DieuKy.comĐiều Kỳ
Ảo giác của tai, tay và cơ thể

Ảo giác lưới nóng lạnh: ấm xen mát lại thành cảm giác bỏng rát

Chạm vào các thanh ấm xen thanh mát, không thanh nào gây đau, vậy mà nhiều người thấy bỏng rát. Ảo giác Thunberg, các giả thuyết và thử nghiệm an toàn.

Three bowls of water on a wooden kitchen counter in Nghe An, a child placing one hand in each side bowl while an adult watches, faces out of frame, natural light

Ảo giác lưới nóng lạnh là hiện tượng khi đặt bàn tay lên một dãy thanh kim loại xen kẽ, thanh ấm và thanh mát, không thanh nào đủ nóng hay đủ lạnh để gây đau, nhưng nhiều người lại cảm thấy nóng rát, thậm chí phải rụt tay lại. Hai cảm giác dễ chịu cộng lại thành một cảm giác khó chịu, đó là điều kỳ lạ của ảo giác này.

Bài này kể lại phát hiện của nhà sinh lý học Thuỵ Điển Torsten Thunberg cuối thế kỷ mười chín, giải thích vì sao não có thể "tính nhầm" thành đau, trình bày các giả thuyết vẫn đang tranh luận, và hướng dẫn hai thí nghiệm nhiệt an toàn tại nhà để bạn tự cảm nhận việc da và não đánh giá nóng lạnh tương đối thế nào. Bài chỉ nói về khoa học tri giác, không đưa lời khuyên y tế.

Torsten Thunberg và chiếc lưới năm 1896

Năm 1896, Torsten Thunberg, nhà sinh lý học tại Đại học Lund, Thuỵ Điển, mô tả một thí nghiệm dùng các ống kim loại xếp song song, trong đó nước ấm và nước mát chảy xen kẽ. Khi người tham gia đặt lòng bàn tay hoặc cẳng tay lên các ống, nhiều người báo cảm giác nóng rát, có người mô tả là đau nhói, dù riêng từng ống chỉ ấm vừa hoặc mát vừa.

Trong các phiên bản hiện đại, các thanh ấm thường để ở mức như nước tắm ấm, các thanh mát ở mức như nước máy mùa hè, đều nằm trong vùng nhiệt độ chạm vào thấy dễ chịu. Không có thanh nào gây tổn thương da. Thế nhưng khi chạm cùng lúc, não nhận được tín hiệu "đau do nóng".

Ảo giác này không phải ai cũng cảm nhận được. Các nghiên cứu ghi nhận một phần người tham gia chỉ thấy lẫn lộn ấm mát, không thấy rát. Ở những người cảm nhận được, mức độ cũng khác nhau, từ hơi khó chịu đến đau rõ.

Suốt gần một thế kỷ, ảo giác Thunberg chủ yếu được nhắc như một hiện tượng lạ. Phải đến những năm 1990, khi các nhà khoa học thần kinh hiểu rõ hơn về đường truyền cảm giác nhiệt và đau trong tuỷ sống và não, nó mới trở thành công cụ nghiên cứu quan trọng.

Vì sao ấm cộng mát lại thành đau: các giả thuyết

Da có nhiều loại cảm biến nhiệt riêng. Có những sợi thần kinh chủ yếu báo mát, những sợi chủ yếu báo ấm, và những sợi chuyên báo đau do nhiệt quá cao hoặc quá thấp. Tín hiệu từ các nhóm này được trộn và so sánh trong tuỷ sống và não.

Giả thuyết "gỡ phanh". Năm 1994, A. D. Craig và M. C. Bushnell đề xuất trên tạp chí Science rằng bình thường tín hiệu mát có tác dụng như cái phanh, kìm bớt một đường truyền đau liên quan đến lạnh. Khi các thanh ấm xen vào, tín hiệu mát tổng thể bị giảm, cái phanh lỏng ra, và đường truyền đau "lộ" ra thành cảm giác rát.

Giả thuyết cộng gộp. Một hướng khác cho rằng tín hiệu từ vùng ấm và vùng mát cộng dồn lên những tế bào thần kinh nhận cả hai loại, đẩy tổng hoạt động qua ngưỡng mà não hiểu là đau.

Chưa có lời giải thống nhất. Các thí nghiệm về sau ủng hộ từng phần của mỗi giả thuyết, và nhiều nhà nghiên cứu cho rằng có thể cả hai cơ chế cùng tham gia. Đây là câu hỏi vẫn còn mở.

Vì sao thấy "nóng" chứ không phải "lạnh". Phần lớn người tham gia mô tả cảm giác giống bỏng nóng, dù có thanh mát. Điều này gợi ý rằng não diễn giải tín hiệu đau trộn lẫn theo kiểu nguy hiểm thường gặp nhất là nhiệt cao, nhưng cách giải thích cụ thể vẫn đang được bàn.

