DieuKy.comĐiều Kỳ
Ánh sáng và bầu trời kỳ lạ

Mặt trời giả (parhelion): vì sao trên trời có lúc hiện ba mặt trời

Mặt trời giả là hai đốm sáng ngang tầm mặt trời, do tinh thể băng dạng tấm nằm ngang bẻ ánh sáng. Giờ nào dễ thấy, vì sao mặt đỏ quay vào trong, cách xem an toàn.

Late afternoon over a wide lagoon in Hue, low sun behind thin cirrus with two bright colored spots on either side, fishermen as small silhouettes on a bamboo boat

Mặt trời giả, tên khoa học là parhelion, là hai đốm sáng có màu nằm ở hai bên mặt trời, cùng độ cao với nó, cách chừng 22 độ khi mặt trời thấp. Chúng sinh ra khi ánh nắng đi qua những tinh thể băng hình tấm sáu cạnh đang rơi chậm và nằm gần như song song với mặt đất, trong lớp mây ti hoặc ti tầng rất cao.

Khi hai đốm sáng đủ chói, người đứng dưới thấy như trên trời có ba mặt trời. Hình ảnh này từng khiến người xưa kinh ngạc, được vẽ lại, chép vào sử sách và thỉnh thoảng lại lan truyền trên mạng xã hội kèm những lời giải thích sai. Bài dưới đây đi từ hình dạng, cơ chế, chỗ khác biệt với quầng, tới giờ giấc và cách ngắm mà không hại mắt.

Nhìn thấy gì: hai "mặt trời" phụ có đuôi trắng

Mỗi mặt trời giả là một mảng sáng mờ, thường dài theo phương ngang, rực nhất ở phần gần mặt trời. Phía quay vào mặt trời có màu đỏ cam, phía ngoài chuyển dần sang vàng, xanh nhạt rồi trắng. Nhiều khi từ mỗi đốm có một vệt trắng kéo dài ra xa mặt trời, nằm ngang, như cái đuôi. Hai đốm không nhất thiết sáng bằng nhau; có ngày chỉ hiện một bên vì lớp mây chỉ phủ một phía.

Khi điều kiện rất tốt, các vệt đuôi nối dài thành một vòng tròn trắng chạy song song với chân trời, đi qua chính mặt trời và vòng quanh cả bầu trời. Vòng này gọi là vòng parhelic, sinh ra do ánh sáng phản xạ trên các mặt đứng của tinh thể. Gặp đủ cả vòng là chuyện hiếm, nhưng một đoạn ngắn nối từ mặt trời giả ra phía ngoài thì không quá khó thấy.

Mặt trời giả cũng có anh em vào ban đêm: hai đốm sáng hai bên mặt trăng gần tròn, gọi là mặt trăng giả. Chúng nhạt hơn nhiều, màu khó nhận bằng mắt, và chỉ hiện khi trăng sáng mạnh.

Cơ chế: vì sao lại là tinh thể dạng tấm và vì sao nằm ngang

Băng trên cao có nhiều hình dạng. Cùng là lục giác, tinh thể băng có thể mọc thành cột dài hoặc thành tấm mỏng như đồng xu sáu cạnh, tuỳ nhiệt độ và độ ẩm nơi nó lớn lên. Quầng tròn 22 độ cần tinh thể quay đủ mọi hướng; mặt trời giả cần một nhóm đặc biệt: tấm mỏng nằm ngang.

Tấm mỏng rơi như chiếc lá. Khi rơi qua không khí, tấm mỏng chịu lực cản lớn ở mặt rộng, nên nó tự ổn định ở tư thế nằm phẳng, mặt rộng hướng lên trên, chỉ chao nghiêng nhẹ. Hàng triệu tấm như vậy cùng nằm gần song song mặt đất, như những lăng kính được xếp thẳng hàng.

Ánh sáng đi ngang qua hai mặt bên. Tia nắng đi vào một mặt đứng của tấm lục giác và ra ở mặt đứng cách đó một mặt, đúng lăng kính 60 độ như trường hợp quầng. Nhưng vì các tấm chỉ quay quanh trục đứng, ánh sáng chỉ dồn về hai điểm ở hai bên mặt trời, cùng độ cao, thay vì trải thành cả vòng tròn.

Đỏ quay vào trong vì bị bẻ ít nhất. Như mọi hiện tượng khúc xạ qua băng, ánh đỏ lệch ít hơn ánh xanh. Vì vậy mép đỏ nằm phía gần mặt trời, các màu khác trải ra ngoài và hoà thành trắng.

Tấm chao càng mạnh, đốm càng nhoè. Nếu không khí nhiễu động, các tấm rung lắc nhiều hơn, mặt trời giả kéo dài theo chiều đứng và lan dần thành một phần của quầng 22 độ. Đốm sáng gọn, rực màu cho thấy tầng không khí trên cao đang khá êm.

