Sóng độc là một con sóng đơn lẻ cao vượt hẳn những con sóng xung quanh, theo định nghĩa thường dùng là cao hơn gấp đôi độ cao sóng đặc trưng của vùng biển lúc đó. Nó có thể xuất hiện đột ngột trong một vùng biển đang động vừa phải, dựng thành một bức tường nước dốc đứng rồi biến mất.
Suốt nhiều thế kỷ, chuyện thuỷ thủ kể về những con sóng như vậy bị giới khoa học xem là phóng đại, vì lý thuyết thống kê thời đó cho rằng chúng gần như không thể xảy ra. Mọi thứ thay đổi vào ngày đầu năm 1995. Bài này kể con sóng đã thay đổi ngành hải dương học, các cơ chế đã hiểu, và phần vẫn còn để ngỏ, kèm vài điều người đi biển và người hay ra kè chắn sóng chụp ảnh nên biết khi trời có gió lớn.
Con sóng Draupner ngày 1 tháng 1 năm 1995
Draupner là một giàn khai thác khí ở Biển Bắc, ngoài khơi Na Uy, được gắn thiết bị laser đo độ cao mặt nước từ phía trên. Ngày đầu năm 1995, giữa một cơn bão với các con sóng cao trung bình khoảng mười hai mét, thiết bị ghi được một con sóng cao khoảng hai mươi lăm mét tính từ đáy sóng. Giàn chịu hư hại nhẹ, không ai thiệt mạng.
Giá trị của bản ghi nằm ở chỗ đây là phép đo bằng thiết bị, không phải lời kể. Nó cho thấy một con sóng cao gấp đôi những con xung quanh có thể xảy ra ở biển thật, với tần suất cao hơn nhiều so với lý thuyết cũ dự đoán. Từ đó, sóng độc chuyển từ truyền thuyết thành đối tượng nghiên cứu chính thức.
Những năm đầu thế kỷ hai mươi mốt, một dự án dùng radar trên vệ tinh quét các đại dương trong vài tuần và phát hiện hơn mười con sóng cao trên hai mươi lăm mét ở nhiều vùng biển khác nhau. Năm 2020, một phao đo ngoài khơi bờ tây Canada ghi được con sóng cao khoảng mười bảy mét giữa những con sóng chỉ khoảng sáu mét, tỷ lệ gần gấp ba, thuộc hàng cực đoan nhất từng đo được.
Một số khái niệm cần biết khi đọc về sóng độc
Các bài báo về sóng độc hay dùng thuật ngữ chuyên ngành. Bảng dưới giải thích ngắn gọn để bạn đọc không bị nhầm con số.
| Khái niệm | Nghĩa | Ghi chú |
|---|---|---|
| Độ cao sóng có nghĩa | Độ cao trung bình của một phần ba số con sóng cao nhất trong một khoảng thời gian | Gần với độ cao mà người quan sát bằng mắt ước lượng; là con số trong bản tin dự báo sóng |
| Sóng độc | Con sóng cao hơn khoảng gấp đôi độ cao sóng có nghĩa | Định nghĩa theo tỷ lệ, nên sóng độc có thể chỉ cao vài mét ở vùng biển êm |
| Độ cao sóng | Khoảng cách từ đáy sóng tới đỉnh sóng kế tiếp | Khác với độ cao đỉnh sóng trên mực nước tĩnh |
| Biển cắt chéo | Hai hệ sóng từ hai hướng khác nhau gặp nhau | Được cho là làm tăng khả năng xuất hiện sóng độc |
| Sóng lừng | Sóng do gió ở nơi xa tạo ra, truyền tới vùng đang lặng gió | Có thể kết hợp với sóng gió địa phương |
Lưu ý: một con sóng mười mét ở vùng biển có độ cao sóng có nghĩa tám mét không phải sóng độc, trong khi một con sóng sáu mét ở vùng chỉ hai mét lại là sóng độc. Tỷ lệ mới là điều quan trọng.
Các cơ chế đã được hiểu
Cộng chồng tuyến tính. Đại dương là tập hợp vô số con sóng có độ dài và tốc độ khác nhau. Sóng dài đi nhanh hơn sóng ngắn, nên các đỉnh liên tục trượt qua nhau. Thỉnh thoảng, nhiều đỉnh trùng vào cùng một chỗ, cùng một lúc, cộng lại thành một đỉnh khổng lồ trong chốc lát. Cơ chế này đơn giản và chắc chắn có xảy ra.
