Tín hiệu Wow! là một đợt sóng vô tuyến mạnh, rất hẹp về tần số, kéo dài 72 giây, được một kính thiên văn vô tuyến ở bang Ohio của Mỹ thu được vào tháng Tám năm 1977. Vài ngày sau, khi rà bản in dữ liệu, nhà thiên văn Jerry Ehman khoanh tròn chuỗi ký tự 6EQUJ5 và viết bên cạnh chữ "Wow!". Cái tên ở lại từ đó.
Gần nửa thế kỷ sau, tín hiệu vẫn chưa bao giờ được thu lại, và chưa có lời giải thích nào được chấp nhận rộng rãi. Nó thường bị đưa lên mạng như "bằng chứng người ngoài hành tinh". Bài này đi qua những gì dữ liệu thực sự cho thấy, những giả thuyết đã bị bác và còn đứng, và vì sao giới thiên văn giữ thái độ thận trọng.
Kính Big Ear và cái đêm tháng Tám năm 1977
Kính thu tín hiệu là Big Ear, một kính thiên văn vô tuyến thuộc Đại học Bang Ohio. Khác với chảo parabol quay được quen thuộc, nó gồm một tấm phản xạ phẳng chỉ nghiêng lên xuống được và một mặt cong cố định, nằm trên một bãi đất rộng cỡ vài sân bóng. Kính không quay theo hướng đông tây mà để Trái Đất tự quay đưa bầu trời trôi qua tầm nhìn, nên mỗi điểm trên trời chỉ nằm trong chùm thu của kính trong khoảng 72 giây.
Thời đó, kính được dùng cho một chương trình tìm tín hiệu có nguồn gốc nhân tạo từ ngoài Trái Đất. Máy tính in dữ liệu thành các cột ký tự: chữ số từ 1 đến 9 cho cường độ thấp, rồi chữ cái từ A trở đi cho cường độ cao hơn. Phần lớn trang giấy là khoảng trắng và số 1, tức nhiễu nền. Chuỗi 6EQUJ5 cho thấy cường độ tăng dần, đạt đỉnh ở chữ U, khoảng ba mươi lần mức nhiễu, rồi giảm dần. Hình dạng tăng rồi giảm ấy khớp đúng với một nguồn điểm cố định trên trời trôi qua chùm thu của kính.
Đó là điều khiến tín hiệu đáng chú ý: nó không trông giống nhiễu ngẫu nhiên hay nhiễu từ máy móc trên mặt đất, mà đúng như thứ một nguồn ngoài vũ trụ để lại.
Ba đặc điểm làm tín hiệu nổi bật
Tần số gần vạch hydro. Tín hiệu nằm rất sát tần số 1420 megahec, nơi nguyên tử hydro trung hoà phát sóng tự nhiên, thường gọi là vạch 21 centimét. Đây là vùng tần số được quốc tế bảo vệ, các đài phát mặt đất không được dùng. Từ những năm 1950, một số nhà khoa học đã đề xuất rằng nền văn minh nào muốn liên lạc có thể chọn tần số này vì ai làm thiên văn vô tuyến cũng biết nó.
Băng tần cực hẹp. Nguồn tự nhiên quen thuộc như sao hay đám khí thường phát trên một dải tần rộng. Tín hiệu Wow! chỉ xuất hiện trong một kênh tần số hẹp của máy thu. Băng tần hẹp là đặc điểm thường được coi là dấu hiệu của máy phát, dù như phần sau cho thấy, tự nhiên cũng có cách tạo ra tín hiệu hẹp.
Chỉ xuất hiện một lần và ở một ống thu. Kính có hai ống thu nhìn hai điểm sát nhau trên trời, quét qua cùng một vị trí cách nhau vài phút. Tín hiệu chỉ xuất hiện ở một ống, nghĩa là trong vài phút đó nó đã tắt hoặc yếu hẳn. Không có cách nào biết nó xuất hiện ở ống nào, nên vị trí chính xác có hai khả năng.
Các giả thuyết và tình trạng hiện nay
Suốt nhiều thập niên, nhiều cách giải thích đã được đưa ra. Bảng dưới tóm tắt các hướng chính và mức độ được giới chuyên môn chấp nhận, theo hiểu biết đến thời điểm viết.
