Ở một số vùng ven hồ, ven biển và đồng bằng châu thổ, người dân thỉnh thoảng nghe một hoặc vài tiếng ầm trầm như đại bác bắn xa, cửa kính rung nhẹ, trong khi trời quang mây và không có giông. Hiện tượng có tên dân gian khác nhau tuỳ nơi, và trong tiếng Anh thường được gọi chung là "skyquake", tức tiếng động đất trên trời.
Khác với nhiều chuyện kỳ bí, ở đây có rất nhiều thủ phạm tiềm năng đã được biết rõ: máy bay siêu thanh, sấm xa, thiên thạch nổ, động đất nông, sóng đánh vào hang đá. Phần lớn trường hợp được giải thích khi có đủ dữ liệu. Nhưng vẫn còn những tiếng nổ không khớp với nguồn nào. Bài này kể các cái tên nổi tiếng, cách các nhà khoa học lần ra nguồn, và phần còn bỏ ngỏ.
Những cái tên nổi tiếng trong lịch sử
Ở vùng hồ Seneca thuộc bang New York của Mỹ, tiếng ầm vọng trên mặt hồ được người dân nhắc từ thế kỷ mười chín, tới mức nhà văn James Fenimore Cooper viết hẳn một truyện ngắn lấy tiếng nổ ấy làm đề tài. Từ đó cái tên "Seneca guns", tức đại bác Seneca, được dùng cho các tiếng nổ tương tự ở bờ Đông nước Mỹ, đặc biệt vùng ven biển các bang Carolina.
Ở vùng châu thổ sông Hằng và sông Brahmaputra, các ghi chép thời thuộc địa nói về "Barisal guns", đặt theo tên một thị trấn ở Bangladesh ngày nay. Người ghi chép mô tả những loạt tiếng nổ trầm, thường vào mùa mưa, nghe từ phía biển. Ở bờ biển Bỉ và Hà Lan, ngư dân có từ riêng cho tiếng nổ giữa sương mù trên biển. Nhật Bản cũng có từ chỉ "tiếng biển kêu" ở một số vùng ven bờ.
Điểm chung của các nơi này rất đáng để ý: gần mặt nước lớn, địa hình thấp, khí hậu có lớp không khí phân tầng rõ. Chính điểm chung đó gợi ý rằng không có một nguyên nhân bí hiểm duy nhất, mà có nhiều nguồn âm khác nhau được điều kiện khí quyển giúp truyền đi xa một cách bất thường.
Các thủ phạm đã biết và dấu hiệu nhận ra
Khi một tiếng nổ lạ được báo cáo, các nhà nghiên cứu thường đối chiếu lần lượt với các nguồn dưới đây. Mỗi nguồn để lại dấu vết riêng trong dữ liệu.
| Nguồn | Đặc điểm âm thanh | Cách kiểm |
|---|---|---|
| Tiếng nổ siêu thanh của máy bay | Hai tiếng "đùng đùng" rất sát nhau, nghe trên một dải rộng | Hỏi lịch bay quân sự hoặc thử nghiệm; trạm đo địa chấn thấy sóng đến từ trên không |
| Sấm của giông ở xa | Tiếng ầm kéo dài, lặp lại không đều | Đối chiếu dữ liệu định vị sét và ảnh vệ tinh mây cùng thời điểm |
| Thiên thạch nổ trong khí quyển | Một tiếng nổ lớn, có khi kèm vệt sáng ban ngày hoặc ban đêm | Mạng camera bầu trời, trạm đo hạ âm, báo cáo nhìn thấy cầu lửa |
| Động đất rất nông, cường độ nhỏ | Tiếng ầm và rung nhẹ như xe tải chạy ngang | Trạm địa chấn gần nhất ghi được tín hiệu đến từ dưới đất |
| Nổ mìn khai thác đá, công trình | Tiếng nổ đơn, giờ giấc khá cố định | Hỏi lịch nổ mìn của mỏ đá trong bán kính vài chục kilômét |
| Sóng lớn đánh vào hang đá, vách đá | Tiếng ầm theo nhịp sóng, mạnh khi biển động | Đối chiếu độ cao sóng, hướng gió cùng lúc |
Phần lớn tiếng nổ lạ được giải thích bằng một trong các nguồn trên khi có dữ liệu. Phần khó là những vụ không trùng với máy bay nào, không có sét, không có động đất ghi được, và không có ai nhìn thấy vệt sáng.
