Gai băng là một cọc băng nhỏ, rỗng hoặc đặc, mọc chĩa lên khỏi mặt viên đá trong khay, có khi dài hơn cả chiều cao của chính viên đá. Nó hình thành khi mặt nước đông kín gần hết, chỉ chừa một lỗ nhỏ, và nước bên dưới bị ép trồi lên qua lỗ đó rồi đông lại quanh miệng, cứ thế dài dần như một ống khói.
Nhiều người lần đầu thấy gai băng trong ngăn đá đã nghĩ tủ bị hỏng hoặc có gì bất thường. Thực tế đây là vật lý quen thuộc của việc nước nở ra khi đông, cộng thêm một chút may mắn về hình dạng. Bài này giải thích quá trình từng bước, vì sao nước cất cho nhiều gai hơn nước máy, và cách bạn tự thử để nhìn tận mắt.
Gai băng hình thành qua bốn giai đoạn
Các nhà vật lý mô tả quá trình này bằng một mô hình được gọi theo tên hai người đề xuất, Bally và Dorsey. Mô hình đó có thể hình dung như sau.
- Mặt nước đông từ mép vào. Trong ngăn đá, mặt nước mất nhiệt nhanh nhất, nên băng bắt đầu đông ở mặt và ở thành khay, lan dần vào giữa.
- Còn một lỗ hở. Nếu các tinh thể ở mặt mọc theo những hướng gặp nhau không khít, có thể còn một lỗ nhỏ chưa đông, thường gần giữa viên đá.
- Nước bị ép lên. Bên dưới, băng tiếp tục đông từ thành vào trong. Vì băng chiếm thể tích lớn hơn nước khoảng 9%, phần nước lỏng còn lại bị ép, và lối thoát duy nhất là lỗ hở trên mặt. Nước trồi lên thành một vòng nhỏ quanh miệng lỗ.
- Ống băng dài dần. Nước trồi lên đông ở rìa vòng, tạo thành thành ống. Nước tiếp tục bị ép lên trong lòng ống, đông ở đỉnh, làm ống cao thêm. Quá trình dừng khi phần nước bên dưới đông hết hoặc khi đỉnh ống đông kín.
Vì nước trồi lên trong lòng ống, nhiều gai băng rỗng ở giữa khi vừa mới hình thành, sau đó có thể đông kín dần. Nếu bạn bẻ một chiếc gai còn non, đôi khi thấy nước lỏng chảy ra từ lòng nó.
Vì sao không phải viên đá nào cũng có gai
Trong một khay mười mấy ô, có khi chỉ một vài ô có gai, có khi không ô nào. Lý do là cả quá trình phụ thuộc vào việc mặt băng có chừa lại một lỗ nhỏ đúng lúc hay không. Nếu mặt nước đông kín hoàn toàn trước, nước bên trong bị nhốt, nó vẫn nở ra nhưng chỉ làm mặt viên đá phồng lên, nứt, hoặc tạo một chỗ gồ.
Hình dạng lỗ phụ thuộc vào hướng mọc của các tinh thể băng ở mặt. Băng có cấu trúc lục giác, và các tinh thể có hướng khác nhau sẽ gặp nhau theo những góc khác nhau. Có những lúc các mặt tinh thể gặp nhau để lại một khe hình tam giác nhỏ, và chính khe này thường là nơi gai mọc. Do đó, gai băng nhiều khi có tiết diện hình tam giác, và mọc nghiêng theo góc của các mặt tinh thể chứ không luôn thẳng đứng.
Nhà vật lý Kenneth Libbrecht ở Viện Công nghệ California, người nổi tiếng với các nghiên cứu về bông tuyết, đã làm thí nghiệm có hệ thống với gai băng. Kết quả cho thấy gai xuất hiện thường xuyên hơn khi dùng nước cất và khi có quạt làm không khí lưu thông trong ngăn đá, giúp mặt nước mất nhiệt nhanh.
Nước cất, nước lọc và nước máy: loại nào dễ có gai
Tạp chất hoà tan ảnh hưởng mạnh tới khả năng tạo gai. Bảng dưới đây tóm tắt xu hướng chung được ghi nhận, không phải con số chính xác cho tủ nhà bạn.
| Loại nước | Khả năng tạo gai | Vì sao |
|---|---|---|
| Nước cất | Cao nhất | Ít tạp chất, băng đông ở rìa ống nhanh và gọn |
| Nước tinh khiết đóng chai | Khá | Tạp chất ít nhưng có thể có khoáng thêm vào |
| Nước máy | Thấp | Khoáng và khí hoà tan dồn vào nước còn lại, làm đông chậm ở đỉnh ống |
| Nước có muối hoặc đường | Gần như không | Chất tan bị đẩy ra khỏi băng, tích tụ ở phần lỏng cuối cùng, hạ điểm đông |
Giải thích được đưa ra là khi băng đông, nó đẩy chất tan ra phần nước còn lại. Ở đỉnh ống, nước càng về sau càng đậm chất tan, khó đông hơn, nên đỉnh ống không kịp đông thành thành ống mới và gai ngừng mọc sớm. Với nước cất, vấn đề này nhỏ hơn nhiều.