| Giả thuyết | Ý chính | Tình trạng |
|---|---|---|
| Nhiễu từ mặt đất hoặc vệ tinh | Một tín hiệu nhân tạo trên Trái Đất phản xạ vào kính | Ít khả năng: tần số bị bảo vệ, hình dạng tín hiệu khớp với nguồn trên trời; nhưng chưa loại trừ tuyệt đối |
| Hai sao chổi đi ngang | Đám khí hydro quanh sao chổi phát sóng | Bị nhiều nhà thiên văn phản biện: sao chổi phát yếu ở tần số này và vị trí không khớp chắc chắn |
| Đám mây hydro bị kích sáng đột ngột | Một nguồn bức xạ mạnh thoáng qua chiếu vào đám mây hydro lạnh, làm nó phát sáng như máy khuếch đại tự nhiên trong chốc lát | Đề xuất năm 2024 dưới dạng bản thảo nghiên cứu, dựa trên dữ liệu lưu trữ của kính Arecibo; còn chờ phản biện và kiểm chứng |
| Tín hiệu của nền văn minh ngoài Trái Đất | Một máy phát có chủ đích | Không loại trừ được nhưng không có bằng chứng; tín hiệu không lặp lại nên không kiểm được |
Lưu ý quan trọng: một tín hiệu xuất hiện duy nhất một lần thì về nguyên tắc rất khó chứng minh bất kỳ giả thuyết nào. Trong khoa học, một lần quan sát là điểm khởi đầu của câu hỏi, không phải điểm kết thúc.
Những lần tìm lại và vì sao im lặng
Ngay sau năm 1977, chính nhóm Big Ear đã quay lại vùng trời đó nhiều lần, không thấy gì. Những năm sau, các nhà nghiên cứu khác dùng kính lớn hơn, nhạy hơn, như hệ kính vô tuyến ở bang New Mexico của Mỹ hay các kính ở Úc, quan sát lâu hơn và nhiều tần số hơn, vẫn không thu được tín hiệu nào giống.
Sự im lặng này có thể hiểu theo nhiều cách. Nếu là nguồn tự nhiên thoáng qua, nó có thể chỉ xảy ra một lần trong rất lâu. Nếu là nhiễu chưa xác định, nó không có lý do gì lặp lại đúng chỗ đó. Còn nếu là máy phát có chủ đích, nó có thể chỉ quét qua hướng Trái Đất đúng một lần như ngọn hải đăng quay. Cả ba cách hiểu đều tương thích với dữ liệu, và đó chính là lý do bí ẩn không khép lại được.
Bài học mà giới tìm kiếm tín hiệu ngoài Trái Đất rút ra là cần theo dõi lại ngay lập tức. Các chương trình hiện đại tự động quan sát lại một tín hiệu đáng ngờ trong vài phút, bằng kính khác, ở nơi khác, để loại trừ nhiễu địa phương. Năm 1977 chưa có quy trình đó: con người chỉ phát hiện ra tín hiệu khi đọc bản in vài ngày sau.
Bài học từ "người xanh nhỏ bé" năm 1967
Mười năm trước tín hiệu Wow!, một nghiên cứu sinh ngành thiên văn ở Anh là Jocelyn Bell nhận thấy trên băng giấy ghi dữ liệu một chuỗi xung vô tuyến lặp lại cực kỳ đều, khoảng hơn một giây một lần. Nhịp đều tới mức nhóm nghiên cứu nửa đùa đặt cho nguồn tín hiệu cái tên "người xanh nhỏ bé số một". Họ thật sự phải cân nhắc khả năng tín hiệu nhân tạo, và cẩn thận kiểm tra mọi nguồn nhiễu trên mặt đất trước khi công bố.
Chỉ ít lâu sau, nhóm tìm thấy thêm các nguồn tương tự ở những vùng trời khác nhau, với nhịp khác nhau. Không thể có nhiều nền văn minh cùng phát kiểu tín hiệu giống nhau từ khắp bầu trời. Lời giải hoá ra là một loại thiên thể chưa ai biết: sao xung, tức lõi sao đã chết, quay rất nhanh và phát chùm sóng vô tuyến quét qua Trái Đất như ngọn hải đăng. Phát hiện này mở ra cả một ngành nghiên cứu.
Câu chuyện cho thấy hai điều. Tín hiệu đều đặn, có vẻ nhân tạo hoàn toàn có thể có nguồn tự nhiên chưa được biết. Và chìa để giải là tín hiệu lặp lại, cho phép quan sát thêm. Tín hiệu Wow! thiếu đúng thứ đó, nên dù có thể cũng là một hiện tượng tự nhiên mới, nó chưa cho ai cơ hội chứng minh.
Đọc tin về tín hiệu vũ trụ cho tỉnh táo
Tín hiệu Wow! là ví dụ kinh điển cho cách một hiện tượng thật bị phóng đại khi lan truyền. Khi gặp bài viết về "tín hiệu lạ từ vũ trụ", bạn có thể dùng mấy câu hỏi sau:
- Tín hiệu đã được kính thứ hai, ở nơi khác, thu lại chưa? Một kính duy nhất thì khả năng nhiễu luôn còn đó.
