DieuKy.comĐiều Kỳ
Nghịch lý và điều kỳ của toán học

Mẹo số 1089: chọn số nào, đảo rồi trừ, đảo rồi cộng cũng ra đúng một kết quả

Chọn số ba chữ số, đảo ngược rồi trừ, đảo kết quả rồi cộng: luôn ra 1089. Chứng minh bằng đại số lớp 7, chỗ hay làm sai và phiên bản bốn chữ số.

Two pairs of hands passing a folded paper slip across a cafe table in Hanoi, cups of iced tea beside them, evening street light, close-up from the side

Chọn một số có ba chữ số mà chữ số đầu và chữ số cuối chênh nhau ít nhất 2, đảo ngược số đó rồi lấy số lớn trừ số nhỏ, sau đó đảo ngược kết quả rồi cộng hai số lại: bạn luôn được 1089. Người làm thử thường bất ngờ vì mình chọn số tuỳ ý, vậy mà người kia đã ghi sẵn đáp số từ trước.

Mẹo này có mặt trong sách đố số từ hàng trăm năm nay và hay được dùng làm màn mở đầu cho các buổi toán vui. Bài này đi qua cách làm từng bước, chứng minh vì sao luôn ra 1089 bằng đại số lớp 7, chỉ ra chỗ hay làm sai khiến mẹo "hỏng", và xem chuyện gì xảy ra khi đổi sang bốn chữ số.

Làm thử từng bước

Lấy giấy bút và làm cùng. Đừng dùng máy tính, vì tự trừ có nhớ mới thấy rõ quy luật.

  1. Chọn một số có ba chữ số, chữ số hàng trăm và chữ số hàng đơn vị chênh nhau ít nhất 2. Ví dụ 732: chữ số đầu là 7, cuối là 2, chênh 5.
  2. Viết số đảo ngược: 237.
  3. Lấy số lớn trừ số nhỏ: 732 − 237 = 495.
  4. Viết kết quả đảo ngược: 594.
  5. Cộng hai số: 495 + 594 = 1089.

Thử thêm vài số. Với 851: 851 − 158 = 693; 693 + 396 = 1089. Với 304: 403 − 304 = 99, viết đủ ba chữ số là 099, đảo thành 990, và 099 + 990 = 1089. Với 920: 920 − 029 = 891; 891 + 198 = 1089. Bất kể bạn bắt đầu ở đâu, đích đến không đổi.

Để ý kết quả phép trừ: 495, 693, 099, 891. Chữ số giữa luôn là 9, và tổng chữ số đầu với chữ số cuối cũng luôn là 9. Đó là manh mối cho phần chứng minh.

Chứng minh: vì sao luôn là 1089

Gọi số ban đầu có ba chữ số a, b, c, với a là hàng trăm, c là hàng đơn vị, và a lớn hơn c. Số đó bằng 100a + 10b + c. Số đảo ngược bằng 100c + 10b + a. Trừ đi: (100a + 10b + c) − (100c + 10b + a) = 99a − 99c = 99(a − c). Chữ số giữa b biến mất hoàn toàn, nên chọn b là bao nhiêu cũng không ảnh hưởng.

Đặt k = a − c. Vì a và c là chữ số và a lớn hơn c, k nằm từ 1 tới 9. Kết quả phép trừ là 99k, tức một trong các số 99, 198, 297, 396, 495, 594, 693, 792, 891. Chỉ có chín khả năng.

Viết 99k dưới dạng ba chữ số: 99k = 100k − k = 100(k − 1) + 90 + (10 − k). Vậy chữ số hàng trăm là k − 1, hàng chục là 9, hàng đơn vị là 10 − k. Kiểm với k = 5: 4, 9, 5, đúng là 495.

Số đảo ngược có hàng trăm là 10 − k, hàng chục 9, hàng đơn vị k − 1. Cộng hai số: hàng trăm cộng lại được (k − 1) + (10 − k) = 9, nhân 100 ra 900; hàng chục 9 + 9 = 18, nhân 10 ra 180; hàng đơn vị (10 − k) + (k − 1) = 9. Tổng là 900 + 180 + 9 = 1089. Biến k triệt tiêu, nên đáp số không phụ thuộc số bạn chọn.

Gọn lại: phép trừ nén mọi lựa chọn về chín khả năng, rồi phép cộng với số đảo ngược nén tiếp chín khả năng đó về một. Mẹo không có gì bí ẩn; nó là hai bước "quên" thông tin liên tiếp.

Chín trường hợp, một kết quả

Để chắc chắn, có thể liệt kê đủ chín trường hợp của hiệu a − c. Bảng dưới là toàn bộ, không sót trường hợp nào.

