DieuKy.comĐiều Kỳ
Hiện tượng còn bí ẩn

Vòng tròn tiên ở Namibia: hàng triệu khoảng đất trọc và cuộc tranh luận mối hay cỏ

Vòng tròn tiên là hàng triệu khoảng đất trọc hình tròn rìa sa mạc Namib. Hai phe khoa học, một bên đổ cho mối cát, một bên cho cỏ tranh nước, vẫn chưa ngã ngũ.

Researcher kneeling in dry sandy scrubland of Khanh Hoa province, carefully digging with a small trowel to inspect insect tunnels, close-up of hands and sand, harsh noon light

Dọc rìa phía đông sa mạc Namib ở Tây Nam châu Phi, trên một dải dài hàng nghìn kilômét, đồng cỏ khô bị điểm bởi hàng triệu khoảng đất trọc hình tròn, mỗi cái rộng vài mét đến hơn mười mét, viền quanh bởi một vòng cỏ cao hơn hẳn. Nhìn từ máy bay, chúng xếp đều như các chấm trên da báo. Người ta gọi chúng là vòng tròn tiên.

Đây là một trong số ít bí ẩn tự nhiên lớn mà hai nhóm nhà khoa học nghiêm túc vẫn đang tranh luận công khai trên các tạp chí hàng đầu, mỗi bên có dữ liệu thực địa riêng. Bài này giải thích hai giả thuyết chính, những giả thuyết đã bị loại, và vì sao tranh luận về vài khoảng đất trọc lại quan trọng với cả ngành sinh thái học.

Vòng tròn tiên trông ra sao, sống bao lâu

Mỗi vòng có ba phần dễ nhận ra. Ở giữa là đất cát trọc, gần như không cây cỏ nào sống được lâu. Bao quanh là một vành cỏ cao và rậm hơn hẳn đồng cỏ xung quanh. Ngoài vành là thảm cỏ thưa bình thường. Đường kính phổ biến từ khoảng hai đến hơn mười mét, thường lớn hơn ở nơi khô hơn.

Vòng tròn không cố định. Các nhà nghiên cứu theo dõi qua ảnh vệ tinh và ảnh hàng không nhiều năm thấy có vòng mới xuất hiện, có vòng lớn dần, có vòng bị cỏ lấn vào và biến mất. Tuổi thọ ước tính từ vài chục năm tới hơn nửa thế kỷ. Sau những mùa mưa nhiều, cỏ non có thể mọc tạm trong lòng vòng rồi chết khô khá nhanh, trong khi cỏ ở vành ngoài sống tốt.

Điều làm chúng nổi bật nhất là cách sắp xếp. Các vòng không rải ngẫu nhiên mà cách đều nhau, mỗi vòng thường có khoảng sáu vòng láng giềng quanh nó, giống hoạ tiết tổ ong. Một kiểu sắp xếp đều đặn như vậy trong tự nhiên thường là dấu hiệu của cạnh tranh: mỗi đơn vị giữ một vùng ảnh hưởng và đẩy các đơn vị khác ra xa. Câu hỏi là đơn vị đó là gì.

Giả thuyết thứ nhất: mối cát làm vườn

Ý chính. Một loài mối sống trong cát ăn rễ cỏ ở một khoảng tròn, làm cỏ chết. Đất trọc không có cây hút nước nên nước mưa thấm xuống và được giữ lại trong cát, tạo thành một kho ẩm dưới mặt đất. Kho ẩm ấy nuôi vành cỏ xung quanh và chính đàn mối qua mùa khô.

Bằng chứng ủng hộ. Một nghiên cứu lớn công bố năm 2013 khảo sát hàng nghìn vòng ở nhiều nước và cho biết loài mối cát này hiện diện ở gần như mọi vòng được đào, kể cả vòng còn non. Độ ẩm dưới lòng vòng đo được cao hơn đất xung quanh. Nhóm nghiên cứu xem đây là trường hợp sinh vật nhỏ bé "kỹ sư hệ sinh thái" định hình cả một cảnh quan.

Chỗ bị phản biện. Phe kia cho rằng mối có mặt ở nhiều nơi vì chúng phổ biến trong cát, không nhất thiết là nguyên nhân. Có những vòng không tìm thấy dấu vết ăn rễ rõ rệt, và cỏ non trong vòng có khi chết với bộ rễ còn nguyên. Mối có thể chỉ là cư dân tận dụng chỗ đất trọc sẵn có.

Giả thuyết thứ hai: cỏ tự sắp xếp vì thiếu nước

Ý chính. Ở vùng cực khô, nước là thứ cỏ tranh nhau. Cỏ ở rìa một khoảng trống hút nước từ đất xung quanh qua bộ rễ rộng, làm cỏ ở giữa khoảng trống không đủ nước để sống. Khoảng trống tự duy trì và lan tới khi đạt cân bằng. Quá trình này, theo mô hình toán, tự sinh ra hoạ tiết chấm đều đặn mà không cần sinh vật nào khác điều khiển.

