Hiệu ứng Mpemba là quan sát cho rằng, trong một số điều kiện, nước ban đầu nóng hơn lại đông đá trước nước ban đầu lạnh hơn. Đến nay các nhà khoa học vẫn chưa có lời giải thống nhất, thậm chí còn tranh luận cả việc hiệu ứng này với nước có thật sự tồn tại một cách ổn định hay chỉ là hệ quả của cách đo.
Câu trả lời ngắn và trung thực cho câu hỏi "nước nóng có đông nhanh hơn không" là: có khi có, có khi không, và kết quả phụ thuộc rất mạnh vào cách làm thí nghiệm. Bài này kể lịch sử của hiệu ứng, các cách giải thích đã được đưa ra, vì sao những lần đo cẩn thận cho kết quả trái nhau, và những gì giới vật lý hiện xem là chắc chắn.
Từ cậu học sinh làm kem đến bài báo năm 1969
Hiệu ứng mang tên Erasto Mpemba, một học sinh ở Tanganyika (nay là Tanzania). Theo lời kể của chính ông, khoảng năm 1963 khi làm kem ở trường, cậu cho hỗn hợp sữa còn nóng vào tủ đông vì sợ mất chỗ, và thấy nó đông trước phần của bạn đã để nguội. Thầy giáo không tin. Sau đó, khi giáo sư vật lý Denis Osborne đến nói chuyện ở trường, Mpemba hỏi lại câu hỏi này. Osborne làm thử, ghi nhận kết quả tương tự trong một số lần, và hai người cùng đăng một bài ngắn trên tạp chí Physics Education năm 1969.
Thật ra ý tưởng đã có từ lâu. Aristotle từng viết rằng nước được làm ấm trước thì đông nhanh hơn, và người ta dựa vào đó khi làm lạnh nước. Francis Bacon và René Descartes ở thế kỷ 17 cũng nhắc tới. Nhưng những ghi chép đó không phải thí nghiệm có kiểm soát theo nghĩa ngày nay.
Câu chuyện của Mpemba được nhắc nhiều trong giáo dục khoa học như bài học về việc dám hỏi lại, kể cả khi người lớn nói mình sai. Bài học đó có giá trị bất kể kết luận cuối cùng về nước ra sao.
"Đông" là đông lúc nào? Chỗ mập mờ làm hỏng nhiều thí nghiệm
Cái khó đầu tiên nằm ngay ở định nghĩa. "Nước đông" có thể hiểu là lúc tinh thể băng đầu tiên xuất hiện, lúc nhiệt độ nước chạm 0 độ C, lúc mặt nước kết một lớp, hay lúc cả khối hoá rắn hoàn toàn. Với cùng một cặp cốc, bạn có thể nhận được kết luận khác nhau tuỳ chọn mốc nào.
Vấn đề thứ hai là nước hiếm khi đông đúng ở 0 độ, vì nó có thể bị siêu lạnh vài độ trước khi có mầm kết tinh. Mức siêu lạnh này mang tính ngẫu nhiên. Nếu cốc nước nóng tình cờ có mầm sớm ở âm 2 độ, còn cốc lạnh siêu lạnh tới âm 8 độ mới đông, cốc nóng sẽ "về đích" trước, dù quá trình nguội của nó hoàn toàn bình thường.
Vấn đề thứ ba là vị trí đầu đo. Nước nguội không đều: lớp sát thành và mặt trên lạnh trước, giữa cốc lạnh sau. Một đầu đo cắm lệch vài milimet có thể cho đường nhiệt độ khác hẳn. Chính vì vậy, các nhà nghiên cứu ngày nay yêu cầu mô tả rất kỹ hình dạng bình, lượng nước, vị trí đo và nhiều lần lặp, trước khi tin vào một kết luận.
Các giả thuyết đã được đưa ra
Qua mấy chục năm, nhiều cơ chế được đề xuất. Không cơ chế nào đứng một mình giải thích được mọi báo cáo, và một số có lẽ chỉ xảy ra trong điều kiện cụ thể.
| Giả thuyết | Ý chính | Điểm yếu |
|---|---|---|
| Bay hơi | Nước nóng bốc hơi nhiều, mất bớt khối lượng, phần còn lại ít hơn nên đông nhanh hơn | Có tác dụng thật nhưng thường không đủ lớn; trong bình đậy kín vẫn có báo cáo trái chiều |
| Khí hoà tan | Đun nóng đuổi bớt khí ra khỏi nước, làm thay đổi mức siêu lạnh hoặc tốc độ truyền nhiệt | Chưa đo được tác động đủ mạnh và ổn định |
| Đối lưu | Nước nóng có dòng đối lưu mạnh, làm mặt trên mất nhiệt nhanh hơn | Phụ thuộc mạnh vào hình dạng bình |
| Khác biệt siêu lạnh | Hai cốc siêu lạnh tới mức khác nhau nên thời điểm đông lệch nhau | Mang tính ngẫu nhiên, không giải thích được vì sao lặp lại theo một hướng |
| Tiếp xúc với ngăn đá | Cốc nóng làm tan lớp tuyết bám ở đáy, tiếp xúc trực tiếp với kim loại lạnh nên truyền nhiệt tốt hơn | Là hiệu ứng của tủ, không phải của nước |
| Liên kết hydro | Đun nóng làm thay đổi cấu trúc liên kết giữa phân tử, "nhớ" trạng thái cũ | Tranh cãi nhiều, chưa có bằng chứng thực nghiệm thuyết phục rộng rãi |
Nhìn bảng này, điều dễ thấy là phần lớn cơ chế không thuộc về "bản chất kỳ bí của nước" mà thuộc về điều kiện thí nghiệm: bình gì, đậy hay không, đặt ở đâu. Đó cũng là lý do hiệu ứng khó lặp lại giữa các phòng thí nghiệm.
