Nghịch lý hai phong bì kể rằng bạn được chọn một trong hai phong bì, biết một phong bì chứa gấp đôi phong bì kia, và một phép tính nghe rất chặt chẽ cho thấy bạn luôn nên đổi sang phong bì còn lại, kể cả khi vừa đổi xong. Vì hai phong bì hoàn toàn giống nhau, kết luận "luôn nên đổi" rõ ràng vô lý. Cái khó là chỉ ra phép tính sai ở đâu.
Nghịch lý này được giới xác suất và triết học bàn nhiều trong vài chục năm qua. Bài này dựng lại lập luận với ví dụ giả định là phiếu quà tặng, chỉ ra chỗ sai trong bản cơ bản, rồi xét trường hợp bạn được mở phong bì ra xem trước khi quyết định, nơi câu trả lời phụ thuộc vào thông tin bạn có. Ví dụ dùng phiếu quà tặng cho dễ hình dung.
Lập luận dẫn tới "luôn nên đổi"
Ví dụ giả định: người tổ chức bỏ hai phiếu quà tặng vào hai phong bì giống hệt nhau. Một phiếu có giá trị gấp đôi phiếu kia. Bạn chọn ngẫu nhiên một phong bì, mở ra thấy phiếu 100 nghìn đồng. Người tổ chức hỏi bạn có muốn đổi lấy phong bì còn lại không.
Lập luận như sau. Phong bì kia hoặc có 50 nghìn, hoặc có 200 nghìn. Vì bạn chọn ngẫu nhiên, hai khả năng có vẻ ngang nhau, mỗi khả năng một nửa. Giá trị kỳ vọng nếu đổi là một nửa nhân 50 cộng một nửa nhân 200, bằng 25 + 100 = 125 nghìn. Con số 125 lớn hơn 100, vậy nên đổi.
Vấn đề là con số 100 không đóng vai trò gì đặc biệt. Nếu bạn thấy 40 nghìn, phép tính tương tự cho kỳ vọng khi đổi là 50 nghìn. Thấy bao nhiêu thì kỳ vọng khi đổi cũng bằng 1,25 lần. Thậm chí không cần mở phong bì: gọi số tiền trong phong bì của bạn là A, phong bì kia có A/2 hoặc 2A, kỳ vọng 1,25A, nên luôn nên đổi.
Nhưng nếu đổi, bạn đang cầm phong bì kia, và đúng lập luận đó lại bảo nên đổi về. Đổi qua đổi lại mãi. Một quyết định hợp lý không thể vừa bảo đổi vừa bảo đổi lại. Trong khi đó, vì hai phong bì giống hệt nhau và bạn chọn ngẫu nhiên, lẽ thường nói rằng đổi hay không đổi đều như nhau. Phải có một bước sai.
Chỗ sai trong bản không mở phong bì
Khi chưa mở phong bì, hãy đặt tên cho hai số tiền theo cách khác: gọi phong bì nhỏ là x và phong bì lớn là 2x. Hai số này cố định từ lúc người tổ chức bỏ phiếu vào. Bạn cầm phong bì nhỏ với xác suất một nửa, cầm phong bì lớn với xác suất một nửa.
Nếu đang cầm phong bì nhỏ và đổi, bạn được thêm x. Nếu đang cầm phong bì lớn và đổi, bạn mất x. Kỳ vọng phần được thêm khi đổi là một nửa nhân x trừ một nửa nhân x, bằng 0. Đổi hay không đổi như nhau, khớp với lẽ thường.
So với lập luận ban đầu, chỗ sai lộ ra. Ở trường hợp "phong bì kia có 2A", bạn đang cầm phong bì nhỏ, nên A bằng x. Ở trường hợp "phong bì kia có A/2", bạn đang cầm phong bì lớn, nên A bằng 2x. Ký hiệu A được dùng như một số cố định trong cả hai trường hợp, nhưng thực ra nó chỉ hai số khác nhau. Cộng hai trường hợp với cùng một A là trộn hai thế giới không tương thích.
Nói theo ngôn ngữ xác suất: chênh lệch được hoặc mất khi đổi luôn bằng x, phong bì nhỏ, và nó đối xứng. Lập luận sai đã biến khoản được thành A và khoản mất thành A/2, như thể khoản được lớn gấp đôi khoản mất. Thực tế hai khoản bằng nhau.