Bằng chứng ủng hộ. Năm 2016, các nhà khoa học tìm thấy vòng tròn tiên rất giống ở vùng Pilbara của Úc, nơi không có loài mối cát của Namibia. Ở đó đất mặt cứng, nước mưa chảy tràn từ khoảng trống sang vành cỏ, củng cố ý tưởng cạnh tranh nước. Các đo đạc thực địa sau đó ở Namibia cũng ghi nhận cỏ non trong vòng chết vì khô hạn trong vài tuần sau mưa.

Chỗ bị phản biện. Phe mối cho rằng vòng ở Úc có thể là hiện tượng khác chỉ trông giống, và mô hình toán đẹp không có nghĩa là tự nhiên đi đúng con đường đó. Họ cũng chỉ ra những vòng ở Namibia nằm ở đất cát xốp, nơi nước không chảy tràn như ở Úc.

Những giả thuyết đã bị gạt ra

Trước khi hai phe hiện nay hình thành, nhiều cách giải thích khác đã được đưa ra rồi bị dữ liệu loại bỏ. Lịch sử ấy cho thấy khoa học thu hẹp một bí ẩn như thế nào.

Giả thuyếtNội dungVì sao bị loại hoặc yếu đi
Đất nhiễm phóng xạĐất ở giữa chứa chất phóng xạ làm cây chếtĐo đạc không thấy phóng xạ bất thường
Khí thoát lên từ lòng đấtKhí hydrocarbon từ sâu bên dưới làm chết rễKhông tìm thấy nồng độ khí khác biệt ổn định giữa trong và ngoài vòng
Chất độc từ cây chếtMột loài cây có nhựa độc chết đi, để lại đất độcĐem đất từ trong vòng trồng thử, cỏ vẫn có thể mọc khi đủ nước
Động vật nằm lănThú lớn lăn mình tạo khoảng trốngKhông giải thích được kích thước, độ đều và tuổi thọ của vòng

Cũng có những câu chuyện dân gian địa phương gắn vòng tròn với dấu vết của các nhân vật huyền thoại. Đó là một phần văn hoá đáng trân trọng, nhưng không thuộc phạm vi giải thích khoa học của bài này.

Các nhà khoa học nghiên cứu một vòng tròn như thế nào

Phần lớn hiểu biết về vòng tròn tiên đến từ công việc thực địa tỉ mỉ, lặp lại qua nhiều năm ở một vùng sa mạc nóng và xa xôi. Quy trình điển hình gồm các bước:

  1. Dùng ảnh vệ tinh và ảnh chụp từ máy bay không người lái để đếm, đo đường kính và khoảng cách giữa các vòng trên diện rộng, so sánh qua nhiều năm để biết vòng nào mới hình thành, vòng nào đang mất.
  2. Chọn một số vòng đại diện ở các giai đoạn khác nhau, đánh dấu và theo dõi định kỳ, ghi lại thời điểm mưa, thời điểm cỏ nảy mầm và thời điểm cỏ chết trong lòng vòng.
  3. Đặt cảm biến độ ẩm ở nhiều độ sâu trong và ngoài vòng, ghi liên tục để thấy nước được giữ hay mất đi sau mỗi trận mưa.
  4. Đào thận trọng các hố nhỏ để tìm đường hầm, tổ và dấu vết ăn rễ của mối, rồi lấp lại như cũ; đào nhiều thì làm hỏng chính đối tượng nghiên cứu.
  5. Nhổ thử cỏ non chết trong vòng để kiểm rễ: rễ bị cắn đứt nghiêng về giả thuyết mối, rễ còn nguyên mà cây khô héo nghiêng về giả thuyết thiếu nước.
  6. Đưa dữ liệu vào mô hình máy tính, thử xem mô hình nào tái tạo được hoạ tiết và vòng đời quan sát thấy.

Mỗi phe đều làm đủ các bước này, nhưng chọn vòng khác nhau, vào mùa khác nhau và đặt trọng tâm khác nhau. Đó là một lý do khiến kết luận của hai bên vẫn chưa gặp nhau.

Có thể cả hai cùng đúng

Năm 2017, một nhóm nhà sinh thái học đề xuất mô hình kết hợp: mối tạo ra các tổ cách đều nhau vì các đàn mối cạnh tranh lãnh thổ, còn cỏ tự sắp xếp vì tranh nước ở quy mô nhỏ hơn. Mô hình này tái hiện được cả hoạ tiết lớn lẫn các chấm nhỏ giữa vòng. Nó được nhiều người xem là hướng hoà giải hợp lý.

Tuy vậy, cả hai phe gốc vẫn tiếp tục công bố nghiên cứu phản bác nhau trong những năm gần đây, mỗi bên với các đợt đo thực địa mới. Một bên theo dõi bộ rễ của cỏ chết trong vòng sau mưa, bên kia đào và đếm dấu vết mối. Bởi cuộc tranh luận xoay quanh nguyên nhân chính chứ không phải sự tồn tại, nó có thể kéo dài tới khi có thí nghiệm thực địa loại bỏ hẳn một yếu tố, chẳng hạn rào chắn ngăn mối trong nhiều năm ở cùng khu.

