DieuKy.comĐiều Kỳ
Hiện tượng còn bí ẩn

Hiện tượng thoáng qua trên Mặt Trăng: chớp sáng, vùng mờ được kể suốt nhiều thế kỷ

Hàng nghìn lần người quan sát kể thấy Mặt Trăng loé sáng, đổi màu hay mờ đi. Chớp va chạm đã được xác nhận, phần còn lại vẫn đang chờ dữ liệu tốt hơn.

Silhouette of an amateur astronomer beside a small telescope pointed at a bright full moon on a rooftop terrace in Hue, cool night tones, low angle view

Hiện tượng thoáng qua trên Mặt Trăng là tên gọi chung cho những thay đổi ngắn ngủi mà người quan sát kể đã thấy trên bề mặt Mặt Trăng: một điểm loé sáng, một vùng đổi màu đỏ hay tím, một miệng hố bỗng mờ như bị sương che. Những báo cáo như vậy có từ hàng trăm năm trước, được gom thành danh mục hơn một nghìn trường hợp.

Vấn đề là Mặt Trăng được coi là thế giới "chết" về địa chất, không khí quyển, không núi lửa hoạt động. Vậy những thay đổi kia là gì: hiện tượng thật, ảo ảnh của khí quyển Trái Đất, hay lỗi của mắt người? Câu trả lời hiện nay là: một phần đã chắc chắn có thật, một phần có thể có thật, và một phần lớn khó kiểm chứng.

Lịch sử những lần "Mặt Trăng thay đổi"

Một số ghi chép cổ nhất thường được nhắc là lời kể của các thầy tu ở Anh thế kỷ mười hai về việc thấy sừng trên của vầng trăng non bị tách ra và toé lửa. Giới thiên văn sau này tranh luận nhiều về cách hiểu ghi chép đó, một số cho rằng các thầy tu chỉ thấy hiện tượng khí quyển Trái Đất. Từ thế kỷ mười tám, khi kính thiên văn phổ biến, các nhà thiên văn tên tuổi cũng ghi lại những điểm sáng lạ trên phần tối của Mặt Trăng.

Năm 1958, một nhà thiên văn Liên Xô báo cáo đã chụp được phổ cho thấy dấu hiệu khí thoát ra ở một miệng hố. Báo cáo này gây tranh cãi lớn vì chất lượng dữ liệu, nhưng nó thúc đẩy việc theo dõi có hệ thống. Thời kỳ chuẩn bị đưa người lên Mặt Trăng, cơ quan hàng không vũ trụ Mỹ đã tổng hợp danh mục hàng trăm báo cáo, và các danh mục sau đó mở rộng lên hơn một nghìn trường hợp. Phi hành gia trên quỹ đạo cũng từng được dặn để ý những vùng hay có báo cáo.

Các kiểu hiện tượng được báo cáo

Không phải mọi báo cáo đều giống nhau. Các nhà nghiên cứu thường chia chúng thành mấy nhóm, mỗi nhóm có mức tin cậy và cách giải thích riêng.

KiểuMô tảThời gianMức tin cậy hiện nay
Chớp sángMột điểm loé sáng rồi tắt, thường trên phần tốiPhần giây đến vài giâyCao, nhiều trường hợp đã được camera ghi lại
Điểm sáng kéo dàiMột vùng nhỏ sáng hơn bình thườngVài phút đến hàng giờTrung bình đến thấp
Đổi màuVùng nhỏ ửng đỏ, tím hoặc xanhVài phút đến hàng giờThấp, dễ do khí quyển Trái Đất và quang học kính
Mờ điChi tiết miệng hố bỗng nhoè như bị phủ sươngVài phút đến hàng giờThấp đến trung bình

Một điểm đáng chú ý là các báo cáo không rải đều trên Mặt Trăng mà tập trung ở một số vùng, đặc biệt quanh miệng hố Aristarchus, một trong những vùng sáng nhất của bề mặt, và rìa một số biển trăng. Sự tập trung này gợi ý có yếu tố địa chất, nhưng cũng có thể chỉ vì vùng sáng thì dễ được nhìn kỹ hơn.

Phần đã chắc chắn: chớp va chạm của thiên thạch

Chuyện gì xảy ra. Mặt Trăng không có khí quyển che chắn, nên các mảnh thiên thạch, kể cả rất nhỏ, lao thẳng xuống bề mặt với tốc độ hàng chục kilômét mỗi giây. Năng lượng va chạm làm một lượng nhỏ đá bốc hơi và nóng sáng trong khoảnh khắc, tạo ra chớp sáng nhìn được từ Trái Đất.

Bằng chứng. Từ khoảng đầu thế kỷ hai mươi mốt, các chương trình dùng camera nhạy gắn trên kính thiên văn theo dõi phần tối của Mặt Trăng đã ghi được hàng trăm chớp va chạm. Nhiều chớp được hai trạm ở hai nơi ghi cùng lúc, loại trừ lỗi máy. Một số chớp xuất hiện đúng lúc có mưa sao băng, khớp với lý thuyết.