Những lần đo cẩn thận nói gì
Cuộc thi năm 2012. Hội Hoá học Hoàng gia Anh từng mở một cuộc thi mời giải thích hiệu ứng Mpemba và nhận được hàng chục nghìn bài gửi. Bài thắng giải đưa ra lời giải thích tổng hợp nhiều yếu tố, trong đó có đối lưu và siêu lạnh, nhưng giải thưởng không đồng nghĩa với việc vấn đề đã khép lại; nó cho thấy sự quan tâm rộng rãi hơn là một kết luận khoa học.
Thí nghiệm năm 2016. Hai nhà nghiên cứu Henry Burridge và Paul Linden ở Anh làm lại thí nghiệm với điều kiện kiểm soát kỹ và công bố trên Scientific Reports. Họ không tìm thấy bằng chứng cho thấy nước nóng nguội tới 0 độ nhanh hơn nước lạnh khi đo đúng cách, và chỉ ra rằng chỉ cần dịch đầu đo nhiệt một chút là có thể "tạo ra" hiệu ứng giả. Kết quả này bị một số nhà nghiên cứu khác phản biện, nên tranh luận vẫn tiếp tục.
Báo cáo dương tính vẫn xuất hiện. Một số nhóm khác báo cáo thấy hiệu ứng trong điều kiện cụ thể, thường với bình hở hoặc khi xét mốc đông hoàn toàn. Vì điều kiện mỗi nơi khác nhau, rất khó so sánh trực tiếp.
Hiện trạng. Cách nói thận trọng nhất là: với nước, hiệu ứng Mpemba chưa được xác lập như một hiện tượng ổn định và có cơ chế được thống nhất. Nó có thể xảy ra trong một số cách bố trí, nhưng không phải quy luật "nước nóng luôn đông nhanh hơn".
Mpemba trong hệ khác: chỗ khoa học mới thật sự hứng thú
Điều thú vị là trong khi tranh luận về nước còn dai dẳng, ý tưởng "hệ ở xa cân bằng hơn lại về cân bằng nhanh hơn" được nghiên cứu nghiêm túc ở các hệ khác. Năm 2020, Avinash Kumar và John Bechhoefer công bố trên tạp chí Nature một thí nghiệm với hạt keo cực nhỏ trong chất lỏng, được điều khiển bằng tia laser, cho thấy hệ xuất phát "nóng" hơn có thể nguội nhanh hơn theo cấp số mũ trong điều kiện được thiết kế.
Các nhà lý thuyết gọi chung những hiện tượng này là hiệu ứng Mpemba theo nghĩa rộng: đường đi về cân bằng không nhất thiết đi theo "thứ tự" như trực giác. Có cả hiệu ứng Mpemba ngược, khi hệ lạnh hơn lại nóng lên nhanh hơn. Gần đây còn có các nghiên cứu về phiên bản lượng tử trong hệ ion bẫy và mô phỏng.
Những kết quả này không chứng minh rằng cốc nước nóng nhà bạn sẽ đông trước. Chúng chỉ cho thấy câu hỏi của cậu học sinh năm 1963 chạm vào một ý sâu hơn về cách các hệ vật lý quay về trạng thái cân bằng.
Tự thử ở nhà sao cho có ý nghĩa và an toàn
Nếu muốn thử, hãy làm như một thí nghiệm nhỏ có đối chứng, không phải một lần đo rồi kết luận. Trẻ em làm cùng người lớn; người lớn lo phần nước nóng. Không dùng nước sôi đang đun, chỉ dùng nước ấm nóng vừa tay rót từ phích hoặc bình đã để nguội bớt, và không dùng cốc thuỷ tinh mỏng vì dễ nứt khi đổi nhiệt đột ngột.
- Dùng hai đến bốn cốc nhựa giống hệt nhau, đổ cùng lượng nước, ví dụ 100 mililit mỗi cốc, cân lại cho chắc.
- Chuẩn bị nước ở hai mức nhiệt: một nhóm khoảng 30 độ C, một nhóm khoảng 60 độ C. Ghi nhiệt độ ban đầu.
- Đặt các cốc vào ngăn đá cùng lúc, cùng một kệ, cách nhau đều, không đặt cốc trực tiếp lên lớp tuyết bám. Có thể lót cùng một loại khay.