Khi được mở phong bì: câu trả lời tuỳ vào cách người tổ chức chọn số tiền
Bản khó hơn là bạn mở phong bì, thấy một con số cụ thể. Lúc này "mỗi khả năng một nửa" không còn tự động đúng, mà phụ thuộc vào việc người tổ chức chọn cặp số tiền thế nào. Ví dụ giả định: người tổ chức chọn ngẫu nhiên, đều nhau, một trong ba cặp phiếu.
| Cặp phiếu có thể có | Nếu bạn mở thấy | Phong bì kia có | Nên đổi không |
|---|---|---|---|
| 50 và 100 | 50 | Chắc chắn 100 | Nên đổi, chắc chắn được thêm |
| 50 và 100, hoặc 100 và 200 | 100 | 50 hoặc 200, mỗi khả năng một nửa | Đổi có lợi trung bình: kỳ vọng 125 |
| 100 và 200, hoặc 200 và 400 | 200 | 100 hoặc 400, mỗi khả năng một nửa | Đổi có lợi trung bình: kỳ vọng 250 |
| Chỉ cặp 200 và 400 | 400 | Chắc chắn 200 | Không nên đổi, chắc chắn mất 200 |
Với cách chọn này, mở thấy 50, 100, 200 thì đổi có lợi, nhưng mở thấy 400 thì đổi mất một nửa. Cộng tất cả các trường hợp theo đúng xác suất, lợi ích trung bình của chiến lược "luôn đổi" bằng 0. Ở ba trường hợp đầu, mỗi lần được lợi một chút; ở trường hợp cuối, mất một khoản lớn, đủ bù trừ hết.
Kiểm cụ thể: mỗi cặp có xác suất một phần ba, mỗi phong bì trong cặp một nửa, nên mỗi tình huống mở có xác suất một phần sáu. Luôn đổi: thấy 50 được thêm 50; thấy 100 trong cặp đầu mất 50; thấy 100 trong cặp hai được thêm 100; thấy 200 trong cặp hai mất 100; thấy 200 trong cặp ba được thêm 200; thấy 400 mất 200. Tổng là 50 − 50 + 100 − 100 + 200 − 200 = 0.
Vì sao không thể "mỗi số tiền đều có khả năng như nhau"
Giả định ngầm. Lập luận ban đầu ngầm cho rằng dù bạn thấy số nào, phong bì kia gấp đôi hay bằng nửa đều có khả năng như nhau. Muốn vậy, người tổ chức phải chọn số tiền sao cho mọi mức, từ rất nhỏ tới lớn tuỳ ý, đều có xác suất ngang nhau.
Không có cách chọn như vậy. Không tồn tại phân phối xác suất nào trải đều trên vô số mức tiền: nếu mỗi mức có cùng một xác suất dương, tổng xác suất sẽ vượt 1; nếu mỗi mức có xác suất 0, tổng bằng 0. Mọi cách chọn thật đều phải ưu tiên một vùng nào đó, và khi đó có những mức tiền mà mở ra thấy thì không nên đổi.
Ngoài đời luôn có giới hạn. Người tổ chức nào cũng có ngân sách. Nếu mở ra thấy một phiếu rất lớn so với ngân sách đó, nhiều khả năng bạn đang cầm phong bì lớn. Trực giác đời thường đã ngầm dùng thông tin này.
Các biến thể còn được bàn. Có những phân phối đặc biệt, với kỳ vọng vô hạn, mà ở mọi mức tiền mở ra, đổi đều có lợi về kỳ vọng. Các nhà nghiên cứu đồng ý rằng bản cơ bản sai ở chỗ dùng chung ký hiệu A; còn cách hiểu những biến thể kỳ vọng vô hạn thì vẫn được bàn trong giới triết học và lý thuyết quyết định, chưa có một cách diễn giải được tất cả đồng thuận.
Tự kiểm bằng thực nghiệm với giấy và bút
Cách thuyết phục nhất là làm thử. Một nhóm năm sáu người, vài chục phong bì giấy hoặc mảnh giấy gấp đôi là đủ. Toàn bộ chỉ dùng điểm ghi trên giấy, không có tiền thật.
- Một người đóng vai người tổ chức, chuẩn bị nhiều cặp mảnh giấy, mỗi cặp ghi hai con số, số này gấp đôi số kia. Người tổ chức tự quyết định cách chọn các cặp, ví dụ chọn ngẫu nhiên trong ba cặp 50 và 100, 100 và 200, 200 và 400, và không cho người tham gia biết.
- Mỗi lượt, người tổ chức xáo hai mảnh giấy của một cặp, úp xuống. Người tham gia chọn một mảnh, lật xem số.
- Chia người tham gia thành ba nhóm theo chiến lược: nhóm một không bao giờ đổi, nhóm hai luôn đổi, nhóm ba chỉ đổi khi thấy số nhỏ hơn hoặc bằng 100.
- Mỗi nhóm làm khoảng ba mươi lượt, ghi điểm cuối cùng của mỗi lượt và cộng lại.