Với người đọc, điểm đáng học là cách khoa học vận hành thật: hai nhóm giỏi, cùng nhìn một hiện tượng, đọc dữ liệu khác nhau, và giải quyết bằng thêm dữ liệu chứ không phải bằng uy tín.

Vì sao một bí ẩn ở sa mạc lại quan trọng

Vòng tròn tiên không chỉ là chuyện lạ để kể. Nó chạm tới mấy câu hỏi lớn của sinh thái học và quản lý đất khô hạn:

  • Hoạ tiết đều đặn trên thảm thực vật xuất hiện ở nhiều vùng khô trên thế giới, như đồng cỏ có dải, có lỗ, có chấm. Hiểu cơ chế giúp đọc được tình trạng của hệ sinh thái từ ảnh vệ tinh.
  • Một số mô hình cho rằng khi hoạ tiết chuyển từ dải sang chấm thưa, hệ sinh thái đang tiến gần ngưỡng sa mạc hoá. Nếu đúng, đây có thể là tín hiệu cảnh báo sớm.
  • Vai trò của mối và côn trùng đất trong việc giữ nước, tạo đảo màu mỡ, được chú ý nhiều hơn nhờ tranh luận này.
  • Ở Việt Nam, vùng khô hạn nhất là ven biển Nam Trung Bộ, nay thuộc Khánh Hoà và Lâm Đồng. Chưa có ghi nhận vòng tròn tiên ở đây, nhưng các câu hỏi về thảm thực vật thưa trên cát, mối và nước ngầm nông là chuyện có thật của vùng.

Đây cũng là lý do các vòng ở Namibia nằm trong khu được bảo vệ, khách tham quan được khuyên đi theo lối mòn và không đào bới.

Điều đã biết và điều chưa có lời giải

Đã biết chắc: vòng tròn tiên có thật, rất nhiều, sắp xếp đều như tổ ong, có vòng đời vài chục năm; đất trong vòng giữ ẩm tốt hơn xung quanh; hiện tượng tương tự có ở Úc.

Còn tranh luận: nguyên nhân chính khiến cỏ chết ở giữa vòng là mối ăn rễ hay cạnh tranh nước; vòng ở Úc và vòng ở Namibia có cùng cơ chế hay chỉ giống hình dạng.

Đã gần như loại bỏ: phóng xạ, khí độc từ lòng đất, chất độc thực vật như là nguyên nhân chính.

Cần thêm: thí nghiệm thực địa dài hạn kiểm soát từng yếu tố, đo liên tục độ ẩm đất và hoạt động của mối qua nhiều mùa mưa.

Cách đọc tin cho đúng: một bài báo khoa học mới của một phe thường được đưa tin là "bí ẩn vòng tròn tiên đã được giải". Khi gặp tiêu đề như vậy, hãy xem ai là tác giả và phe bên kia đã phản hồi ra sao; tới nay chưa có công bố nào khép được tranh luận.

Câu hỏi thường gặp

Vòng tròn tiên ở đâu?

Chủ yếu dọc rìa phía đông sa mạc Namib, trải từ nam Angola qua Namibia tới tây bắc Nam Phi, trên dải dài hàng nghìn kilômét. Năm 2016 người ta tìm thấy vòng tương tự ở vùng Pilbara, tây bắc nước Úc.

Vòng tròn tiên có phải do con người làm không?

Không. Số lượng lên tới hàng triệu, trải trên vùng rộng lớn ít người ở, có vòng đời tự nhiên, xuất hiện và biến mất theo thời gian. Ảnh vệ tinh và theo dõi nhiều năm cho thấy chúng hình thành bởi quá trình tự nhiên.

Mối cát có thật sự tạo ra vòng tròn tiên?

Đó là một trong hai giả thuyết chính. Nhóm ủng hộ tìm thấy loài mối cát ở gần như mọi vòng được đào. Nhóm phản bác cho rằng mối chỉ tận dụng chỗ trống có sẵn. Câu hỏi vẫn chưa được giới khoa học thống nhất.

Vì sao các vòng cách đều nhau?

Khoảng cách đều thường là dấu hiệu của cạnh tranh, mỗi vòng giữ một vùng ảnh hưởng. Với giả thuyết mối, đó là lãnh thổ các đàn mối. Với giả thuyết cỏ, đó là vùng hút nước của vành cỏ. Cả hai đều tạo được hoạ tiết như tổ ong.

Có thể tham quan vòng tròn tiên không?

Có, một số khu bảo tồn ở Namibia cho phép tham quan, ngắm từ trên đồi hoặc từ khinh khí cầu. Khách được yêu cầu đi theo lối mòn, không đào bới, không lấy cát hay cỏ, để không làm hỏng các vòng đang được nghiên cứu.

Ở Việt Nam có vòng tròn tiên không?

Chưa có ghi nhận khoa học nào về vòng tròn tiên ở Việt Nam. Vùng khô hạn nhất nước ta ở ven biển Nam Trung Bộ có thảm thực vật thưa trên cát, nhưng điều kiện khác xa sa mạc Namib và vùng Pilbara của Úc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138