Vì sao âm thanh có thể đi xa bất thường
Âm thanh trong không khí không đi theo đường thẳng tuyệt đối. Nó bị bẻ cong theo nhiệt độ và gió ở các độ cao khác nhau. Bình thường, càng lên cao không khí càng lạnh, âm thanh bị cong lên trời và tắt dần. Nhưng khi có lớp nghịch nhiệt, tức một lớp không khí ấm nằm trên lớp lạnh sát mặt đất hoặc mặt nước, âm thanh bị bẻ cong ngược xuống. Nó dội lại mặt đất ở khoảng cách xa, bỏ qua vùng ở giữa.
Hệ quả là một tiếng nổ ở cách hàng chục kilômét có thể nghe rõ ở một làng ven hồ, trong khi làng ở gần hơn lại không nghe gì. Người nghe không thấy nguồn, không có lý do nghĩ tới mỏ đá hay bãi thử ở xa, nên tiếng nổ trở thành "không rõ nguồn". Mặt nước lạnh vào sáng sớm và mùa mưa ở vùng châu thổ là nơi lớp nghịch nhiệt hay hình thành, khớp với các địa danh nổi tiếng ở trên.
Âm tần thấp, tức hạ âm dưới ngưỡng nghe, còn đi xa hơn nữa. Những tiếng nổ lớn như thiên thạch hay núi lửa phun có thể được các trạm đo hạ âm ghi lại ở cách hàng nghìn kilômét. Mạng trạm hạ âm toàn cầu được xây dựng để giám sát thử hạt nhân hiện là một công cụ quan trọng để lần ra nguồn của nhiều tiếng nổ lạ.
Phần còn bỏ ngỏ
Những vụ không khớp với nguồn nào. Dù dữ liệu tốt hơn trước nhiều, vẫn có các vụ được nhiều người nghe cùng lúc, trạm địa chấn ghi được sóng từ không khí, nhưng không trùng lịch bay, không có sét, không có cầu lửa được nhìn thấy. Có thể đó là máy bay không công bố lịch, thiên thạch nổ trong mây hoặc ban ngày không ai để ý, nhưng đây là suy đoán chứ không phải kết luận.
Giả thuyết khí thoát dưới đáy biển. Một số người đề xuất khí mê-tan tích tụ dưới đáy biển hoặc trầm tích thoát ra đột ngột có thể gây tiếng nổ ở vùng ven bờ. Ý tưởng này chưa có bằng chứng đo trực tiếp cho tiếng nổ nghe được trên bờ, nên chỉ nên xem là khả năng.
Vì sao một số vùng đặc biệt nhiều. Vùng ven biển các bang Carolina được ghi nhận nhiều Seneca guns. Một phần có thể do mật độ hoạt động quân sự, một phần do địa chất và khí quyển. Tỷ lệ của từng nguồn ở từng vùng chưa được tính rõ.
Chuyện xưa khó kiểm lại. Các tiếng nổ trong ghi chép thế kỷ mười chín, thời chưa có máy bay siêu thanh, không thể đối chiếu bằng thiết bị hiện đại. Giải thích cho chúng chỉ ở mức hợp lý chứ không chứng minh được.
Nghe thấy tiếng nổ lạ: tự kiểm theo thứ tự
Ở Việt Nam, thỉnh thoảng cũng có tin người dân nghe tiếng nổ lớn không rõ nguồn. Trước khi tin hoặc chia sẻ những lời đồn, bạn có thể tự đi qua các bước sau. Phần lớn trường hợp sẽ dừng lại ở bước hai hoặc ba.
- Ghi giờ chính xác tới phút, nơi đứng, hướng mà âm thanh có vẻ phát ra, số tiếng nổ và khoảng cách giữa chúng.
- Nhìn trời: có giông ở chân trời không, có vệt khói hay vệt sáng không. Hỏi người ở các làng khác xem họ có nghe cùng lúc không.
- Tìm xem trong vòng vài chục kilômét có mỏ đá, công trường nổ mìn, trường bắn hay khu thử nghiệm không, và giờ đó có hoạt động không.
- Theo dõi thông báo động đất của Viện Vật lý Địa cầu trong ngày; một trận động đất nhỏ, nông có thể gây tiếng ầm mà rung rất nhẹ.
- Theo dõi tin về cầu lửa, sao băng sáng; các mạng quan sát thiên văn nghiệp dư thường lên tiếng nhanh khi có thiên thạch lớn.
- Nếu vẫn không lý giải được, lưu ghi chép, đừng gán cho nguyên nhân giật gân. Một câu hỏi mở được ghi chép tốt có ích hơn một lời giải đoán bừa.
Tránh tiếp cận khu vực nghi có nổ để "xem tận nơi", nhất là gần trường bắn, mỏ đá hoặc vùng có vật liệu nổ còn sót lại từ chiến tranh.
