Nước siêu lạnh là nước đã nguội xuống dưới 0 độ C nhưng vẫn ở thể lỏng, vì các phân tử chưa tìm được "điểm tựa" đầu tiên để xếp thành tinh thể băng. Chỉ cần một cú gõ, một hạt bụi hay một mẩu đá rơi vào, quá trình đông lan ra khắp chai trong vài giây, trông như phép màu nhưng thực chất là vật lý của sự kết tinh.
0 độ C không phải mệnh lệnh bắt nước phải đông, mà chỉ là mốc từ đó trở xuống băng bền hơn nước lỏng. Bền hơn chưa có nghĩa là xảy ra ngay. Bài này giải thích vì sao có khoảng trễ đó, nước sạch có thể lỏng tới mức lạnh nào, vì sao chai nước hoá thành đá bào chứ không thành khối đặc, và hiện tượng này đang xảy ra hằng ngày trên đầu bạn, trong những đám mây.
0 độ C chỉ là điều kiện cần, chưa phải điều kiện đủ
Muốn có băng, các phân tử nước phải xếp thành mạng lục giác đều đặn. Ở dưới 0 độ C, trạng thái xếp hàng đó có năng lượng thấp hơn trạng thái lỏng, nên về lâu dài băng "thắng". Nhưng để mạng tinh thể bắt đầu, cần một cụm phân tử đủ lớn tình cờ xếp đúng thế cùng lúc. Cụm quá nhỏ thì bề mặt của nó tốn năng lượng nhiều hơn phần lợi thu được ở bên trong, nên nó tan ra trước khi kịp lớn. Các nhà vật lý gọi cụm mầm vượt ngưỡng này là hạt nhân kết tinh, và quá trình tạo ra nó là sự tạo mầm.
Càng lạnh, kích thước tối thiểu của mầm càng nhỏ, nên khả năng một mầm tự xuất hiện tăng dần. Trong nước rất tinh khiết, giọt rất nhỏ, không chạm vật gì, mầm tự phát chỉ trở nên gần như chắc chắn khi xuống quanh âm 38 đến âm 40 độ C. Một số thí nghiệm với giọt cỡ micromet còn giữ được nước lỏng ở mức lạnh hơn nữa trong khoảnh khắc ngắn. Đó là giới hạn của tạo mầm đồng thể, tức mầm sinh ra từ chính nước.
Ngoài đời, nước hiếm khi được chờ đến mức đó. Bụi, vết xước thành cốc, bọt khí, vi khuẩn, phấn hoa đều cho các phân tử một bề mặt để bám và xếp hàng sẵn, gọi là tạo mầm dị thể. Vì vậy nước máy trong khay đá thường đông chỉ ở vài độ dưới 0. Nước đóng chai lọc kỹ, đựng trong chai nhựa trơn, để yên một chỗ thì có thể xuống âm 5, âm 10 độ mà vẫn lỏng.
Vì sao gõ nhẹ là cả chai hoá đá
Cú gõ tạo ra mầm. Va chạm làm áp suất trong nước dao động mạnh trong chớp mắt, có thể sinh bọt khí li ti hoặc ép một cụm phân tử vào thế xếp hàng. Chỉ cần một mầm vượt ngưỡng ở một chỗ là đủ, phần còn lại không cần thêm mầm nào nữa.
Băng tự nhân bản. Khi đã có một tinh thể, mặt của nó chính là khuôn hoàn hảo cho phân tử bên cạnh. Mặt trận đông lan ra theo kiểu nhánh cây, đi xuyên chai với tốc độ có thể thấy bằng mắt, thường mất vài giây cho một chai nửa lít.
Mẩu đá rơi vào cũng là mồi. Thả một viên đá nhỏ vào cốc nước siêu lạnh, bạn thấy tinh thể mọc ra từ chính viên đá, như một cái cây trổ cành rất nhanh. Rót nước siêu lạnh chầm chậm lên một viên đá đặt trên đĩa còn tạo được cột đá dựng đứng.