Hiệu chữ số đầu và cuốiKết quả phép trừSố đảo ngượcTổng
199, viết đủ là 099990 (đảo của 099)1089
21988911089
32977921089
43966931089
54955941089
65944951089
76933961089
87922971089
98911981089

Dòng đầu tiên là trường hợp dễ làm hỏng mẹo nhất: hiệu chỉ bằng 1, kết quả trừ là 99. Nếu người tính viết 99 thay vì 099, họ đảo thành 99 rồi cộng ra 198. Vì thế khi hướng dẫn người khác làm, cách an toàn là dặn chọn số có chữ số đầu và cuối chênh ít nhất 2, hoặc dặn rõ luôn giữ đủ ba chữ số.

Trường hợp chữ số đầu bằng chữ số cuối, như 525, phép trừ ra 0 ngay và mẹo không chạy. Đây là ngoại lệ duy nhất còn lại.

Những chỗ hay làm sai khiến mẹo "hỏng"

Chọn số đối xứng. Các số như 474, 818 đọc xuôi ngược như nhau, đảo ngược không đổi, trừ ra 0. Dặn trước người làm chọn số có chữ số đầu khác chữ số cuối.

Bỏ số 0 đứng đầu. Kết quả 99 phải viết 099, đảo thành 990. Lỗi này hay gặp nhất, nhất là khi người làm dùng máy tính, vì máy tự bỏ số 0 đứng đầu.

Lấy số nhỏ trừ số lớn. Nếu trừ ngược, kết quả âm, và người làm thường bỏ dấu trừ rồi làm tiếp. Vẫn ra 1089, nhưng dễ rối; dặn rõ "lấy số lớn trừ số nhỏ".

Trừ có nhớ bị nhầm. Phép trừ như 403 − 304 hay 920 − 029 có nhớ qua hàng chục. Nếu kết quả không có chữ số 9 ở giữa, chắc chắn đã trừ sai. Đây là phép kiểm nhanh có sẵn trong chính chứng minh.

Đảo ngược nhầm số. Bước bốn phải đảo kết quả phép trừ, không phải đảo lại số ban đầu. Người làm vội hay cộng 495 với 237 hay 732.

Đổi sang bốn chữ số: không còn một đáp số duy nhất

Tự nhiên sẽ nảy ra câu hỏi: với bốn chữ số có ra một hằng số kiểu 1089 không? Làm thử với 4321: 4321 − 1234 = 3087; đảo thành 7803; 3087 + 7803 = 10890. Với 5213: 5213 − 3125 = 2088; đảo thành 8802; 2088 + 8802 = 10890. Với 4213: 4213 − 3124 = 1089; đảo thành 9801; 1089 + 9801 = 10890.

Có vẻ ra 10890, nhưng thử 2110: 2110 − 0112 = 1998; đảo thành 8991; 1998 + 8991 = 10989. Một con số khác. Thử 1020: 1020 − 0201 = 0819; đảo thành 9180; 0819 + 9180 = 9999. Lại khác nữa. Thử 1011: số đảo là 1101, 1101 − 1011 = 0090; đảo thành 0900; 0090 + 0900 = 0990. Còn số đối xứng như 3003 thì trừ ra 0 ngay.

Chạy hết 9.000 số bốn chữ số bằng máy tính, giữ đủ bốn chữ số ở mọi bước và bỏ 90 số đối xứng, kết quả cuối rơi vào đúng bốn giá trị: 10890 và 9999, mỗi giá trị 3.645 số; 10989 và 990, mỗi giá trị 810 số. Lý do là với bốn chữ số, phép trừ cho ra 999 nhân hiệu hai chữ số ngoài cộng 90 nhân hiệu hai chữ số giữa, hai hiệu này độc lập nhau, nên phép trừ không nén được mọi lựa chọn về một dạng duy nhất như ở ba chữ số.

Bài học ở đây là "phép màu" 1089 phụ thuộc chặt vào cấu trúc ba chữ số: chữ số giữa triệt tiêu hoàn toàn trong phép trừ. Khi thêm chữ số, có thêm thông tin sống sót qua phép trừ, và kết quả không còn duy nhất. Đây là thói quen tốt khi gặp bất kỳ quy luật số học nào: thử mở rộng điều kiện để xem quy luật đứng trên chân nào.

Những điều thú vị khác quanh con số 1089

Bản thân 1089 cũng là một con số có duyên. Nó bằng 33 bình phương, và bằng 99 nhân 11. Nhân nó với 9, bạn được 9801, chính là 1089 viết ngược. Đây là số bốn chữ số duy nhất mà nhân với 9 thì ra số đảo ngược của nó. Tương tự, 2178 nhân 4 ra 8712, cũng là số đảo ngược; 1089 và 2178 là hai số bốn chữ số duy nhất có tính chất "nhân lên thì đảo ngược".

