Pareidolia là hiện tượng não nhìn ra một hình quen thuộc, thường là khuôn mặt, trong những vật hoàn toàn không có mặt: hai lỗ ổ điện thành đôi mắt, đầu xe thành gương mặt đang cười, vết loang trên tường thành ông già cau mày. Nó xảy ra vì hệ thị giác người có một bộ phận chuyên dò khuôn mặt, làm việc cực nhanh và thà báo nhầm còn hơn bỏ sót.
Đây không phải dấu hiệu bất thường mà là đặc điểm chung của người khoẻ mạnh, và có lẽ của cả một số loài linh trưởng khác. Bài này giải thích não dò mặt người thế nào, vì sao báo nhầm lại có lợi, những lần pareidolia đánh lừa cả giới khoa học, cách tự “săn” khuôn mặt quanh nhà và những điều hay bị hiểu sai.
Thấy gì: mặt người ở khắp nơi
Chỉ cần hai chấm nằm ngang và một nét bên dưới, não đã sẵn sàng đọc thành khuôn mặt. Ổ cắm điện hai lỗ, vòi nước có hai núm vặn, chiếc cặp có hai khoá cài, mặt trước máy giặt, lát cắt quả ớt chuông, những nốt sần trên vỏ cây — danh sách gần như vô tận. Nhiều người còn đọc ra cả cảm xúc: chiếc ấm đun nước trông “ngạc nhiên”, chiếc ba lô trông “buồn bã”.
Người Việt lớn lên với hình chú Cuội ngồi gốc cây đa trên mặt trăng. Những vùng tối trên mặt trăng là các đồng bằng bazan cổ, còn vùng sáng là cao nguyên nhiều hố va chạm. Mỗi nền văn hoá đọc ra một hình khác từ cùng các mảng sáng tối đó: có nơi thấy con thỏ, có nơi thấy khuôn mặt người. Đây là pareidolia ở quy mô cả cộng đồng, được củng cố bằng chuyện kể truyền miệng.
Pareidolia không chỉ có với hình ảnh. Người ta có thể nghe ra lời nói trong tiếng quạt máy hay tiếng nước chảy. Hiện tượng rộng hơn, thấy quy luật hay ý nghĩa trong những thứ ngẫu nhiên, được gọi là apophenia. Bài này tập trung vào phần thị giác, đặc biệt là khuôn mặt, vì đó là dạng được nghiên cứu kỹ nhất.
Não dò khuôn mặt bằng cách nào
Một mẫu rất thô. Hệ thị giác không cần khuôn mặt đầy đủ chi tiết để nhận ra. Bố cục hai điểm trên một điểm dưới, thường gọi là cấu hình khuôn mặt, đã đủ kích hoạt. Trẻ sơ sinh mới vài ngày tuổi đã có xu hướng nhìn lâu hơn vào những hình có bố cục như vậy so với cùng các chấm xếp ngược.
Vùng chuyên trách trong não. Các nghiên cứu hình ảnh não cho thấy một vùng nằm ở mặt dưới thuỳ thái dương, thường gọi là vùng mặt thoi, phản ứng mạnh với khuôn mặt hơn với đồ vật khác. Vùng này cùng một mạng lưới các vùng lân cận tạo thành hệ thống xử lý khuôn mặt.
Khuôn mặt ảo được xử lý như mặt thật, rất nhanh. Nhóm của Susan Wardle tại Úc dùng kỹ thuật đo hoạt động não theo từng phần nghìn giây và ghi nhận rằng ảnh đồ vật có “mặt” kích hoạt các phản ứng đặc trưng cho khuôn mặt từ rất sớm, sau đó não mới xếp lại chúng vào nhóm đồ vật. Nói cách khác, não nhận ra “đây là mặt” trước, rồi mới nhận ra “à, chỉ là cái ổ điện”.
Đọc cả cảm xúc. Người tham gia các thí nghiệm này không chỉ thấy khuôn mặt mà còn đánh giá được biểu cảm của nó khá thống nhất với nhau. Một nghiên cứu khác cùng nhóm ghi nhận người xem có xu hướng gán giới tính nam cho khuôn mặt ảo nhiều hơn nữ, một thiên lệch mà nguyên nhân chưa rõ.
Vì sao báo nhầm lại có lợi
Hãy hình dung hai kiểu sai lầm của một hệ thống dò khuôn mặt. Kiểu thứ nhất là báo nhầm: thấy mặt trong một bụi cây không có ai. Cái giá chỉ là giật mình một chút. Kiểu thứ hai là bỏ sót: có người hay một con thú đang nhìn mình từ bụi cây mà không nhận ra. Cái giá có thể lớn hơn nhiều. Nếu không thể tránh cả hai, một hệ thống hợp lý sẽ chấp nhận báo nhầm thường xuyên để gần như không bao giờ bỏ sót.