Rung lắc khi lấy chai cũng đủ. Nhiều người mở tủ thấy chai nước "đông ngay trong tay". Thường cú va của chai vào cánh tủ hay ngón tay bóp nhẹ đã làm việc của cái gõ. Muốn giữ được trạng thái siêu lạnh, phải lấy chai ra thật chậm, cầm ở cổ chai.
Vì sao ra đá bào chứ không thành khối đặc
Điều nhiều người ngạc nhiên nhất khi thử là chai nước sau khi "đông tức thì" không cứng như cục đá mà thành một hỗn hợp sệt, giống đá bào ngâm nước. Lý do nằm ở nhiệt đông đặc. Khi nước chuyển thành băng, nó nhả ra một lượng nhiệt khá lớn, khoảng 334 kilojun cho mỗi kilôgam. Lượng nhiệt này không đi đâu xa trong vài giây, nên nó hâm nóng chính phần nước còn lại.
Quá trình dừng lại khi cả chai được kéo lên đúng 0 độ C, vì từ đó băng và nước cùng tồn tại yên ổn. Có thể ước lượng: nước có nhiệt dung khoảng 4,2 kilojun cho mỗi kilôgam mỗi độ, nên mỗi độ "siêu lạnh" chỉ trả được nhiệt cho khoảng 1,25% khối nước hoá băng. Ví dụ giả định, chai nước siêu lạnh ở âm 8 độ C sẽ có chừng một phần mười hoá thành tinh thể khi bị gõ, phần còn lại vẫn lỏng ở 0 độ, đúng với cảm giác "nước đá bào".
Phép tính này cũng giải thích vì sao trạng thái siêu lạnh không phải "kho lạnh miễn phí". Năng lượng vẫn bảo toàn: phần lạnh dư dưới 0 độ được dùng hết để làm đông một ít băng, rồi chai trở về điểm cân bằng. Muốn đông hết, tủ lạnh vẫn phải rút tiếp lượng nhiệt đó ra theo cách bình thường.
Nước siêu lạnh ngoài trời: trong mây, trên cánh máy bay, trong mưa băng
Trên cao, nước siêu lạnh không phải chuyện hiếm mà là chuyện thường. Những giọt mây rất nhỏ, sạch và lơ lửng tự do, đúng điều kiện để lỏng dưới 0 độ.
- Mây chứa nước siêu lạnh. Phần lớn mây ở độ cao mà nhiệt độ âm 10 đến âm 20 độ C vẫn có nhiều giọt lỏng. Chúng chỉ đông khi gặp hạt bụi khoáng, hạt muối hay tinh thể băng phù hợp.
- Cơ chế tạo mưa ở vùng ôn đới. Khi băng và nước siêu lạnh cùng có trong mây, tinh thể băng lớn nhanh bằng cách "hút" hơi nước của các giọt lỏng xung quanh, rồi nặng dần và rơi. Đây là quá trình Bergeron, một trong những cách mưa và tuyết hình thành.
- Gieo mây. Ý tưởng rắc hạt bạc iođua vào mây dựa đúng vào nước siêu lạnh: hạt này có cấu trúc gần giống băng, làm mồi cho giọt đông. Hiệu quả thực tế của gieo mây vẫn được giới khí tượng đánh giá dè dặt, tuỳ loại mây và cách đo.
- Đóng băng trên máy bay. Khi máy bay xuyên qua mây có giọt siêu lạnh, giọt va vào cánh là đông lại, bám thành lớp băng làm thay đổi hình dạng khí động. Vì thế máy bay có hệ thống chống băng và quy trình phun dung dịch phá băng trước khi cất cánh ở xứ lạnh.
- Mưa băng. Ở xứ lạnh có kiểu mưa mà hạt mưa rơi xuống ở dạng lỏng siêu lạnh, chạm đất, cành cây hay dây điện là đông thành lớp vỏ băng trong suốt. Lớp vỏ này có thể làm gãy cành và đứt dây, rất khác với tuyết.
Ở Việt Nam, mưa băng kiểu ôn đới hầu như không gặp. Hiện tượng băng giá phủ cây cỏ trên núi cao phía Bắc mùa rét có liên quan một phần tới hơi nước và sương mù siêu lạnh bám vào vật lạnh, nhưng đó là câu chuyện riêng.