Mẹo cũng chạy được trong các hệ đếm khác, chỉ là hằng số đổi đi. Trong hệ cơ số b, phép trừ số ba chữ số với số đảo ngược cho (b² − 1) nhân hiệu chữ số đầu và cuối, và tổng cuối cùng luôn bằng (b − 1) nhân (b + 1) bình phương. Với b = 10, đó là 9 × 121 = 1089. Với hệ cơ số 8, hằng số là 7 × 81 = 567, viết trong hệ cơ số 8 là 1067. Kiểm thử trong hệ cơ số 8 là bài tập hay cho học sinh đã học đổi hệ đếm.

Cách nhìn này cho thấy 1089 không phải "con số thần kỳ" mà là một trường hợp cụ thể của một công thức chung. Những gì trông như phép màu trong hệ thập phân sẽ mang một khuôn mặt khác trong hệ đếm khác, nhưng cấu trúc đằng sau thì giữ nguyên.

Dùng mẹo 1089 trong lớp học và câu lạc bộ toán

Mẹo này là cách mở đầu tốt cho bài học về biểu diễn số bằng chữ. Một số cách dùng:

  • Cho cả lớp mỗi em chọn một số, làm đủ các bước, rồi cùng đọc kết quả. Khoảnh khắc cả lớp cùng ra 1089 tạo câu hỏi "vì sao" tự nhiên hơn bất kỳ lời giới thiệu nào.
  • Yêu cầu học sinh viết số ba chữ số dưới dạng 100a + 10b + c trước khi xem chứng minh. Nhiều em lần đầu thấy công dụng của việc đặt chữ thay cho số.
  • Giao bài tìm ngoại lệ: số nào làm mẹo hỏng? Học sinh sẽ tự tìm ra số đối xứng và trường hợp 099.
  • Mở rộng sang bốn chữ số như phần trên, để học sinh thấy quy luật không tự động đúng khi đổi điều kiện.
  • Nối với tính chất chia hết: kết quả phép trừ luôn chia hết cho 99, nên chia hết cho cả 9 và 11. Học sinh kiểm tổng chữ số và dấu hiệu chia hết cho 11 trên các kết quả.

Với học sinh tiểu học chưa học đại số, có thể dừng ở việc liệt kê chín trường hợp trong bảng. Liệt kê đủ cũng là một cách chứng minh hợp lệ, chỉ dài hơn.

Câu hỏi thường gặp

Mẹo số 1089 làm thế nào?

Chọn số ba chữ số có chữ số đầu và cuối chênh nhau ít nhất 2, đảo ngược rồi lấy số lớn trừ số nhỏ. Đảo ngược kết quả, giữ đủ ba chữ số, rồi cộng hai số. Kết quả luôn là 1089.

Vì sao mẹo 1089 luôn đúng?

Phép trừ cho kết quả 99 nhân hiệu chữ số đầu và cuối, chữ số giữa triệt tiêu. Kết quả đó có chữ số giữa là 9 và hai chữ số ngoài cộng lại bằng 9, nên cộng với số đảo ngược luôn ra 900 + 180 + 9 = 1089.

Vì sao có lúc làm ra 198 thay vì 1089?

Khi chữ số đầu và cuối chỉ chênh 1, phép trừ ra 99. Nếu viết 99 thay vì 099 rồi đảo và cộng, bạn được 198. Giữ đủ ba chữ số là 099, đảo thành 990, cộng ra 1089.

Với số bốn chữ số có ra một hằng số không?

Không. Với bốn chữ số, kết quả cuối rơi vào một trong bốn giá trị 10890, 9999, 10989 hoặc 990 tuỳ số ban đầu, vì phép trừ giữ lại cả hiệu hai chữ số ngoài và hiệu hai chữ số giữa.

Mẹo 1089 có liên quan tới hằng số 6174 không?

Cả hai đều dựa trên việc đảo hoặc xếp lại chữ số rồi trừ, làm mất bớt thông tin, nên kết quả chia hết cho 9 và bị nén về ít khả năng. Nhưng 1089 cần hai bước cố định, còn 6174 là quá trình lặp nhiều lần tới khi đứng yên.

Dạy mẹo 1089 cho học sinh lớp mấy là hợp?

Học sinh từ lớp 3, lớp 4 đã làm được các bước tính. Phần chứng minh bằng chữ hợp với lớp 6, lớp 7 khi bắt đầu học biểu thức đại số. Trước đó có thể liệt kê đủ chín trường hợp thay cho chứng minh.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138