DieuKy.comĐiều Kỳ
Nghịch lý và điều kỳ của toán học

Sợi dây quanh Trái Đất nối thêm 1 mét: dây nâng lên bao nhiêu và vì sao lại là 16 cm

Sợi dây ôm sát xích đạo dài hơn 40.000 km, nối thêm 1 mét thì nâng đều lên khoảng 16 cm, đủ cho con mèo chui qua. Vì sao, và khi kéo một điểm lên thì cao 121 m.

Hands holding a long rope wrapped around a large globe on a wooden table in a school library in Quang Ngai, soft afternoon light, shallow depth of field

Một sợi dây ôm sát Trái Đất dọc theo xích đạo, dài khoảng 40.000 km; nối thêm vào dây đúng 1 mét rồi nâng đều quanh hành tinh thì dây cách mặt đất khoảng 16 cm, đủ cao cho một con mèo chui qua. Đa số người nghe lần đầu đoán khe hở chỉ bằng sợi tóc, vì 1 mét quá nhỏ so với 40.000 km. Đó là một trong những ví dụ rõ nhất cho thấy trực giác của chúng ta về tỉ lệ có thể sai đến mức nào.

Bài này tính lời giải chỉ với công thức chu vi lớp 5, giải thích vì sao đáp số không phụ thuộc kích thước Trái Đất, rồi đi tới biến thể còn lạ hơn: cũng 1 mét dây thêm, nhưng thay vì nâng đều, ta kéo căng dây lên ở một điểm duy nhất. Lúc đó đỉnh dây cao hơn trăm mét. Cuối bài là những chỗ bài toán này hiện ra ngoài đời, như vạch xuất phát so le trên đường chạy điền kinh.

Lời giải chỉ cần công thức chu vi

Gọi bán kính Trái Đất là R. Sợi dây ôm sát xích đạo dài C = 2πR. Coi Trái Đất là một quả cầu tròn đều, xích đạo dài khoảng 40.000 km, tức R khoảng 6.371 km theo bán kính trung bình hay khoảng 6.378 km ở xích đạo. Con số chính xác không quan trọng, như bạn sẽ thấy ngay sau đây.

Nối thêm 1 mét, dây dài C + 1. Nâng đều quanh hành tinh, dây tạo thành một vòng tròn lớn hơn có bán kính R + h, với h là khe hở cần tìm. Ta có 2π(R + h) = 2πR + 1. Khai triển vế trái: 2πR + 2πh = 2πR + 1. Hai số 2πR triệt tiêu, còn 2πh = 1, tức h = 1 / (2π).

Tính ra: 2π khoảng 6,2832, nên h khoảng 0,159 mét, tức gần 16 cm. Nếu nối thêm 10 mét, h khoảng 1,59 mét, cao hơn nhiều người. Nối thêm 100 mét, h khoảng 15,9 mét, cao bằng nhà năm tầng.

Phép tính không có chỗ nào dùng tới giá trị của R. Bán kính biến mất ở bước triệt tiêu. Kết quả này đúng cho mọi vòng tròn: thêm 1 mét vào chu vi luôn làm bán kính tăng khoảng 16 cm, bất kể vòng tròn là Trái Đất, Mặt Trăng, một quả bóng đá hay một đồng xu.

Cùng 1 mét dây thêm, nhiều vật khác nhau

Bảng dưới đặt cạnh nhau những vật có kích thước chênh lệch hàng triệu lần. Số liệu chu vi là làm tròn, chỉ để so sánh.

VậtChu vi ban đầu (làm tròn)Khe hở khi thêm 1 mét dây
Trái Đất theo xích đạokhoảng 40.000 kmkhoảng 15,9 cm
Mặt Trăngkhoảng 10.900 kmkhoảng 15,9 cm
Một hồ nước tròn chu vi 2 km2.000 mkhoảng 15,9 cm
Quả bóng đá cỡ số 5khoảng 0,7 mkhoảng 15,9 cm
Đồng xuvài cmkhoảng 15,9 cm

Với quả bóng, khe hở 15,9 cm nghe hiển nhiên: dây dài gấp mấy lần chu vi bóng, quấn lỏng quanh bóng thì tất nhiên cách xa. Với Trái Đất, cùng khe hở đó lại nghe vô lý. Chênh lệch nằm ở chỗ ta so 1 mét với 40.000 km, tức so theo tỉ lệ, trong khi bài toán hỏi một khoảng cách tuyệt đối.

Chu vi và bán kính tỉ lệ thuận với hệ số cố định 2π. Mọi thay đổi của chu vi dịch thành thay đổi của bán kính theo đúng tỉ lệ đó, không quan tâm vòng tròn to hay nhỏ.