Quan sát nước siêu lạnh bằng ngăn đá ở nhà
Đây là một quan sát an toàn, làm với nước và tủ lạnh gia đình. Trẻ nhỏ làm cùng người lớn; không dùng chai thuỷ tinh vì chai có thể nứt khi nước đông và nở ra. Thời gian dưới đây là ví dụ giả định, tuỳ tủ từng nhà mà phải thử vài lần.
- Chuẩn bị hai đến ba chai nhựa nước tinh khiết còn nguyên seal, loại 350 đến 500 mililit. Nước lọc kỹ ít tạp chất nên ít mầm hơn nước máy.
- Đặt các chai nằm yên trong ngăn đá, xa quạt gió, không chồng đồ lên. Nếu có nhiệt kế để bên cạnh thì ghi lại mức nhiệt của ngăn.
- Sau khoảng hai giờ, mở tủ nhẹ nhàng và quan sát. Chai nào đã có đá thì bỏ ra, chai nào vẫn lỏng là ứng viên. Nếu tất cả đã đông, lần sau rút ngắn thời gian; nếu tất cả vẫn lỏng và còn ấm, kéo dài thêm.
- Cầm cổ chai, nhấc ra thật chậm, đặt lên bàn. Gõ dứt khoát đáy chai xuống mặt bàn một lần, hoặc lật ngược chai rồi búng vào thành.
- Quan sát tinh thể lan từ chỗ va chạm ra khắp chai. Sờ thành chai trước và sau: chai sẽ không lạnh hơn mà còn hơi "ấm lên" về đúng 0 độ, đúng như phép tính nhiệt đông đặc ở trên.
- Thử thêm: rót chậm nước siêu lạnh lên một viên đá đặt trong bát. Nếu may, bạn thấy một tháp băng mọc dần lên từ viên đá.
Đừng kỳ vọng thành công ngay lần đầu. Chai đông sớm là chuyện bình thường; chính sự "lúc được lúc không" cho thấy sự tạo mầm mang tính ngẫu nhiên.
Hiểu lầm hay gặp về nước siêu lạnh
Vì trông quá lạ, hiện tượng này kéo theo khá nhiều cách hiểu sai lan trên mạng.
| Hiểu lầm | Thực tế |
|---|---|
| Nước siêu lạnh là loại nước đặc biệt | Đó là trạng thái tạm thời của nước bình thường, không phải một loại nước khác. Gõ là mất. |
| Nước tinh khiết đông ở nhiệt độ thấp hơn vì "tinh khiết đổi điểm đông" | Điểm cân bằng vẫn là 0 độ. Nước tinh khiết chỉ ít mầm hơn nên dễ bị trễ, không phải có điểm đông khác. |
| Muối trong nước biển làm siêu lạnh | Muối hạ điểm đông thật sự, đó là chuyện khác. Nước biển đông khoảng âm 1,9 độ C ở trạng thái cân bằng, không phải trễ. |
| Đông tức thì là vì hút nhiệt từ không khí | Ngược lại: đông đặc nhả nhiệt ra. Cả chai ấm lên về 0 độ. |
| Có thể dùng để làm kem ngay lập tức | Chỉ khoảng vài phần trăm đến hơn chục phần trăm khối nước hoá băng, tuỳ độ siêu lạnh. Đủ làm đá bào, không đủ thành khối. |
Có một hiện tượng họ hàng là dung dịch quá bão hoà, dùng trong túi sưởi tay loại bấm đĩa kim loại: chất tan bị giữ ở trạng thái lỏng quá mức, bấm là kết tinh và toả nhiệt. Cơ chế "chờ mầm" giống nhau, nhưng đó là muối kết tinh khỏi dung dịch chứ không phải nước hoá băng.