Ý nghĩa. Đếm chớp va chạm giúp ước lượng lượng thiên thạch rơi vào vùng Trái Đất – Mặt Trăng, thông tin cần cho an toàn tàu vũ trụ và các căn cứ tương lai. Một số chớp lớn sau đó được đối chiếu với miệng hố mới trên ảnh của tàu quỹ đạo.

Giới hạn. Chớp va chạm chỉ kéo dài phần giây. Chúng không giải thích được các báo cáo về vùng sáng hay vùng mờ kéo dài nhiều phút.

Mặt Trăng không hoàn toàn "chết" như từng nghĩ

Hình ảnh quen thuộc về Mặt Trăng là một khối đá nguội lạnh, không có gì thay đổi suốt hàng tỉ năm. Hình ảnh ấy đúng phần lớn, nhưng không trọn vẹn. Các máy đo địa chấn do phi hành gia đặt trên bề mặt hồi đầu những năm 1970 đã ghi được hàng nghìn trận động đất trên Mặt Trăng. Phần lớn rất yếu, xảy ra ở độ sâu lớn, theo nhịp thuỷ triều do Trái Đất gây ra. Nhưng cũng có những trận nông và mạnh hơn, đủ để làm rung bề mặt khá lâu vì đá khô trên Mặt Trăng truyền rung động rất tốt.

Ảnh chụp độ phân giải cao từ tàu quỹ đạo trong những năm gần đây còn cho thấy các vách đứt gãy nhỏ, trẻ về mặt địa chất, cho thấy Mặt Trăng vẫn đang co lại rất chậm khi lõi nguội dần. Ngoài ra, bề mặt chịu chênh lệch nhiệt độ hàng trăm độ giữa ngày và đêm, làm đá nứt dần.

Những phát hiện này không chứng minh hiện tượng thoáng qua, nhưng làm cho giả thuyết khí thoát ra từ vết nứt trở nên hợp lý hơn so với thời chỉ coi Mặt Trăng là một khối chết.

Phần còn mở: Mặt Trăng có "thở" ra khí không

Ứng viên chính cho các hiện tượng kéo dài là khí thoát ra từ lòng Mặt Trăng. Mặt Trăng không có núi lửa hoạt động, nhưng bên trong vẫn có các nguyên tố phóng xạ phân rã, tạo ra khí như radon, và đá có thể nứt do thuỷ triều của Trái Đất hay do nhiệt độ chênh lệch cực lớn giữa ngày và đêm. Khi khí thoát ra, nó có thể đẩy bụi mịn lên, làm tán xạ ánh nắng, khiến một vùng trông sáng hơn hoặc mờ đi.

Một tàu thăm dò quỹ đạo cuối những năm 1990 đã phát hiện dấu hiệu radon và sản phẩm phân rã của nó ở một số vùng, trong đó có quanh miệng hố Aristarchus. Một số phân tích thống kê sau đó cho thấy các báo cáo hiện tượng thoáng qua có xu hướng trùng với những vùng có dấu hiệu thoát khí. Đây là mối liên hệ gợi ý, không phải bằng chứng trực tiếp: chưa ai chụp được một lần khí thoát ra cùng lúc với một báo cáo nhìn thấy.

Các chương trình tương lai, với camera theo dõi liên tục và tàu đặt trên bề mặt, có thể trả lời câu hỏi này. Cho đến lúc đó, khí thoát là giả thuyết hợp lý nhất cho phần còn mở, nhưng chưa được xác nhận.

Phần khó tin: lỗi của khí quyển, kính và mắt

Nhiều báo cáo nhiều khả năng không phản ánh thay đổi thật trên Mặt Trăng. Các nguồn sai thường gặp:

  • Khí quyển Trái Đất nhiễu động làm ảnh rung rinh, có khoảnh khắc vùng này sáng lên vùng kia mờ đi, nhất là khi Mặt Trăng ở thấp.
  • Khí quyển tán sắc ánh sáng khi nhìn gần chân trời, tạo viền đỏ và xanh ở các mép sáng tối, dễ bị hiểu là "đổi màu".
  • Kính thiên văn có thấu kính chưa khử sắc tốt cũng sinh viền màu tương tự.
  • Mắt người mệt sau nhìn lâu, và kỳ vọng thấy điều đặc biệt ở một vùng nổi tiếng, có thể làm ta "thấy" thay đổi.
  • Trước đây không có ảnh chụp đồng thời từ hai nơi, nên một báo cáo đơn lẻ không thể kiểm lại.

Chính vì vậy, các chương trình hiện đại đặt ra tiêu chí: một hiện tượng chỉ được coi là đáng tin khi được hai trạm độc lập ghi lại, tốt nhất bằng camera chứ không chỉ bằng mắt.