Hiện tượng chất tan bị đẩy ra khi nước đông cũng giải thích vì sao lõi viên đá nước máy hay có một đám trắng đục và đôi khi có cặn: đó là nơi khoáng và bọt khí bị dồn tới cuối cùng. Nếu bạn làm thí nghiệm với nước máy và thấy ít gai nhưng lõi đục rõ, hai quan sát này cùng kể một câu chuyện. Một biến thể thú vị là thử pha một nhúm muối rất nhỏ vào nước cất ở vài ô: số gai giảm hẳn, cho thấy chỉ cần một lượng tạp chất ít ỏi cũng đủ làm đỉnh ống ngừng đông.
Gai băng ngoài tự nhiên và những "chiếc bình băng"
Gai băng không chỉ có trong tủ lạnh. Ở xứ lạnh, người ta đôi khi thấy những cọc băng mọc lên từ chậu nước cho chim uống, từ xô nước để ngoài sân qua đêm, hay từ những vũng nước nhỏ đóng băng. Một số gai ngoài trời rất lớn, có hình như một chiếc kim tự tháp lộn ngược hoặc chiếc bình rỗng đứng trên mặt băng, gọi vui là "bình băng". Cơ chế về cơ bản giống trong khay đá: mặt đông trước, chừa lỗ, nước bị ép lên rồi đông thành ống.
Những gai lớn ngoài trời được ghi nhận trên các trang của người quan sát nghiệp dư và cộng đồng khí tượng. Vì hiện tượng hiếm và ngắn ngủi, ảnh chụp kèm mô tả điều kiện thời tiết là nguồn dữ liệu quý. Nếu gặp ở nước ngoài, bạn nên ghi lại nhiệt độ đêm hôm trước, gió, loại vật chứa và kích thước gai.
Ở Việt Nam, nơi băng tự nhiên rất hiếm, ngăn đá là cách duy nhất thực tế để thấy gai băng. Điều này lại có lợi: bạn có thể kiểm soát loại nước, loại khay và lặp lại nhiều lần để thấy xu hướng.
Tự thử tạo gai băng trong ngăn đá
Thí nghiệm an toàn cho cả nhà, chỉ dùng nước và khay đá. Trẻ nhỏ làm cùng người lớn, không trèo lên bàn hay tủ để với ngăn đá.
- Chuẩn bị một khay đá bằng nhựa, ô nhỏ. Rửa sạch, lau khô. Khay cũ có vết xước vẫn dùng được.
- Dùng nước cất nếu có; nếu không, dùng nước tinh khiết đóng chai. Đổ đầy gần sát miệng các ô.
- Đặt khay nằm phẳng trong ngăn đá, ưu tiên chỗ gần quạt gió nếu tủ có quạt, không chồng đồ lên trên.
- Để yên từ ba đến năm giờ, không mở tủ liên tục. Thời gian là ví dụ giả định, tuỳ tủ.
- Lấy khay ra quan sát từ trên xuống và từ cạnh bên. Đếm số ô có gai, đo chiều dài gai bằng thước.
- Lặp lại với nước máy trong cùng loại khay, so sánh số gai. Ghi kết quả thành bảng nhỏ để xem xu hướng.
Thí nghiệm này rất hợp cho học sinh muốn làm một dự án khoa học nhỏ: có biến số rõ ràng (loại nước, vị trí trong tủ, loại khay), có thể đếm, và kết quả không chắc chắn trước, đúng tinh thần của một khảo sát thật.
Những cách hiểu sai về gai băng
"Tủ bị hỏng hoặc rò gas." Gai băng không phải dấu hiệu hỏng tủ. Nó cho thấy tủ làm lạnh đủ nhanh và nước khá sạch. Tủ có vấn đề thường biểu hiện bằng đá không đông, đông chậm bất thường hoặc tuyết bám quá dày.
"Nước bị nhiễm gì đó." Ngược lại, nước càng sạch càng dễ có gai. Nước máy chứa khoáng thường ít gai hơn.
"Gai mọc từ trên xuống, do hơi nước đọng lại." Gai mọc từ viên đá lên, do nước bên dưới bị ép trồi lên. Hơi nước đọng lại thành tuyết bám chứ không thành ống băng nhẵn.