- Bài viết dẫn nghiên cứu đã qua phản biện hay chỉ là bản thảo, thông cáo, lời đồn trên mạng xã hội?
- Tiêu đề có nói "chứng minh", "xác nhận" trong khi nội dung chỉ nói "có thể", "chưa loại trừ"?
- Có nhắc tới các giả thuyết tự nhiên và lý do loại trừ chúng không, hay nhảy thẳng tới kết luận hấp dẫn nhất?
- Hình minh hoạ có phải dữ liệu thật hay ảnh đồ hoạ trang trí? Rất nhiều bài dùng ảnh chảo ăng-ten không liên quan.
Trường hợp tín hiệu từ ngôi sao gần Mặt Trời nhất từng được báo chí đưa rầm rộ năm 2020 là ví dụ gần đây: phân tích kỹ sau đó cho thấy nhiều khả năng là nhiễu từ thiết bị trên mặt đất. Quy trình kiểm chứng đã làm đúng việc của nó.
Điều đã biết và điều chưa có lời giải
Đã biết chắc: tín hiệu có thật trên bản ghi, không phải lỗi in; cường độ tăng giảm đúng như nguồn điểm trôi qua chùm thu; tần số sát vạch hydro; nó không lặp lại trong mọi lần tìm sau đó.
Có cơ sở nhưng chưa chắc: nguồn nằm ngoài Trái Đất, ở hướng chòm Nhân Mã; tín hiệu tắt hoặc yếu hẳn chỉ trong vài phút.
Chưa có lời giải: nguồn là gì. Giả thuyết đám mây hydro bị kích sáng đang được bàn nhiều nhất, nhưng cần được kiểm thêm bằng quan sát mới tìm thấy hiện tượng tương tự.
Không có cơ sở để khẳng định: đây là thông điệp của người ngoài hành tinh. Điều đó chưa bị loại trừ, nhưng "chưa loại trừ" khác rất xa với "đã xác nhận".
Điều gì sẽ thay đổi bức tranh: nếu các kính hiện đại bắt gặp thêm một đám mây hydro bừng sáng thoáng qua với đặc điểm giống hệt, giả thuyết tự nhiên sẽ mạnh lên rõ; nếu tín hiệu lặp lại ở đúng vị trí cũ với cấu trúc có quy luật, câu hỏi sẽ chuyển sang hướng hoàn toàn khác.
Câu hỏi thường gặp
Tín hiệu Wow! có phải do người ngoài hành tinh gửi không?
Chưa có bằng chứng nào cho điều đó. Khả năng này chưa bị loại trừ, nhưng tín hiệu chỉ xuất hiện một lần nên không kiểm chứng được. Giới thiên văn đang xem xét nhiều giả thuyết tự nhiên trước khi tính tới nguồn có chủ đích.
Vì sao gọi là tín hiệu Wow!?
Khi rà bản in dữ liệu vài ngày sau, nhà thiên văn Jerry Ehman khoanh tròn chuỗi ký tự 6EQUJ5 thể hiện cường độ rất cao và viết chữ "Wow!" bên cạnh. Bản in có chữ viết tay đó trở thành biểu tượng, và cái tên được dùng từ đó.
6EQUJ5 nghĩa là gì?
Đây không phải mật mã. Mỗi ký tự là cường độ tín hiệu trong một khoảng thời gian ngắn, với chữ số cho mức thấp và chữ cái cho mức cao hơn. Chuỗi này cho thấy cường độ tăng dần tới đỉnh ở chữ U rồi giảm xuống.
Vạch hydro 21 centimét là gì?
Nguyên tử hydro trung hoà thỉnh thoảng phát ra sóng vô tuyến ở tần số khoảng 1420 megahec, bước sóng khoảng 21 centimét. Vì hydro có khắp vũ trụ nên tần số này rất quan trọng với thiên văn vô tuyến và được bảo vệ khỏi máy phát mặt đất.
Có ai thu lại được tín hiệu Wow! chưa?
Chưa. Nhiều kính thiên văn vô tuyến lớn hơn và nhạy hơn đã quan sát lại vùng trời đó trong nhiều năm nhưng không thu được gì tương tự. Chính sự không lặp lại khiến tín hiệu khó giải thích và khó kiểm chứng.
Giả thuyết sao chổi có đúng không?
Giả thuyết hai sao chổi đi ngang vùng trời đó được đưa ra khoảng năm 2017 nhưng bị nhiều nhà thiên văn phản biện, vì sao chổi không phát mạnh ở tần số này và vị trí không khớp chắc. Hiện nó không được coi là lời giải thuyết phục.