Lập luận này, thường được gọi là quản lý lỗi, được nhiều nhà nghiên cứu dùng để giải thích vì sao pareidolia phổ biến đến vậy. Nó hợp lý, nhưng cũng cần thận trọng: giải thích theo tiến hoá rất khó kiểm chứng trực tiếp, và có thể pareidolia chỉ là hệ quả phụ của việc hệ dò khuôn mặt được tối ưu cho tốc độ.
Một bằng chứng gián tiếp ủng hộ: khỉ cũng có vẻ thấy khuôn mặt trong đồ vật. Năm 2017, nhóm của Jessica Taubert ghi nhận khỉ rhesus nhìn lâu hơn vào ảnh đồ vật có “mặt” so với đồ vật tương tự không có mặt, và đặc biệt nhìn vào vùng “mắt” của chúng. Điều này gợi ý pareidolia có gốc rễ sinh học chia sẻ giữa các loài linh trưởng, không chỉ là sản phẩm của văn hoá hay trí tưởng tượng người.
Khi pareidolia đánh lừa cả nhà khoa học
Năm 1976, tàu thăm dò Viking 1 chụp vùng Cydonia trên sao Hỏa và gửi về một tấm ảnh độ phân giải thấp, trong đó một ngọn đồi trông như khuôn mặt người khổng lồ nhìn lên trời. Bức ảnh được lan truyền rộng rãi và trở thành “bằng chứng” cho nhiều giả thuyết về nền văn minh ngoài Trái Đất. Các ảnh chụp sau này với độ phân giải cao hơn nhiều, từ những tàu quỹ đạo thế hệ sau, cho thấy đó là một khối núi đá bị xói mòn bình thường; khuôn mặt chỉ xuất hiện khi ảnh mờ và ánh sáng chiếu nghiêng đúng góc.
Câu chuyện này là bài học kinh điển về mối quan hệ giữa độ phân giải, góc chiếu sáng và pareidolia. Ảnh càng mờ, não càng có nhiều chỗ để điền theo mẫu quen thuộc. Thêm dữ liệu chi tiết là cách đơn giản và hiệu quả nhất để kiểm tra.
Cùng nguyên lý áp dụng khi bạn gặp những bức ảnh lan truyền kiểu “thấy hình người trong đám mây”, “thấy mặt trong vết nước”. Cách kiểm chứng tôn trọng người chia sẻ là hỏi: có ảnh khác chụp cùng chỗ từ góc khác hay lúc khác không? Hình còn hiện ra không? Nếu hình chỉ xuất hiện ở đúng một góc, một độ mờ, một kiểu ánh sáng, khả năng cao đó là não đang làm việc quen thuộc của nó.
Kỳ vọng làm khuôn mặt hiện ra nhiều hơn
Pareidolia không chỉ phụ thuộc vào hình ảnh mà còn vào điều người xem đang chờ đợi. Trong một nghiên cứu năm 2014 của các nhà khoa học tại Trung Quốc và Canada, người tham gia được cho xem những tấm ảnh chỉ toàn nhiễu ngẫu nhiên, giống màn hình tivi mất sóng ngày trước, và được dặn trước rằng một số ảnh có ẩn khuôn mặt. Dù không ảnh nào có khuôn mặt thật, người tham gia vẫn báo thấy mặt ở một phần đáng kể số ảnh, và hoạt động ở vùng xử lý khuôn mặt của họ tăng lên vào những lần đó.
Kết quả này cho thấy “thấy” là sự gặp nhau giữa tín hiệu từ mắt và phỏng đoán từ não. Khi tín hiệu mơ hồ, phỏng đoán chiếm phần lớn. Người được dặn tìm khuôn mặt sẽ thấy nhiều khuôn mặt hơn; người đang lo sợ trong đêm tối sẽ dễ thấy hình người trong bóng cây hơn.
Bài học thực tế: khi chính bạn hoặc người quen chắc chắn đã thấy một hình gì đó trong ảnh mờ, bóng tối hay mặt nước, hãy hỏi điều mình đã chờ đợi trước khi nhìn là gì. Câu hỏi này không phủ nhận trải nghiệm của ai, mà giúp tách phần mắt thấy khỏi phần não thêm vào.
Tự săn khuôn mặt quanh nhà và biến nó thành bài học
Phép thử này phù hợp cho gia đình có trẻ, chỉ cần điện thoại chụp ảnh và một buổi chiều.
- Đi một vòng quanh nhà, chụp mọi đồ vật mà bạn thấy giống khuôn mặt: ổ điện, công tắc, mặt tủ, nắp nồi, đầu xe máy.
- Với mỗi ảnh, thử xoay ngược 180 độ. Phần lớn khuôn mặt biến mất hoặc yếu hẳn, vì hệ dò khuôn mặt nhạy với bố cục mắt trên, miệng dưới.
- Che một trong hai “mắt” bằng ngón tay. Quan sát xem khuôn mặt có còn không, từ đó đoán yếu tố nào quan trọng nhất.