"Gai là điềm gì đó." Có những cách diễn giải dân gian gắn hiện tượng lạ với điềm báo. Gai băng có lời giải vật lý đầy đủ, có thể lặp lại bằng thí nghiệm, nên không cần tìm ý nghĩa nào khác. Người tin vào điềm báo cũng có thể tự kiểm: làm ba khay nước cất và ba khay nước máy trong cùng một đêm, đếm gai, và thấy kết quả đổi theo loại nước chứ không theo ngày.
"Đá có gai là đá đông quá nhanh, không tốt." Tốc độ đông không làm viên đá kém an toàn hơn. Thứ quyết định chất lượng đá là nước sạch và khay sạch. Gai chỉ cho biết hình dạng mặt băng tình cờ chừa lỗ.
Nước nở ra khi đông: điều kỳ đứng sau mọi chiếc gai
Gai băng chỉ có được nhờ một tính chất mà ta quen đến mức quên rằng nó kỳ lạ: nước nở ra khi đông. Hầu hết các chất co lại khi chuyển từ lỏng sang rắn, vì phân tử xếp khít hơn. Nước làm ngược lại. Trong băng, mỗi phân tử nước liên kết hydro với bốn phân tử bên cạnh theo một khung lục giác rộng, chừa nhiều khoảng trống, nên băng nhẹ hơn nước khoảng 9% và nổi lên trên.
Nếu nước co lại khi đông như phần lớn chất khác, phần lỏng còn lại trong viên đá sẽ bị hút xuống chứ không bị ép lên, và sẽ không có gai nào. Cũng chính tính chất này làm chai thuỷ tinh đựng đầy nước nứt vỡ trong ngăn đá, làm ống nước ngoài trời ở xứ lạnh bị bục mỗi mùa đông, và làm đá nứt dần khi nước trong khe đông rồi tan lặp đi lặp lại.
Ở quy mô lớn, việc băng nổi có ý nghĩa sống còn: hồ ao ở xứ lạnh đông từ trên mặt xuống, lớp băng nổi che chắn cho nước bên dưới, cá và sinh vật sống qua mùa đông. Chiếc gai bé xíu trong khay đá nhà bạn là cùng một vật lý, chỉ thu nhỏ lại vài centimét.
Câu hỏi thường gặp
Viên đá có gai có dùng được không?
Dùng được bình thường, miễn là nước làm đá sạch. Gai chỉ là một phần băng mọc thêm, không có chất gì lạ. Nếu muốn viên đá đẹp cho đồ uống, bạn có thể bẻ gai đi; gai thường giòn và gãy dễ ở chân.
Tủ không có quạt thì có tạo được gai không?
Vẫn có thể, nhưng có thể ít hơn. Quạt làm không khí lưu thông, giúp mặt nước mất nhiệt nhanh và đông theo cách thuận lợi cho việc chừa lỗ. Ở tủ không quạt, bạn thử đặt khay ở chỗ lạnh nhất, gần dàn lạnh, và dùng nước cất để tăng cơ hội.
Có cách nào làm cho ô nào cũng có gai không?
Hiện chưa có cách bảo đảm. Việc mặt băng chừa đúng một lỗ nhỏ phụ thuộc vào hướng mọc ngẫu nhiên của tinh thể. Bạn chỉ có thể tăng tỉ lệ bằng nước sạch, khay nhỏ, lạnh nhanh. Chính tính ngẫu nhiên này làm thí nghiệm thú vị.
Gai băng dài nhất có thể đến đâu?
Trong khay đá gia đình, gai thường dài vài milimét đến khoảng vài centimét. Ngoài tự nhiên, những gai mọc từ vật chứa lớn được ghi nhận dài hơn nhiều. Chiều dài phụ thuộc lượng nước còn lỏng bên dưới khi lỗ hở hình thành.
Có thể tạo gai băng với khay silicon không?
Có thể, nhưng khay silicon dẫn nhiệt kém hơn nhựa cứng mỏng hay kim loại, nên nước đông chậm và theo kiểu khác. Một số người thử thấy ít gai hơn. Đây là một biến số hay để bạn tự so sánh nếu có cả hai loại khay.
Vì sao gai thường mọc nghiêng chứ không thẳng đứng?
Hướng mọc của ống phụ thuộc vào góc của các mặt tinh thể quanh lỗ hở. Các mặt tinh thể ít khi nằm hoàn toàn ngang, nên ống băng thường mọc nghiêng theo một góc. Một số gai thẳng đứng xuất hiện khi trục tinh thể tình cờ thẳng hàng.