- So tổng điểm. Nhóm một và nhóm hai sẽ cho kết quả xấp xỉ nhau, chênh lệch chỉ do may rủi của số lượt ít. Nhóm ba, nhờ dùng thông tin về con số thấy được, thường cao hơn cả hai.
Kết quả của nhóm ba là điểm quan trọng: khi biết đôi chút về cách người tổ chức chọn số, mở phong bì ra xem thực sự giúp quyết định tốt hơn. Còn chiến lược "luôn đổi" bất kể thấy gì thì không hơn chiến lược "không bao giờ đổi", đúng như phân tích. Nếu nhóm có máy tính, có thể viết một bảng tính mô phỏng vài nghìn lượt để thấy các con số ổn định.
So với các bài toán xác suất "ngược trực giác" khác
Nghịch lý hai phong bì thường được nhắc cạnh các bài toán xác suất nổi tiếng khác, nhưng nó có một điểm riêng: ở đây trực giác "đổi hay không như nhau" lại đúng, còn phép tính mới sai. Nhiều bài toán khác đi theo chiều ngược lại, phép tính đúng và trực giác sai. Điều này nhắc rằng một phép tính trông chặt chẽ chưa chắc đáng tin hơn lẽ thường; phải kiểm từng ký hiệu đại diện cho cái gì.
Bài học thực hành rõ nhất là cẩn thận khi một ký hiệu xuất hiện trong nhiều trường hợp. Trước khi cộng các trường hợp lại, hãy hỏi: trong trường hợp này, ký hiệu đó bằng bao nhiêu, và trong trường hợp kia có còn bằng chừng ấy không. Lỗi này không chỉ có trong đố vui. Nó gặp cả khi tính trung bình lợi nhuận theo phần trăm: tăng 50% rồi giảm 50% không về chỗ cũ, vì 50% của hai lần là 50% của hai con số khác nhau.
Bài học thứ hai: khi được xem thông tin, như mở phong bì, quyết định đúng phụ thuộc vào kiến thức nền về cách tình huống được tạo ra. Cùng thấy con số 100, người biết người tổ chức chỉ có hai cặp 50 và 100 hay 100 và 200 sẽ quyết khác người biết có thể có cả cặp 100 và 200 lẫn 200 và 400. Không có công thức chung bỏ qua được bước hỏi "số này từ đâu ra".
Câu hỏi thường gặp
Nghịch lý hai phong bì là gì?
Bạn chọn một trong hai phong bì, biết một bên chứa gấp đôi bên kia. Một phép tính kỳ vọng cho thấy đổi luôn có lợi 1,25 lần, nhưng đổi xong phép tính đó lại bảo đổi về, dẫn tới đổi mãi, trái với lẽ thường rằng hai phong bì như nhau.
Lập luận "luôn nên đổi" sai ở đâu?
Nó dùng cùng một ký hiệu A cho số tiền trong tay ở hai trường hợp khác nhau. Khi phong bì kia gấp đôi, A là phong bì nhỏ; khi phong bì kia bằng nửa, A là phong bì lớn. Gọi đúng hai số là x và 2x thì đổi hay không có kỳ vọng như nhau.
Nếu đã mở phong bì thấy số tiền thì có nên đổi không?
Tuỳ vào cách người tổ chức chọn số tiền. Nếu số bạn thấy lớn so với khả năng của họ, nhiều khả năng bạn đang cầm phong bì lớn và không nên đổi. Không có câu trả lời chung nếu không biết số tiền được chọn thế nào.
Vì sao không thể coi mọi số tiền có khả năng như nhau?
Vì không có phân phối xác suất nào trải đều trên vô số mức tiền: xác suất mỗi mức dương thì tổng vượt 1, bằng 0 thì tổng bằng 0. Mọi cách chọn thật đều có vùng ưu tiên, nên có mức tiền mà mở ra thấy thì không nên đổi.
Nghịch lý hai phong bì đã được giải quyết chưa?
Bản cơ bản được đồng ý rộng rãi là sai ở chỗ dùng chung ký hiệu. Một số biến thể với phân phối có kỳ vọng vô hạn vẫn được bàn trong triết học và lý thuyết quyết định, chưa có một cách diễn giải được mọi người đồng thuận.
Có cách nào nhận ra lỗi kiểu hai phong bì trong đời thường không?
Mỗi khi một phép tính cộng nhiều trường hợp với cùng một ký hiệu, hãy hỏi ký hiệu đó có giữ nguyên giá trị trong mọi trường hợp không. Ví dụ quen thuộc là tăng 50% rồi giảm 50% không về chỗ cũ, vì hai lần 50% tính trên hai con số khác nhau.