- Cho mỗi người trong nhà đặt tên cảm xúc cho từng khuôn mặt: vui, buồn, ngạc nhiên, giận. So xem mọi người có đồng ý nhiều không.
- Thử chụp lại cùng vật từ góc khác hoặc dưới ánh sáng khác. Ghi lại khi nào khuôn mặt mất đi — đó chính là bài học Cydonia thu nhỏ.
Hoạt động này không có đúng sai và không chấm điểm ai thấy nhiều hơn. Mục đích là để trẻ hiểu rằng thấy hình trong đồ vật là cách não làm việc, và học cách kiểm lại bằng góc nhìn khác.
Hiểu lầm và thực tế
Pareidolia hay bị gắn với những cách hiểu không chính xác.
| Hiểu lầm | Thực tế |
|---|---|
| Thấy mặt trong đồ vật là dấu hiệu bệnh lý. | Đây là hiện tượng phổ biến ở người khoẻ mạnh. Chỉ khi ảo giác thị giác trở nên dày đặc, sống động bất thường hoặc kèm triệu chứng khác mới cần gặp bác sĩ. |
| Người giàu trí tưởng tượng mới thấy nhiều. | Mức độ dễ thấy khác nhau giữa các cá nhân, nhưng cơ chế nền là hệ dò khuôn mặt chung của mọi người, không phải thước đo trí tưởng tượng. |
| Hình thấy được trong ảnh là bằng chứng có thứ gì ở đó. | Hình chỉ là cách não ghép các mảng sáng tối; cần ảnh khác góc, độ phân giải cao hơn để kiểm tra. |
| Chỉ con người mới bị pareidolia. | Khỉ rhesus trong thí nghiệm cũng có phản ứng tương tự; với các loài khác thì bằng chứng còn ít. |
| Máy tính nhận diện khuôn mặt không bao giờ nhầm như người. | Hệ thống nhận diện khuôn mặt bằng máy cũng có thể báo nhầm với đồ vật, dù kiểu nhầm khác với người. |
Các nhà thiết kế sản phẩm biết rõ pareidolia: đầu xe, mặt trước đồ gia dụng thường được cân nhắc để không vô tình trông giận dữ hay buồn bã, vì người mua sẽ đọc ra cảm xúc dù không cố ý.
Câu hỏi thường gặp
Pareidolia đọc thế nào và nghĩa là gì?
Từ này ghép từ hai gốc Hy Lạp, nghĩa đại ý là hình ảnh đi kèm hoặc hình ảnh bên cạnh, ám chỉ một hình ảnh phụ não tự thêm vào. Trong tiếng Việt chưa có từ dịch thống nhất, nhiều tài liệu giữ nguyên thuật ngữ hoặc gọi là ảo giác khuôn mặt.
Vì sao xoay ngược ảnh thì khuôn mặt biến mất?
Hệ thị giác xử lý khuôn mặt chủ yếu theo bố cục tổng thể, quen với mắt ở trên, miệng ở dưới. Khi xoay ngược, bố cục quen thuộc mất đi và não khó nhận ra khuôn mặt, kể cả với khuôn mặt thật. Đây là lý do khuôn mặt ảo trong đồ vật thường tan biến khi lật ngược.
Trẻ em có thấy khuôn mặt trong đồ vật không?
Có. Trẻ nhỏ thường rất nhanh nhận ra khuôn mặt trong đồ vật và hay đặt tên, gán tính cách cho chúng. Trẻ sơ sinh đã ưu tiên nhìn hình có bố cục giống khuôn mặt. Đây là phần bình thường của sự phát triển thị giác.
Thấy hình trong mây có phải pareidolia không?
Có, nếu bạn thấy những hình quen thuộc như khuôn mặt, con vật. Mây thay đổi liên tục, có nhiều mảng sáng tối mập mờ nên não dễ ghép hình. Thú vị là cùng một đám mây, mỗi người thường thấy một hình khác.
Có nên lo nếu dạo này thấy khuôn mặt nhiều hơn trước?
Thường thì không, vì khi bạn vừa đọc về pareidolia, bạn chú ý hơn nên phát hiện nhiều hơn. Nếu thấy hình ảnh người hay con vật sống động như thật mà không có vật gì gợi ý, kèm lẫn lộn hay thay đổi trí nhớ, nên đi khám bác sĩ chuyên khoa.
Nghệ sĩ có tận dụng pareidolia không?
Có. Nhiều hoạ sĩ, nhiếp ảnh gia cố ý chụp những đồ vật có khuôn mặt hoặc vẽ thêm chi tiết để làm nổi khuôn mặt sẵn có. Từ thế kỷ 16, hoạ sĩ Giuseppe Arcimboldo đã ghép hoa quả, rau củ, cá, sách thành chân dung, chơi chính với xu hướng tìm khuôn mặt của người xem.