Nước siêu lạnh trong sinh vật và trong phòng thí nghiệm
Một số loài cá ở vùng biển cực, côn trùng và cây chịu rét sống sót nhờ tránh để dịch cơ thể đông lại, phần nào dựa vào khả năng giữ trạng thái siêu lạnh. Nhiều loài tiết ra protein chống đông bám lên mặt tinh thể băng vừa nhú, chặn không cho nó lớn. Những protein này hiện được nghiên cứu cho bảo quản thực phẩm và mô sinh học, vì tinh thể băng lớn là thứ phá vỡ tế bào khi cấp đông.
Với các nhà vật lý, nước siêu lạnh là cửa sổ nhìn vào một vùng nhiệt độ mà nước cư xử rất lạ: độ nén, nhiệt dung và khối lượng riêng của nó thay đổi bất thường khi càng xuống sâu dưới 0 độ. Có giả thuyết cho rằng ở vùng siêu lạnh rất sâu, nước lỏng có thể tồn tại ở hai dạng mật độ khác nhau. Đây là vấn đề còn đang được nghiên cứu, chưa có kết luận chung, vì vùng nhiệt độ đó rất khó giữ được nước ở thể lỏng đủ lâu để đo.
Điều đáng nhớ cho người đọc phổ thông: một hiện tượng có thể thử ngay trong ngăn đá nhà mình lại nối thẳng tới những câu hỏi chưa giải xong của khoa học. Lần tới thấy chai nước đông tức thì, bạn biết mình vừa chứng kiến một hạt nhân kết tinh ra đời.
Câu hỏi thường gặp
Nước siêu lạnh có uống được không?
Uống được như nước lạnh bình thường, miễn là nước sạch. Khi rót ra cốc hoặc chạm môi, nó thường đông một phần thành đá vụn. Không nên để trẻ ngậm hay nhai đá quá lạnh lấy trực tiếp từ ngăn đá vì dễ dính lưỡi, buốt răng; để đá nghỉ một chút cho bớt lạnh trước khi dùng.
Vì sao lần này để chai trong ngăn đá thì siêu lạnh, lần khác lại đông cứng?
Vì việc xuất hiện hạt nhân kết tinh mang tính ngẫu nhiên. Một hạt bụi trong nước, một vết xước trong chai, tủ rung khi máy nén chạy, hay chai để quá lâu đều có thể làm nó đông sớm. Thử nhiều chai cùng lúc và kiểm theo mốc giờ sẽ giúp bạn tìm ra khoảng thời gian phù hợp với tủ nhà mình.
Nước máy có làm được không?
Có thể, nhưng khó hơn. Nước máy chứa nhiều khoáng, bọt khí và hạt li ti hơn, nên thường có sẵn mầm và đông chỉ ở vài độ dưới 0. Nước tinh khiết đóng chai còn seal, chai nhựa trơn, để yên một chỗ là điều kiện dễ thành công nhất cho quan sát ở nhà.
Có phải hồ ao cũng có nước siêu lạnh?
Có thể có một lớp mỏng trong thời gian ngắn ở xứ lạnh, nhưng hồ lớn có nhiều bụi, sinh vật và sóng gió, nên băng thường hình thành gần 0 độ. Ở sông chảy xiết vùng lạnh, nước siêu lạnh nhẹ có thể sinh ra băng xốp lơ lửng, một hiện tượng làm khó các nhà máy thuỷ điện ở xứ ôn đới.
Nước siêu lạnh có liên quan gì đến hiệu ứng nước nóng đông nhanh hơn không?
Có liên quan một phần. Một số giải thích cho hiệu ứng Mpemba cho rằng nước nóng và nước lạnh có mức siêu lạnh khác nhau trước khi đông, nên mốc "bắt đầu đông" khác đi. Tuy vậy, hiệu ứng Mpemba bản thân còn tranh luận và chưa có lời giải thống nhất, nên không thể dùng nó để khẳng định điều gì chắc chắn.
Có nên thử với chai thuỷ tinh cho dễ nhìn không?
Không nên. Nước nở ra khoảng 9% khi hoá băng, chai thuỷ tinh kín dễ nứt vỡ trong ngăn đá hoặc lúc bạn gõ đáy chai xuống bàn. Chai nhựa an toàn hơn nhiều, vẫn đủ trong để quan sát tinh thể lan ra.