Thí nghiệm ba bát nước an toàn tại nhà

Ảo giác lưới nóng lạnh chuẩn cần thiết bị kiểm soát nhiệt độ. Ở nhà, bạn có thể thử một hiện tượng nhiệt cổ điển khác, an toàn và rõ hơn: ba bát nước. Thí nghiệm này được triết gia người Anh John Locke nhắc đến từ cuối thế kỷ mười bảy để bàn về tính tương đối của cảm giác:

  1. Chuẩn bị ba bát lớn đặt thẳng hàng. Bát bên trái đựng nước mát từ vòi, có thể thêm vài viên đá rồi vớt ra trước khi thử. Bát giữa đựng nước nhiệt độ phòng. Bát bên phải đựng nước ấm như nước tắm.
  2. Người lớn pha nước ấm và tự kiểm tra bằng khuỷu tay hoặc mu bàn tay trước: nước phải ấm dễ chịu, không được nóng. Không để trẻ tự rót nước từ ấm đun.
  3. Người tham gia nhúng tay trái vào bát mát, tay phải vào bát ấm, giữ khoảng một phút.
  4. Rút cả hai tay ra, đồng thời nhúng ngay vào bát giữa.
  5. Hỏi người tham gia: nước bát giữa ấm hay mát? Phần lớn sẽ trả lời rằng tay trái thấy ấm, tay phải thấy mát, dù cả hai đang ở cùng một bát nước.
  6. Lau khô tay. Nếu muốn lặp lại, chờ vài phút để da trở về trạng thái bình thường.

Hiện tượng này gọi là thích nghi nhiệt: các cảm biến nhiệt trên da phản ứng mạnh với sự thay đổi hơn là với nhiệt độ tuyệt đối. Sau một phút ở nước mát, nước nhiệt độ phòng là "ấm hơn" so với mức da vừa quen, và ngược lại. Không để tay ngâm trong nước đá lâu, không dùng nước nóng, và không làm thí nghiệm với người có vết thương hở ở tay.

Một ảo giác nhiệt khác: ngón giữa ấm lây

Năm 1977, nhà nghiên cứu Barry Green mô tả hiện tượng gọi là "nhiệt lan truyền". Khi ba ngón tay trỏ, giữa, áp út cùng chạm vào ba bề mặt, trong đó chỉ hai bề mặt ngoài được làm ấm, còn bề mặt giữa ở nhiệt độ trung tính, nhiều người cảm thấy cả ba ngón đều đang chạm vào vật ấm. Cảm giác ấm "lan" sang ngón giữa dù ngón ấy không nhận được nhiệt.

Điều kiện then chốt là cả ba ngón phải cùng chạm. Nếu ngón giữa nhấc lên khỏi bề mặt, cảm giác lan truyền biến mất. Như vậy, não không chỉ đọc nhiệt độ ở từng điểm mà còn dùng thông tin chạm để quyết định nhiệt độ thuộc về đâu: khi một vật được chạm bằng nhiều ngón, não có xu hướng gán cho nó một nhiệt độ thống nhất.

Bạn có thể thử phiên bản đơn giản với ba chiếc thìa inox giống nhau. Ngâm hai chiếc trong nước ấm dễ chịu khoảng một phút, lau khô, chiếc thứ ba để ở nhiệt độ phòng. Xếp ba thìa sát nhau, thìa nguội ở giữa, rồi đặt ba đầu ngón tay lên cùng lúc. Một số người sẽ thấy cả ba đều ấm. Hiệu ứng ở nhà thường yếu hơn phòng thí nghiệm, và nước chỉ nên ấm vừa tay.

Hiện tượng này cùng họ với ảo giác lưới nóng lạnh: cả hai cho thấy cảm giác nhiệt là kết quả của việc não tổng hợp tín hiệu từ một vùng, không phải bản ghi từng điểm riêng lẻ.

Mát mà không lạnh, nóng mà không bỏng: khi hoá chất đánh lừa cảm biến nhiệt

Ảo giác nhiệt không chỉ đến từ việc sắp xếp ấm và mát. Trong bếp và trong túi áo của mỗi người có sẵn những chất khiến da và miệng cảm thấy nóng hay lạnh mà nhiệt độ không hề thay đổi. Kẹo bạc hà, dầu xoa có tinh dầu bạc hà tạo cảm giác mát lạnh rõ rệt, dù đo bằng nhiệt kế thì miệng hay da vẫn ở nhiệt độ cũ. Ngược lại, ớt làm lưỡi nóng ran như vừa uống nước sôi.

Lời giải nằm ở các cảm biến trên đầu dây thần kinh. Một số cảm biến nhạy với mát cũng bị chất menthol trong bạc hà kích hoạt; một số cảm biến nhạy với nóng gây đau cũng bị capsaicin trong ớt kích hoạt. Não nhận tín hiệu từ đúng những đường dây vốn báo "mát" hay "nóng", nên nó trải nghiệm đúng như vậy. Việc tìm ra các cảm biến nhiệt và chạm này được trao giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học năm 2021 cho David Julius và Ardem Patapoutian.

Những ví dụ này giúp hiểu ảo giác lưới nóng lạnh theo một góc khác: cảm giác nóng, lạnh, rát không phải là bản đo nhiệt độ trực tiếp, mà là cách não đọc hoạt động của các nhóm cảm biến. Đánh lừa cảm biến bằng hoá chất hay bằng cách sắp xếp kích thích khéo léo đều có thể khiến não "thấy" nhiệt độ không có thật.