Mặt trời càng lên cao, mặt trời giả càng lùi xa

Một chi tiết ít người biết: khoảng cách 22 độ chỉ đúng khi mặt trời sát chân trời. Mặt trời càng lên cao, tia sáng đi xiên qua tấm băng, đường đi qua lăng kính dài hơn và góc lệch tăng lên. Bảng dưới mô tả xu hướng, các con số là xấp xỉ.

Độ cao mặt trờiVị trí mặt trời giảGhi chú
Sát chân trờiCách mặt trời khoảng 22 độ, gần như chạm quầngRực màu nhất, dễ chụp nhất
Khoảng 20 – 30 độLùi ra ngoài quầng 22 độ vài độVẫn rõ, thời điểm hay gặp buổi sáng và chiều
Khoảng 40 – 50 độCách xa quầng thấy rõ, màu nhạt dầnĐốm kéo dài, đuôi trắng nổi hơn
Trên khoảng 60 độKhông còn hình thànhTia sáng không còn ra được qua mặt bên đối diện

Hệ quả thực tế ở Việt Nam: vì mặt trời buổi trưa ở vùng nhiệt đới lên rất cao, gần như quanh năm bạn không nên tìm mặt trời giả vào giữa trưa. Khung giờ đáng nhìn là vài giờ sau bình minh và vài giờ trước hoàng hôn, khi mặt trời còn dưới khoảng 40 độ.

Đọc lớp mây để đoán sắp có mặt trời giả

Bạn không cần dự báo chuyên biệt để biết hôm nay có cơ hội. Loại mây cần để ý là mây ti: những sợi trắng mảnh như lông chim, vệt chổi quét hoặc tấm voan mỏng phủ trời, nằm rất cao nên trông bất động dù gió dưới mặt đất thổi mạnh. Nếu nhìn qua lớp ấy bạn vẫn thấy rõ viền mặt trời, ánh nắng vẫn đổ bóng sắc trên mặt đất, thì lớp mây đủ mỏng để ánh sáng đi qua tinh thể và ló ra thành đốm màu.

Mây thấp như mây tích trắng bông, mây tầng xám đục hay mây mưa đen thì không giúp gì, vì chúng chứa giọt nước chứ không phải tấm băng, và lại che mất mặt trời. Một buổi sáng sau khi gió đổi hướng, khi trời bắt đầu có những vệt mây cao kéo dài từ chân trời, thường đáng để ra ngoài nhìn vài phút.

Ở nước ta, mây ti có thể gặp ở mọi miền. Vùng ven biển và đầm phá miền Trung như Huế hay Quảng Trị có chân trời rộng, nhiều buổi chiều trời thoáng, là nơi thuận lợi để thấy mặt trời giả lúc mặt trời đã xuống thấp. Ở thành phố, hãy tìm một chỗ cao nhìn về hướng tây vào buổi chiều hoặc hướng đông vào buổi sáng. Thói quen nhìn lên mỗi khi thấy mây ti sẽ cho bạn nhiều lần gặp hơn bất kỳ mẹo chọn ngày nào.

Ba mặt trời trong sử sách: người xưa đã hiểu thế nào

Vì mặt trời giả đủ sáng để ai cũng nhận ra, nó để lại dấu vết trong nhiều ghi chép. Ở châu Âu, một câu chuyện thường được kể là trận chiến năm 1461 ở nước Anh, khi trước giờ giao tranh trên trời hiện ba mặt trời; vị chỉ huy phe York được cho là đã giải thích với binh lính rằng đó là điềm lành, và biểu tượng mặt trời rực rỡ về sau gắn với ông. Ở Thuỵ Điển, một bức tranh vẽ quang cảnh thủ đô năm 1535 với nhiều vòng và đốm sáng trên trời vẫn được giữ tới ngày nay và hay được dùng để minh hoạ hiện tượng quầng.

Ở phương Đông, sử sách cũng chép những lần "nhiều mặt trời cùng mọc", thường đọc như điềm báo về triều chính. Những ghi chép này không đủ chi tiết để biết chính xác người xưa thấy gì, nhưng mô tả ba vầng sáng ngang hàng khớp khá tốt với mặt trời giả.

Lời giải thích bằng tinh thể băng có từ thế kỷ XVII, khi các nhà khoa học như Descartes đã cố giải thích quầng và mặt trời giả bằng khúc xạ. Phải tới khi hình dạng lục giác của tinh thể băng được biết rõ và có tính toán đường đi tia sáng, mô hình đầy đủ mới hoàn chỉnh. Ngày nay người ta mô phỏng được gần như mọi vòng, cung và đốm trên trời bằng máy tính, chỉ cần cho biết hình dạng và hướng của tinh thể.