Bất ổn định điều biến. Trong một chuỗi sóng đều, một con sóng có thể "hút" năng lượng của các con sóng láng giềng, tự cao lên trong khi các con quanh nó thấp đi. Hiện tượng này được dự đoán từ phương trình sóng phi tuyến từ những năm 1960 và đã được tái tạo trong bể thí nghiệm, tạo ra sóng cao gần gấp ba sóng nền.
Sóng gặp dòng chảy ngược. Khi sóng đi ngược một dòng hải lưu mạnh, sóng bị nén lại, dốc lên và cao hơn. Vùng biển ngoài khơi mũi phía nam châu Phi, nơi sóng Nam Đại Dương gặp một dòng hải lưu mạnh chảy ngược, nổi tiếng với nhiều tàu gặp nạn vì sóng bất thường.
Biển cắt chéo. Hai hệ sóng đến từ hai hướng có thể giao nhau, tạo những điểm mà đỉnh sóng vọt lên bất thường. Phân tích một số vụ tai nạn tàu cho thấy lúc đó có biển cắt chéo.
Những vụ tàu gặp sóng lớn bất thường và giới hạn của bằng chứng
Trước và sau con sóng Draupner, nhiều thuyền trưởng đã báo cáo gặp sóng cao bất thường. Cũng trong năm 1995, mùa thu, một tàu chở khách lớn vượt Đại Tây Dương trong một cơn bão và thuyền trưởng mô tả con sóng phía trước như một vách đá trắng, ước lượng cao gần ba mươi mét. Đầu năm 2001, hai tàu du lịch ở Nam Đại Tây Dương bị sóng lớn đập vỡ kính buồng lái chỉ cách nhau ít ngày, phải trôi dạt một thời gian trước khi khôi phục được thiết bị.
Những vụ như vậy củng cố nhận thức rằng sóng độc là mối nguy thật. Tuy nhiên, cần phân biệt mức độ chắc chắn. Ước lượng bằng mắt từ buồng lái trong cơn bão có sai số lớn: người quan sát khó biết mình đang nhìn từ độ cao nào so với mặt nước, khó biết đáy sóng ở đâu. Còn với các tàu mất tích hoàn toàn, việc quy cho sóng độc thường chỉ là một trong nhiều giả thuyết, vì không có ai sống sót hay thiết bị nào ghi lại.
Vì thế, giới nghiên cứu dựa chủ yếu vào số đo bằng thiết bị như laser trên giàn, phao đo và radar vệ tinh khi xây dựng thống kê. Lời kể vẫn quý vì cho biết hình dạng, cảm giác và hậu quả, nhưng không được dùng làm con số chính xác.
Phần chưa có lời giải: tỷ lệ của từng cơ chế và chuyện dự báo
Câu hỏi còn tranh luận là ở đại dương thật, cơ chế nào chiếm phần lớn. Bể thí nghiệm cho thấy bất ổn định điều biến tạo được sóng độc ấn tượng, nhưng điều kiện trong bể là chuỗi sóng khá đều và một hướng. Biển thật hỗn loạn hơn nhiều, sóng đến từ nhiều hướng, có thể làm cơ chế phi tuyến yếu đi. Một số phân tích dữ liệu phao đo lớn trong những năm gần đây cho rằng phần lớn sóng độc ngoài biển có thể giải thích bằng cộng chồng tuyến tính cộng thêm hiệu ứng phi tuyến nhỏ. Các nhóm khác không hoàn toàn đồng ý. Đây là tranh luận học thuật đang diễn ra.
Câu hỏi khó hơn là dự báo. Các trung tâm dự báo đã có thể đưa ra chỉ số nguy cơ, tức cho biết vùng biển nào, thời điểm nào có điều kiện thuận lợi cho sóng độc. Nhưng nói trước con sóng cụ thể sẽ xuất hiện ở toạ độ nào, giờ nào thì hiện chưa ai làm được, và có thể sẽ không bao giờ làm được vì bản chất ngẫu nhiên của biển. Một số nghiên cứu thử dùng radar trên tàu để phát hiện sóng độc trước vài chục giây đến vài phút, đủ để thuyền trưởng xoay mũi tàu hoặc cảnh báo người trên boong.
Ý nghĩa với người đi biển ở Việt Nam
Biển Đông có gió mùa Đông Bắc mạnh, có bão và áp thấp nhiệt đới, có nơi sóng lừng từ xa gặp sóng gió địa phương. Bài này không thay bản tin chính thức, nhưng vài điều nên nhớ:
- Luôn theo dõi bản tin dự báo sóng và gió của cơ quan khí tượng thuỷ văn quốc gia trước khi ra khơi; con số độ cao sóng trong bản tin là độ cao sóng có nghĩa, không phải con sóng lớn nhất.