Vì sao trực giác đoán sai

Khi nghe "thêm 1 mét vào 40.000 km", não ta tự động làm một phép chia: 1 trên 40 triệu, một phần cực nhỏ. Từ đó ta suy ra mọi thay đổi khác cũng phải nhỏ cỡ đó, và khe hở phải nhỏ hơn bề dày một tờ giấy. Phép suy luận này đúng nếu câu hỏi là "bán kính tăng bao nhiêu phần trăm". Bán kính đúng là tăng một phần 40 triệu theo tỉ lệ.

Nhưng câu hỏi là khe hở bao nhiêu centimet. Một phần 40 triệu của 6.378 km vẫn là khoảng 16 cm, vì 6.378 km là con số rất lớn. Trực giác nhầm khi trộn lẫn thay đổi tương đối và thay đổi tuyệt đối. Đây là lỗi rất phổ biến, xuất hiện cả khi đọc tin tức: tỉ lệ nhỏ của một con số lớn vẫn có thể là một lượng đáng kể.

Một cách khác để thấy kết quả hợp lý: hãy tưởng tượng một sợi dây quanh một sân vận động hình tròn. Nếu nâng dây lên 16 cm, ở mỗi điểm dây chạy trên một vòng tròn lớn hơn một chút. Chênh lệch chiều dài là 2π nhân 16 cm, tức khoảng 1 mét. Sân to hay nhỏ không đổi được con số 2π này.

Có một phép thử trực giác hữu ích: đổi câu hỏi sang một vòng tròn rất nhỏ. Nếu sợi dây quấn quanh một đồng xu, nối thêm 1 mét thì rõ ràng khe hở lớn. Nếu công thức cho kết quả không phụ thuộc kích thước, thì khe hở ở đồng xu và ở Trái Đất phải bằng nhau. Lối suy nghĩ "thử trường hợp cực đoan" này giúp phát hiện nhiều lỗi trực giác khác trong toán và trong đời sống.

Với người học toán, bài toán sợi dây là bài tập tốt để rèn thói quen viết ra biến số trước khi đoán. Viết 2π(R + h) = 2πR + 1 chỉ mất mười giây, và phương trình tự cho thấy R không ảnh hưởng gì.

Biến thể lạ hơn: kéo căng dây ở một điểm

Đề bài. Vẫn sợi dây dài thêm 1 mét, nhưng thay vì nâng đều quanh Trái Đất, ta giữ dây ôm sát mặt đất ở hầu hết mọi nơi, chỉ kéo một điểm lên thật cao cho dây căng lại thành hình chóp. Hỏi đỉnh chóp cao bao nhiêu? Trực giác lần này thường đoán vài chục centimet, vì nghĩ "dồn 16 cm về một chỗ".

Đáp số. Khoảng 121 mét, cao hơn một toà nhà ba mươi tầng. Kết quả tính bằng số với bán kính trung bình 6.371 km. Mỗi bên đỉnh, dây đi thẳng tiếp tuyến với mặt đất một đoạn khoảng 39 km rồi mới chạm đất.

Vì sao lại cao thế. Gọi θ là nửa góc ở tâm ứng với phần dây bị nhấc lên. Dây căng gồm hai đoạn tiếp tuyến, mỗi đoạn dài R nhân tan θ, thay cho cung tròn dài R nhân θ. Phần dây thêm là 2R(tan θ − θ), xấp xỉ 2Rθ³/3 khi θ nhỏ. Cho bằng 1 mét, ta được θ khoảng 0,0062 radian. Độ cao đỉnh khoảng Rθ²/2, ra khoảng 121 mét.

Ý nghĩa. Khi dây nâng đều, 1 mét thêm bị chia ra khắp 40.000 km, mỗi chỗ chỉ nhận một chút nên chỉ nâng được 16 cm. Khi kéo ở một điểm, dây tận dụng độ cong của Trái Đất: đường thẳng tiếp tuyến dài gần bằng cung tròn, chênh nhau rất ít, nên chỉ cần một chút dây thừa là đỉnh vọt lên rất cao. Cùng một mét dây, hai cách dùng cho kết quả chênh nhau gần tám trăm lần.

Bài toán sợi dây ngoài đời: đường chạy, bánh xe, vòng đai

Mối quan hệ "thêm chu vi bằng 2π lần thêm bán kính" xuất hiện ở nhiều nơi quen thuộc:

  • Vạch xuất phát so le trên đường chạy 400 mét. Hai đoạn cong của đường chạy ghép lại thành gần một vòng tròn đầy đủ. Mỗi làn rộng 1,22 mét, nên nếu đo ở cùng một khoảng cách so với mép trong của làn, đường chạy ở làn ngoài dài hơn làn trong khoảng 2π × 1,22, tức chừng 7,7 mét. Quy định đo thực tế đặt đường đo của làn một sát mép hơn các làn khác, nên chênh lệch giữa làn một và làn hai nhỏ hơn một chút, khoảng 7 mét. Vạch xuất phát so le để bù đúng phần này.
  • Bánh xe ô tô khi quay vòng. Bánh phía ngoài đi trên vòng tròn lớn hơn bánh phía trong. Một vòng quay đầy đủ, bánh ngoài đi xa hơn bánh trong 2π nhân khoảng cách giữa hai bánh, bất kể vòng quay rộng hay hẹp. Bộ vi sai trên xe có nhiệm vụ cho hai bánh quay khác tốc độ.
  • Đai siết, vòng ôm ống nước. Nới đai thêm 1 cm chu vi thì đai chỉ cách ống khoảng 1,6 mm, dù ống to hay nhỏ. Thợ lắp đường ống biết điều này qua kinh nghiệm: đai hơi rộng một chút đã lỏng.
  • Đường chạy quanh hồ. Hai người chạy quanh một hồ tròn, một người chạy sát bờ, người kia chạy cách bờ 2 mét. Mỗi vòng người ngoài chạy thêm khoảng 12,6 mét, dù hồ rộng hay hẹp.

