599 = 549945, và 766431 − 134667 = 631764. Ngoài hai điểm dừng còn có vòng lặp, nên không phải mọi số sáu chữ số đều dừng.

Dùng 6174 để tập tính nhẩm và để kiểm phép trừ

Với học sinh cuối cấp tiểu học hoặc đầu trung học cơ sở, quy trình Kaprekar là một cách luyện phép trừ có nhớ rất "có động lực": em nào cũng muốn biết số mình có về 6174 không. Nếu một em làm mãi không tới, gần như chắc chắn em đã trừ sai ở đâu đó, và chính điều này biến 6174 thành công cụ tự kiểm.

Cách tổ chức đơn giản là cho mỗi em một số khác nhau, ghi từng bước thành cột, rồi so sánh số bước. Câu hỏi thảo luận sau đó tự nhiên nảy ra: vì sao bạn A mất bảy bước còn bạn B chỉ mất hai? Có số nào cần tám bước không? Vì sao mọi kết quả trung gian đều chia hết cho 9? Ba câu hỏi này dẫn thẳng về phần giải thích ở trên.

Một mẹo kiểm nhanh: tổng các chữ số của mọi kết quả trung gian phải chia hết cho 9. Nếu em nào có kết quả như 6173 hay 8351, tổng chữ số không chia hết cho 9, là biết ngay bước đó sai. Đây cũng là nguyên lý "bỏ chín" mà người học tính nhẩm xưa vẫn dùng để kiểm phép tính.

Với người lớn, 6174 là một ví dụ dễ nhớ về hiện tượng mà toán học gọi là điểm bất động của một phép biến đổi: áp dụng mãi một quy tắc, hệ thống bị hút về một trạng thái không đổi. Ý tưởng này xuất hiện ở nhiều nơi nghiêm túc hơn, từ giải phương trình bằng phương pháp lặp tới cách các phần mềm tính toán tìm nghiệm gần đúng.

Những chỗ hay làm sai khi thử

Khi tự thử hoặc hướng dẫn người khác, các lỗi sau gặp nhiều nhất, và mỗi lỗi đều làm bạn tưởng quy luật bị phá:

  • Bỏ số 0 đứng đầu. Kết quả 999 phải viết thành 0999, rồi xếp thành 9990 và 0999. Nếu bỏ số 0, bạn đang làm phép tính ba chữ số và sẽ tới 495 thay vì 6174.
  • Chọn số có bốn chữ số giống nhau. 5555 trừ 5555 ra 0 và dừng ở đó. Đây là loại trừ duy nhất của quy tắc.
  • Xếp sai thứ tự. Phải xếp lại chữ số của chính kết quả vừa có, không phải của số ban đầu. Nhiều người trừ đúng bước đầu rồi xếp lại số cũ.
  • Trừ có nhớ bị sót. Phép trừ như 8730 − 0378 có nhớ ở nhiều hàng. Hãy kiểm bằng cách cộng ngược: 8352 + 0378 phải ra đúng 8730; nếu cộng lại không khớp, phép trừ đã sai ở một hàng nào đó.
  • Nghĩ rằng quy luật đúng cho mọi hệ đếm. 6174 gắn với hệ thập phân và đúng bốn chữ số. Sang hệ cơ số khác hoặc số chữ số khác, kết quả thay đổi, có khi là vòng lặp.

Thói quen cộng ngược sau mỗi phép trừ có nhớ tốn thêm vài giây nhưng giúp bạn khỏi mất công đi tiếp trên một con đường sai. Nếu làm cùng trẻ, nên cho trẻ tự phát hiện bước sai bằng phép cộng ngược thay vì chỉ ra ngay.

Câu hỏi thường gặp

Hằng số Kaprekar là gì?

Đó là số 6174. Với mọi số bốn chữ số có ít nhất hai chữ số khác nhau, nếu lặp lại việc lấy số xếp chữ số giảm dần trừ đi số xếp tăng dần, bạn luôn tới 6174 sau nhiều nhất bảy bước, và từ đó phép tính đứng yên.

Có số bốn chữ số nào không về 6174 không?

Chỉ có mười số có bốn chữ số giống hệt nhau như 0000, 1111 hay 9999, vì phép trừ cho ra 0 ngay. Kiểm bằng máy tính đủ 9.990 số còn lại, tất cả đều tới 6174 trong tối đa bảy bước.

Vì sao các kết quả trung gian đều chia hết cho 9?

Vì số lớn và số nhỏ là hai cách sắp xếp của cùng bốn chữ số, nên có cùng tổng chữ số và cùng số dư khi chia cho 9. Hiệu của hai số có cùng số dư thì chia hết cho 9.

Với số ba chữ số thì kết quả là gì?

Với số ba chữ số không giống hệt nhau, quy trình tương tự luôn dẫn tới 495, nhiều nhất sau sáu bước. Ví dụ 352 đi qua 297, 693, 594 rồi tới 495, và 954 trừ 459 lại ra đúng 495.

Kaprekar là ai?

D. R. Kaprekar là một nhà toán học Ấn Độ, làm giáo viên, nổi tiếng với nhiều khám phá vui về con số. Ông giới thiệu tính chất của 6174 vào giữa thế kỷ 20, và từ đó nó trở thành ví dụ quen thuộc trong sách toán phổ thông.

Có thể dùng 6174 để dạy trẻ không?

Có. Đây là cách luyện trừ có nhớ rất hiệu quả vì trẻ tự biết mình đúng hay sai: không về được 6174 nghĩa là có bước tính nhầm. Nên cho trẻ kiểm thêm bằng tổng chữ số chia hết cho 9.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138