Cách tìm và ngắm mặt trời giả mà không hại mắt

Khó khăn lớn nhất khi tìm mặt trời giả là bạn phải nhìn về phía mặt trời. Vài thao tác đơn giản giúp bạn quan sát an toàn:

  1. Chọn buổi sáng hoặc chiều có mây ti mỏng như lông vũ hoặc như tấm voan phủ trời. Trời xanh trong không có mây cao thì không có mặt trời giả.
  2. Đứng sao cho đĩa mặt trời bị che khuất hoàn toàn sau một cột điện, góc mái, thân cây. Tuyệt đối không nhìn thẳng vào mặt trời, kể cả qua kính râm.
  3. Dang thẳng tay, xoè bàn tay như khi đo quầng: hai đốm sáng nằm khoảng một gang tay về hai phía, ngang tầm với mặt trời.
  4. Nếu thấy một đốm, nhìn sang phía bên kia; đốm thứ hai có thể nhạt hơn hoặc bị mây che.
  5. Chụp bằng điện thoại: để mặt trời ngoài khung hoặc khuất sau vật cản, khoá phơi sáng vào vùng trời gần đốm sáng. Không dùng ống nhòm hay ống kính tele hướng về phía mặt trời.

Mặt trời giả thường chỉ tồn tại vài phút tới nửa giờ, vì lớp mây trôi và các tấm băng rơi xuống thấp rồi thăng hoa. Thấy là nên ngắm ngay, đừng chờ "lát nữa ra xem".

Những nhầm lẫn thường gặp khi ảnh "ba mặt trời" lan truyền

Mỗi lần ảnh mặt trời giả xuất hiện trên mạng, lại kèm theo những cách hiểu sai. Đây là các nhầm lẫn phổ biến nhất:

  • "Mặt trời bị phản chiếu từ một hành tinh khác". Không có hành tinh nào phản chiếu đủ sáng để tạo ra đốm như vậy. Mặt trời giả nằm trong mây, cách mặt đất vài cây số.
  • "Ảnh ghép". Ảnh thật hoàn toàn có thể có; dấu hiệu nhận ra là hai đốm cùng độ cao với mặt trời, mặt đỏ quay vào trong, thường kèm một phần quầng tròn.
  • "Ánh đèn lóa của ống kính". Vệt lóa do ống kính thường nằm trên đường thẳng nối mặt trời qua tâm ảnh và đổi chỗ khi bạn xoay máy. Mặt trời giả thì đứng yên so với mặt trời dù bạn xoay máy thế nào.
  • "Chỉ có ở xứ lạnh". Tinh thể băng ở độ cao lớn có mặt cả trên vùng nhiệt đới. Ở xứ lạnh, mặt trời giả còn có thể xuất hiện sát mặt đất khi không khí đầy bụi băng, nhưng loại trên cao thì ở đâu cũng có thể gặp.
  • "Điềm báo thời tiết chắc chắn". Nó chỉ cho biết trên cao có mây băng dạng tấm. Có mưa hay không còn phụ thuộc nhiều yếu tố khác.

Câu hỏi thường gặp

Mặt trời giả và quầng mặt trời có phải là một không?

Cùng họ nhưng khác loại tinh thể. Quầng 22 độ do tinh thể quay mọi hướng, tạo vòng tròn đều. Mặt trời giả do tấm băng nằm ngang, chỉ tạo hai đốm ở hai bên. Hai hiện tượng thường xuất hiện cùng nhau vì một lớp mây có thể chứa cả hai kiểu tinh thể.

Vì sao có ngày chỉ thấy một mặt trời giả?

Lớp mây ti thường không phủ đều cả trời. Nếu phía bên trái mặt trời có mây chứa tấm băng mà phía bên phải trời trong, bạn chỉ thấy một đốm. Đốm còn lại không mất đi mà đơn giản là không có tinh thể để tạo ra nó.

Mặt trời giả có sáng bằng mặt trời thật không?

Không. Nó sáng hơn hẳn nền trời xung quanh nên rất nổi bật, nhưng vẫn kém mặt trời thật nhiều lần. Dù vậy, vì nó nằm gần mặt trời, bạn vẫn cần che đĩa mặt trời khi quan sát để tránh lỡ nhìn vào nguồn sáng chính.

Giữa trưa ở Việt Nam có thấy mặt trời giả không?

Gần như không, vì trong phần lớn năm mặt trời trưa ở nước ta lên cao hơn khoảng 60 độ, quá ngưỡng để tấm băng tạo được đốm sáng. Giữa trưa, cùng lớp mây ấy có thể cho một hiện tượng khác là cung màu rực nằm thấp bên dưới mặt trời, thường bị gọi là cầu vồng lửa.

Vì sao đuôi của mặt trời giả lại màu trắng?

Đuôi thuộc vòng parhelic, sinh ra do ánh sáng phản xạ trên mặt đứng của tinh thể chứ không phải khúc xạ. Phản xạ không tách màu, nên vòng này trắng. Nó chạy ngang qua bầu trời ở đúng độ cao của mặt trời.

Có ứng dụng nào mô phỏng được mặt trời giả không?

Có những chương trình mô phỏng quầng cho phép chọn hình dạng, hướng tinh thể và độ cao mặt trời để xem kết quả. Đây là cách tốt để hiểu vì sao mỗi loại tinh thể cho một kiểu cung, đốm khác nhau. Tìm theo từ khoá mô phỏng quầng băng khí quyển.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138