Một lần lần nguồn từ đầu đến cuối (ví dụ giả định)
Hình dung một buổi sáng mùa khô ở một thị trấn ven biển. Khoảng tám giờ, nhiều nhà nghe hai tiếng ầm sát nhau, kính cửa rung nhẹ, trời không một gợn mây. Trên mạng xã hội địa phương, lời đồn nổi lên nhanh: nổ kho, sụt đất, thậm chí vật lạ rơi. Một nhóm người yêu khoa học quyết định gom dữ liệu thay vì đoán.
Bước đầu, họ hỏi giờ chính xác từ những người đã đăng bài và nhận thấy các mốc giờ chênh nhau chưa tới một phút trên một vùng rộng hàng chục kilômét. Điều đó loại khả năng một vụ nổ cục bộ, vì nếu vậy người ở xa phải nghe muộn hơn hẳn. Hai tiếng sát nhau, nghe gần như cùng lúc trên một dải dài, là dấu hiệu điển hình của sóng xung kích từ một vật bay nhanh hơn âm thanh, quét dọc theo đường bay.
Bước tiếp theo, họ kiểm thông báo động đất trong ngày: không có trận nào gần đó. Kiểm tin thiên văn: không ai báo cầu lửa. Cuối cùng, một thông báo chính thức vài ngày sau cho biết có chuyến bay huấn luyện đi qua vùng biển gần đó. Câu chuyện khép lại mà không cần tới bí ẩn nào. Nhiều vụ "tiếng nổ không rõ nguồn" trên thế giới kết thúc đúng như vậy; phần còn lại là những vụ mà bước cuối cùng không bao giờ tới.
Đừng nhầm với ù tai và âm thanh trong đầu
Có những người kể nghe tiếng nổ lớn ngay lúc vừa chợp mắt hoặc vừa tỉnh giấc, rồi ngạc nhiên khi người nằm cạnh không nghe gì. Trường hợp này thường không liên quan tới trời. Y văn mô tả một hiện tượng lành tính, khi người sắp ngủ hoặc vừa thức nghe một tiếng nổ chói hay tiếng sập cửa tưởng tượng, không có nguồn bên ngoài. Nó gây giật mình nhưng thường không nguy hiểm.
Phân biệt rất đơn giản: tiếng nổ trên trời thật thì người xung quanh cũng nghe, kính có thể rung, chó mèo phản ứng, nhiều nhà cùng nhắc tới. Âm thanh chỉ một mình bạn nghe, lặp lại khi chuyển giấc, thì nên để ý tới giấc ngủ, mức căng thẳng và hỏi ý kiến bác sĩ nếu nó làm bạn mất ngủ hay lo lắng kéo dài. Bài này không thay lời khám chữa bệnh.
Câu hỏi thường gặp
Seneca guns là gì?
Seneca guns là tên gọi những tiếng ầm như đại bác bắn xa, nghe được ở vùng hồ Seneca của bang New York và sau đó ở bờ Đông nước Mỹ, nhất là ven biển các bang Carolina. Phần lớn có nguồn tự nhiên hoặc nhân tạo, một phần chưa xác định.
Tiếng nổ siêu thanh nghe thế nào?
Máy bay bay nhanh hơn âm thanh tạo ra sóng xung kích, mặt đất nghe thành hai tiếng nổ sát nhau như sấm khô, kính có thể rung. Tiếng này quét qua cả một dải rộng dưới đường bay chứ không chỉ nghe ở một điểm.
Thiên thạch nổ có nghe được không?
Có. Thiên thạch lớn khi lao vào khí quyển có thể vỡ và tạo tiếng nổ nghe được ở mặt đất, đôi khi sau vệt sáng vài chục giây đến vài phút do âm thanh đi chậm hơn ánh sáng. Trạm đo hạ âm thường ghi được những vụ này.
Động đất nhỏ có gây tiếng nổ không?
Có. Động đất rất nông có thể tạo tiếng ầm hoặc tiếng nổ trầm, trong khi rung động nhẹ tới mức người ta chỉ nghĩ là xe tải chạy qua. Kiểm thông báo của cơ quan địa chấn cùng thời điểm là cách loại trừ nhanh.
Có nên lo khi nghe tiếng nổ lạ trên trời?
Phần lớn tiếng nổ lạ vô hại và có nguồn bình thường như máy bay, sấm xa, nổ mìn. Hãy ghi lại giờ và hướng, theo dõi thông báo chính thức, tránh lan truyền lời đồn và không tự tìm tới khu vực nghi có vật nổ.
Vì sao làng gần lại không nghe trong khi làng xa nghe rõ?
Do lớp không khí nghịch nhiệt bẻ cong âm thanh xuống mặt đất ở khoảng cách xa, bỏ qua vùng ở giữa. Vì vậy một tiếng nổ có thể nghe rõ ở nơi cách nguồn hàng chục kilômét, còn nơi gần hơn lại yên tĩnh.