Với ví dụ đường chạy, con số chính xác của vạch so le tuỳ quy định đo của từng liên đoàn; điều đáng nhớ là phần chênh chỉ phụ thuộc bề rộng làn, không phụ thuộc bán kính đoạn cong.

Tự kiểm tại nhà với một cái nồi và một sợi chỉ

Bạn không cần quả địa cầu để thấy bài toán đúng. Lấy một cái nồi tròn hoặc một cái chậu, quấn sát một vòng chỉ quanh thành, đánh dấu chỗ gặp nhau. Cắt chỉ, nối thêm đúng 10 cm. Quấn lại quanh nồi, giữ đều cho vòng chỉ tròn, rồi đo khe hở giữa chỉ và thành nồi. Theo công thức, khe hở khoảng 10 / 6,28, tức khoảng 1,6 cm.

Lặp lại với một cái cốc nhỏ và một cái chậu lớn, vẫn nối thêm 10 cm. Kết quả đo sẽ không giống hệt 1,6 cm vì khó giữ chỉ tròn đều, nhưng bạn sẽ thấy khe hở ở cốc và ở chậu xấp xỉ nhau, không phải chậu lớn thì khe hở nhỏ đi.

Muốn đo chính xác hơn, có thể dùng hai vòng tròn cắt từ bìa cứng: một vòng bán kính r, vòng kia bán kính r + 1,6 cm, rồi đo chu vi bằng chỉ. Hiệu hai chu vi luôn khoảng 10 cm, với mọi r. Đây là cách làm phù hợp để học sinh tiểu học tự phát hiện quy luật, trước khi được giới thiệu công thức.

Điều đáng giữ lại từ bài toán sợi dây không phải con số 16 cm mà là thói quen hỏi ngược trực giác: khi một con số nghe "quá nhỏ để đáng kể", hãy hỏi nó nhỏ so với cái gì, và câu hỏi thật là về lượng tuyệt đối hay tỉ lệ.

Câu hỏi thường gặp

Sợi dây quanh Trái Đất nối thêm 1 mét thì nâng lên bao nhiêu?

Khoảng 16 cm nếu nâng đều quanh hành tinh. Từ phương trình 2π(R + h) = 2πR + 1 suy ra h = 1 chia cho 2π, khoảng 0,159 mét. Kết quả không phụ thuộc bán kính Trái Đất.

Vì sao kết quả không phụ thuộc kích thước Trái Đất?

Vì chu vi tỉ lệ thuận với bán kính theo hệ số 2π. Thêm một lượng vào chu vi thì bán kính tăng đúng lượng đó chia cho 2π, dù vòng tròn là Trái Đất hay một quả bóng. Bán kính ban đầu triệt tiêu trong phép tính.

Nếu kéo dây lên ở một điểm thì cao bao nhiêu?

Với 1 mét dây thêm và kéo căng ở một điểm, đỉnh dây cao khoảng 121 mét, tính với bán kính trung bình 6.371 km. Dây tận dụng độ cong của Trái Đất, nên chỉ cần ít dây thừa là đỉnh đã vọt lên cao.

Vì sao trực giác thường đoán khe hở rất nhỏ?

Vì ta so 1 mét với 40.000 km và nghĩ theo tỉ lệ. Bán kính đúng là chỉ tăng một phần 40 triệu, nhưng một phần 40 triệu của hơn sáu nghìn km vẫn là khoảng 16 cm. Trực giác lẫn thay đổi tương đối với tuyệt đối.

Bài toán này liên quan gì tới đường chạy điền kinh?

Ở đường chạy 400 mét, hai đoạn cong ghép lại thành gần một vòng tròn, nên làn ngoài dài hơn làn trong khoảng 2π nhân độ rộng làn. Vạch xuất phát so le bù phần chênh này, và nó chỉ phụ thuộc bề rộng làn.

Có thể làm thử bài toán sợi dây ở nhà không?

Có. Quấn một vòng chỉ sát quanh cái nồi, nối thêm 10 cm rồi quấn lại cho đều, khe hở khoảng 1,6 cm. Làm lại với cốc nhỏ và chậu lớn, bạn sẽ thấy khe hở gần như không đổi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138