Ngắm Mặt Trăng từ Việt Nam và góp phần quan sát

Bạn không cần kính lớn để bắt đầu. Quan sát Mặt Trăng an toàn, không như nhìn Mặt Trời, và là cách tốt để làm quen thiên văn. Nếu muốn thử theo dõi chớp va chạm hay vùng Aristarchus, các bước gợi ý:

  1. Bắt đầu bằng ống nhòm hoặc kính nhỏ, làm quen tên các biển trăng và miệng hố lớn qua phần mềm bản đồ Mặt Trăng.
  2. Chọn đêm Mặt Trăng ở cao trên trời, khí quyển ổn định; tránh lúc trăng sát chân trời khi nhiễu động và tán sắc mạnh nhất.
  3. Chớp va chạm dễ thấy nhất trên phần tối của trăng non hoặc trăng khuyết, khi phần tối đủ rộng; cần camera nhạy gắn kính để ghi lại vì mắt dễ bỏ lỡ.
  4. Ghi chép giờ chính xác tới giây theo nguồn giờ chuẩn, vị trí trên bề mặt, điều kiện trời, loại kính và độ phóng đại.
  5. Gửi ghi chép cho các hội thiên văn nghiệp dư; một chớp được hai nơi ghi cùng lúc có giá trị khoa học thật.
  6. Trẻ em quan sát cùng người lớn; với kính lớn ngắm trăng tròn, có thể dùng kính lọc trăng cho đỡ chói mắt.

Ở các thành phố như Hà Nội, Huế hay Thành phố Hồ Chí Minh, ô nhiễm ánh sáng không cản trở nhiều việc ngắm trăng, nên đây là đối tượng lý tưởng cho người mới.

Điều đã biết và điều chưa có lời giải

Đã xác nhận: chớp sáng do thiên thạch va chạm Mặt Trăng là hiện tượng thật, được camera ghi lại hàng trăm lần.

Có manh mối: Mặt Trăng có thoát một lượng khí nhỏ ở một số vùng; báo cáo hiện tượng kéo dài có xu hướng trùng các vùng ấy.

Chưa có lời giải: các vùng sáng, vùng mờ, vùng đổi màu kéo dài nhiều phút đến hàng giờ có phải thay đổi thật trên bề mặt hay không, và nếu có thì do đâu.

Đã giải thích được một phần lớn: nhiều báo cáo đổi màu và rung rinh là do khí quyển Trái Đất, quang học của kính và giới hạn của mắt.

Điều sẽ khép câu hỏi: một lần camera ở hai trạm độc lập ghi được vùng sáng hoặc vùng mờ kéo dài, đồng thời thiết bị trên quỹ đạo hoặc trên bề mặt đo được khí, bụi bốc lên ở đúng vị trí đó. Các sứ mệnh Mặt Trăng sắp tới có thể mang theo thiết bị như vậy.

Câu hỏi thường gặp

Mặt Trăng có núi lửa đang hoạt động không?

Không có núi lửa phun trào đang hoạt động trên Mặt Trăng theo hiểu biết hiện nay. Các biển trăng sẫm màu là dung nham đã nguội từ rất lâu. Tuy vậy, Mặt Trăng vẫn có động đất nhỏ và có thể thoát ra một lượng khí nhỏ.

Có nhìn được chớp va chạm bằng mắt thường không?

Rất khó. Chớp chỉ kéo dài phần giây và thường yếu. Người quan sát kinh nghiệm qua kính thiên văn đôi khi thấy, nhưng hầu hết chớp được ghi lại bằng camera nhạy theo dõi liên tục phần tối của Mặt Trăng.

Miệng hố Aristarchus có gì đặc biệt?

Aristarchus là một trong những vùng sáng nhất trên Mặt Trăng, dễ thấy cả trên phần tối nhờ ánh sáng phản xạ từ Trái Đất. Nhiều báo cáo hiện tượng thoáng qua tập trung ở đây, và tàu quỹ đạo từng phát hiện dấu hiệu khí radon quanh vùng này.

Thiên thạch rơi vào Mặt Trăng có nguy hiểm cho Trái Đất không?

Không. Chớp va chạm do các mảnh thiên thạch nhỏ rơi vào Mặt Trăng, không ảnh hưởng tới Trái Đất. Việc đếm chúng chỉ giúp ước lượng lượng thiên thạch trong không gian gần, phục vụ an toàn cho tàu vũ trụ.

Ngắm Mặt Trăng bằng kính thiên văn có hại mắt không?

Ngắm Mặt Trăng an toàn, khác hẳn nhìn Mặt Trời. Trăng tròn qua kính lớn có thể chói, gây khó chịu tạm thời; dùng kính lọc trăng hoặc ngắm lúc trăng khuyết sẽ dễ chịu hơn. Tuyệt đối không hướng kính về phía Mặt Trời.

Ai đang theo dõi hiện tượng thoáng qua trên Mặt Trăng?

Có các chương trình của cơ quan vũ trụ và trường đại học dùng camera theo dõi chớp va chạm, cùng nhiều nhóm thiên văn nghiệp dư trên thế giới. Dữ liệu từ nhiều trạm độc lập giúp xác nhận các chớp thật và loại trừ nhiễu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138