Vì sao các nhà khoa học quan tâm đến ảo giác này

Ảo giác lưới nóng lạnh không chỉ là điều lạ để kể. Nó được dùng trong nghiên cứu vì tạo ra cảm giác đau mà không gây tổn thương, điều hiếm có. Một số hướng nghiên cứu chính:

Hướng nghiên cứuẢo giác giúp gì
Cơ chế đau trong não và tuỷ sốngTách cảm giác đau khỏi tổn thương thật, để quan sát riêng phần xử lý của hệ thần kinh
Khác biệt cá nhân về cảm nhận đauSo sánh ai cảm thấy ảo giác mạnh, ai không, để tìm hiểu vì sao mỗi người chịu đau khác nhau
Hình ảnh nãoQuan sát vùng não hoạt động khi đau xuất hiện từ kích thích vô hại
Tương tác giữa các giác quanNghiên cứu cách thị giác, sự chú ý hay kỳ vọng làm tăng giảm ảo giác
Đau mạn tínhMột số nhóm tìm hiểu xem người có tình trạng đau kéo dài có phản ứng khác với ảo giác hay không; kết quả còn đang được tích luỹ

Những hướng này thuộc về phòng thí nghiệm và cơ sở y khoa với thiết bị kiểm soát nhiệt độ chính xác. Không nên tự dựng lưới kim loại rồi đun nóng ở nhà: chỉ cần một thanh vượt quá mức an toàn là có thể bỏng thật, và lúc đó không còn là ảo giác.

Những chỗ hay hiểu sai về cảm giác nóng lạnh

Cảm giác nhiệt tưởng đơn giản nhưng có khá nhiều hiểu lầm phổ biến. Một vài điểm cần làm rõ:

  • "Da đo được nhiệt độ chính xác": da phản ứng chủ yếu với sự thay đổi và với tốc độ truyền nhiệt, nên bàn tay không phải nhiệt kế đáng tin.
  • "Sàn gạch lạnh hơn thảm": trong cùng một phòng, gạch và thảm thường ở nhiệt độ gần như nhau; gạch thấy lạnh hơn vì nó dẫn nhiệt khỏi chân nhanh hơn.
  • "Ảo giác lưới nóng lạnh làm bỏng": ở điều kiện thí nghiệm chuẩn, không thanh nào gây tổn thương; cảm giác rát là do não diễn giải, không có bỏng thật.
  • "Ai cũng cảm thấy giống nhau": độ nhạy nhiệt và cảm nhận ảo giác khác nhau đáng kể giữa các cá nhân.
  • "Nóng và lạnh là hai đầu của một thang đo": thực tế da có các nhóm cảm biến riêng cho ấm, mát và đau, não tổng hợp chúng thành cảm giác cuối cùng.

Hiểu điều này giúp bạn giải thích nhiều chuyện quen thuộc, từ việc nền nhà tắm lát gạch luôn "buốt" chân vào sáng sớm đến việc nước hồ bơi thấy lạnh lúc mới xuống rồi dịu dần sau vài phút.

Câu hỏi thường gặp

Ảo giác lưới nóng lạnh là gì?

Đó là hiện tượng khi chạm vào các thanh ấm và mát xếp xen kẽ, dù không thanh nào gây đau, nhiều người vẫn cảm thấy nóng rát. Nhà sinh lý học Torsten Thunberg mô tả hiện tượng này năm 1896.

Ảo giác này có làm bỏng da không?

Ở điều kiện thí nghiệm chuẩn thì không, vì các thanh đều ở nhiệt độ dễ chịu. Cảm giác rát đến từ cách não diễn giải tín hiệu. Tuy vậy, không nên tự dựng thiết bị đun nóng ở nhà vì có thể gây bỏng thật nếu nhiệt độ vượt mức.

Vì sao các nhà khoa học vẫn tranh luận về cơ chế?

Có ít nhất hai giả thuyết chính: tín hiệu mát bình thường kìm một đường truyền đau và bị gỡ ra khi có thanh ấm, hoặc tín hiệu ấm và mát cộng dồn vượt ngưỡng đau. Thí nghiệm ủng hộ từng phần của mỗi bên, nên chưa có lời giải thống nhất.

Thí nghiệm ba bát nước cho thấy điều gì?

Sau khi một tay ngâm nước mát, một tay ngâm nước ấm, cùng một bát nước nhiệt độ phòng sẽ thấy ấm với tay này và mát với tay kia. Điều đó cho thấy da phản ứng với sự thay đổi nhiệt độ hơn là nhiệt độ tuyệt đối.

Trẻ em làm thí nghiệm nhiệt cần lưu ý gì?

Người lớn phải pha và kiểm tra nước trước bằng khuỷu tay, nước ấm chỉ ở mức dễ chịu như nước tắm. Không cho trẻ tự rót nước từ ấm đun, không ngâm tay trong nước đá lâu và không làm khi tay có vết thương hở.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138