- Con sóng lớn nhất trong một ngày có thể cao gần gấp đôi con số trong bản tin, nên khi bản tin báo sóng cao vài mét, hãy chuẩn bị cho con sóng cao hơn nhiều.
- Trên tàu nhỏ, giữ áo phao trên người khi biển động, không đứng ở mũi hoặc mạn tàu khi không cần thiết.
- Ở bờ biển, kè chắn sóng và mỏm đá là nơi sóng lớn bất ngờ hay cuốn người; khi có gió mạnh, không đứng sát mép để chụp ảnh.
- Tôn trọng lệnh cấm biển; lệnh ấy dựa trên điều kiện chung của cả vùng, kể cả những con sóng bất thường không ai thấy trước.
Sóng độc là lý do vì sao người đi biển lâu năm luôn nói "biển không bao giờ như bản tin". Hiểu thống kê của sóng giúp bạn tôn trọng biển hơn chứ không sợ hãi vô cớ.
Điều đã biết và điều chưa có lời giải
Đã chắc chắn: sóng độc có thật, đã đo bằng thiết bị nhiều lần; nó xảy ra thường hơn lý thuyết cũ dự đoán; ít nhất bốn cơ chế vật lý có thể tạo ra nó.
Còn tranh luận: trong đại dương thật, cơ chế phi tuyến đóng góp bao nhiêu so với cộng chồng tuyến tính; vai trò của biển cắt chéo trong từng vụ tai nạn cụ thể.
Chưa giải được: dự báo chính xác vị trí và thời điểm một con sóng độc cụ thể.
Đã hiểu sai trong quá khứ: coi lời kể của thuỷ thủ là phóng đại chỉ vì lý thuyết chưa giải thích được. Đây là bài học quý về việc tôn trọng quan sát của người trong nghề.
Hướng nghiên cứu tiếp: thêm phao đo và radar trên giàn, trên tàu để có bộ dữ liệu sóng độc đủ lớn; mô phỏng số cả đại dương ở độ phân giải cao; theo dõi các vùng nghi có nhiều sóng độc như nơi dòng hải lưu mạnh gặp sóng lớn.
Câu hỏi thường gặp
Sóng độc khác sóng thần thế nào?
Sóng thần do động đất, sạt lở dưới đáy biển gây ra, bước sóng rất dài, ngoài khơi gần như không nhận thấy và chỉ dâng cao khi vào bờ. Sóng độc là một con sóng gió đơn lẻ cao bất thường giữa biển khơi, xuất hiện và biến mất trong vài chục giây.
Sóng độc có xảy ra ở Biển Đông không?
Về nguyên lý, sóng độc có thể xảy ra ở mọi vùng biển có sóng gió, kể cả Biển Đông, nhất là khi có bão hoặc gió mùa mạnh. Bài này không có thống kê riêng cho Biển Đông; người đi biển nên theo dõi bản tin dự báo sóng chính thức.
Sóng độc cao nhất từng đo được là bao nhiêu?
Con sóng Draupner năm 1995 cao khoảng hai mươi lăm mét, đo bằng thiết bị laser trên giàn khoan. Các radar vệ tinh cũng phát hiện sóng trên hai mươi lăm mét. Về tỷ lệ, con sóng đo năm 2020 ngoài khơi Canada gần gấp ba sóng xung quanh.
Tàu lớn có sợ sóng độc không?
Có. Tàu hàng lớn được thiết kế chịu sóng rất cao, nhưng một bức tường nước dốc đứng có thể đập vỡ cửa sổ buồng lái, làm hỏng thiết bị hoặc tràn boong. Nhiều vụ hư hại tàu được cho là liên quan sóng bất thường, dù khó chứng minh từng vụ.
Có dự báo được sóng độc không?
Hiện có thể dự báo vùng và thời điểm có nguy cơ cao, nhưng chưa dự báo được con sóng cụ thể sẽ xuất hiện ở đâu, lúc nào. Một số nghiên cứu thử dùng radar trên tàu để phát hiện sóng độc trước vài chục giây đến vài phút.
Vì sao trước năm 1995 các nhà khoa học không tin sóng độc?
Lý thuyết thống kê sóng tuyến tính thời đó cho rằng sóng cao gấp đôi rất hiếm, gần như không thể gặp. Lời kể của thuỷ thủ bị xem là phóng đại vì thiếu số đo. Bản ghi tại giàn Draupner là bằng chứng thiết bị đầu tiên thuyết phục được giới chuyên môn.