- Chọn trước một mốc "đông" và giữ nguyên suốt thí nghiệm, ví dụ mặt nước kết một lớp không lún khi chạm nhẹ bằng que nhựa.
- Kiểm mỗi 10 phút, ghi giờ cốc nào đạt mốc trước. Đậy cửa tủ nhanh để không làm lệch nhiệt.
- Lặp lại ít nhất ba lần, đổi vị trí các cốc mỗi lần. Chỉ khi một xu hướng lặp lại ổn định mới đáng bàn tiếp.
Đa số người làm theo cách này sẽ thấy cốc nước ấm hơn đông sau, đúng như dự đoán thông thường. Nếu kết quả lẫn lộn, đó không phải thất bại mà chính là điều các nhà khoa học đang vật lộn: điều kiện nhỏ ảnh hưởng lớn tới kết quả.
Vì sao câu hỏi tưởng đơn giản lại khó trả lời
Hiệu ứng Mpemba là ví dụ đẹp về khoảng cách giữa một quan sát đời thường và một kết luận khoa học. Quan sát "kem nóng đông trước" có thể hoàn toàn đúng trong căn bếp đó, với cái tủ đó, vào hôm đó. Nhưng khoa học hỏi thêm: có lặp lại được không, ở nơi khác thì sao, nguyên nhân là gì, có yếu tố nào chen vào mà ta chưa thấy.
Khi những câu hỏi đó được đặt ra nghiêm túc, hiện tượng tưởng chừng rõ ràng bỗng mờ đi, và nhiều cơ chế "nghe hợp lý" hoá ra không đủ lực. Đó không phải dấu hiệu khoa học bất lực, mà là cách nó tự bảo vệ khỏi những kết luận vội. Nếu bạn đọc ở đâu đó câu khẳng định chắc nịch kiểu "nước nóng luôn đông nhanh hơn, đã được chứng minh", hãy nhớ rằng giới nghiên cứu hiện chưa nói như vậy.
Với người bán nước đá hay làm kem, lời khuyên thực tế vẫn đơn giản: muốn đông nhanh, hãy dùng nước đã nguội, đựng trong khay mỏng, đặt ở chỗ tiếp xúc tốt với dàn lạnh. Hiệu ứng Mpemba, nếu có, là chuyện của điều kiện đặc biệt, không phải mẹo bếp đáng tin.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho nước nóng vào ngăn đá để làm đá nhanh hơn không?
Không nên. Ngoài việc chưa chắc đông nhanh hơn, nước nóng làm tăng nhiệt trong tủ, khiến thực phẩm xung quanh ấm lên và máy nén phải chạy nhiều. Hơi nóng còn làm tuyết bám nhiều hơn trong ngăn. Nước nguội đựng trong khay mỏng là cách làm đá nhanh và đáng tin hơn.
Vì sao một số video trên mạng cho thấy nước nóng đông trước rất rõ?
Video thường chỉ quay một lần, không cho biết lượng nước, hình dạng cốc, vị trí trong tủ hay mốc đông được chọn. Cốc nóng có thể đã bay hơi bớt, làm tan tuyết đáy để tiếp xúc tốt hơn, hoặc ít bị siêu lạnh hơn trong lần đó. Một lần quay không đủ để kết luận về quy luật.
Hiệu ứng Mpemba có được dạy là kiến thức chuẩn trong sách giáo khoa không?
Nó thường xuất hiện như một câu chuyện thú vị về tinh thần đặt câu hỏi, không phải như một định luật. Nhiều tài liệu khoa học phổ thông hiện ghi rõ đây là hiện tượng còn tranh luận. Nếu tài liệu nào trình bày như điều chắc chắn, bạn nên đọc thêm nguồn khác.
Nước nóng có làm đá trong hơn không?
Một số người đun sôi nước trước khi làm đá để đuổi bớt khí hoà tan, hy vọng đá trong hơn. Cách này giúp được một phần nhỏ, nhưng độ đục của đá chủ yếu do nước đông từ ngoài vào trong và dồn bọt khí, tạp chất vào giữa. Muốn đá trong, cách đông một chiều có hiệu quả rõ hơn.
Erasto Mpemba sau này làm gì?
Theo các tư liệu giới thiệu về ông, Mpemba theo học ngành quản lý động vật hoang dã và làm việc nhiều năm trong cơ quan quản lý tài nguyên thiên nhiên ở Tanzania. Tên ông gắn với hiện tượng này chủ yếu nhờ bài báo năm 1969 viết cùng Denis Osborne.
Hiệu ứng Mpemba lượng tử có nghĩa là hiệu ứng với nước đã được chứng minh?
Không. Các nghiên cứu về hiệu ứng Mpemba trong hạt keo hay hệ lượng tử dùng tên này theo nghĩa rộng, cho các hệ xa cân bằng hơn mà về cân bằng nhanh hơn. Chúng là hệ khác hẳn cốc nước trong tủ, nên không thể dùng để khẳng định chuyện nước nóng đông nhanh hơn.