DieuKy.comĐiều Kỳ
Ảo giác của tai, tay và cơ thể

Ảo giác thỏ nhảy trên da: những cú gõ không có thật dọc cánh tay

Gõ nhanh ở cổ tay rồi ở khuỷu tay, bạn sẽ thấy những cú gõ nhảy đều dọc cánh tay như một chú thỏ, kể cả chỗ không ai chạm. Não sửa quá khứ thế nào.

Researcher hand tapping lightly with a pencil eraser along the forearm of a seated student in a bright university lab in Ho Chi Minh City, faces out of frame

Ảo giác thỏ nhảy trên da là hiện tượng khi một chuỗi cú gõ rất nhanh được đặt ở cổ tay rồi ở gần khuỷu tay, người được gõ cảm thấy các cú gõ nhảy đều đặn dọc theo cánh tay, kể cả ở những điểm ở giữa chưa hề bị chạm. Cảm giác giống như có một con vật nhỏ đang nhảy lò cò từ cổ tay lên, và vì vậy các nhà khoa học đặt cho nó cái tên "chú thỏ trên da".

Điều làm ảo giác này đặc biệt không chỉ là cảm giác xuất hiện ở chỗ không có kích thích, mà là thứ tự thời gian của nó: cú gõ ở khuỷu tay xảy ra sau, nhưng lại làm thay đổi cảm giác về những cú gõ trước đó. Nói cách khác, não "sửa quá khứ". Bài này kể lại thí nghiệm gốc, giải thích các giả thuyết, nói rõ chỗ khó khi tự thử, và những ảo giác cùng họ.

Thí nghiệm năm 1972 của Geldard và Sherrick

Ảo giác được Frank Geldard và Carl Sherrick, hai nhà nghiên cứu xúc giác tại Đại học Princeton, công bố trên tạp chí Science năm 1972. Họ dùng các thiết bị rung nhỏ gắn lên cánh tay người tham gia ở ba vị trí: cổ tay, giữa cẳng tay và gần khuỷu tay. Chuỗi kích thích gồm vài cú gõ ngắn ở cổ tay, tiếp theo vài cú ở giữa, rồi vài cú gần khuỷu, các cú cách nhau chỉ vài chục phần nghìn giây.

Người tham gia không cảm thấy ba cụm gõ tại ba chỗ. Thay vào đó, họ cảm nhận một chuỗi cú gõ phân bố đều dọc cánh tay, như những bước nhảy nhỏ đi lên. Các thí nghiệm sau đó cho thấy ảo giác xuất hiện kể cả khi chỉ dùng hai vị trí: cú gõ "lấn" vào khoảng da ở giữa nơi không có thiết bị nào.

Tên gọi "thỏ" đến từ chính cảm giác nhảy lò cò mà người tham gia mô tả. Phòng thí nghiệm của Geldard vốn nghiên cứu cách truyền thông tin qua da bằng rung, một hướng nhằm hỗ trợ người khiếm thị và khiếm thính, nên các mẫu kích thích nhanh trên cánh tay là công cụ làm việc hằng ngày của họ. Từ sau bài báo năm 1972, ảo giác này trở thành một chủ đề kinh điển trong nghiên cứu xúc giác.

Điều kiện thời gian là then chốt. Nếu khoảng cách giữa các cú gõ kéo dài, khoảng một phần năm giây trở lên, ảo giác yếu đi và người tham gia cảm nhận đúng chỗ bị gõ. Chỉ khi các cú gõ dồn dập, não mới gom chúng thành một chuyển động liên tục.

Não "sửa quá khứ" như thế nào

Vấn đề thứ tự thời gian. Khi cú gõ thứ hai ở cổ tay xảy ra, cú gõ ở khuỷu tay chưa đến. Vậy mà người tham gia lại cảm thấy cú gõ thứ hai ấy đã dịch lên giữa cánh tay. Não chỉ có thể đặt nó vào giữa nếu đã biết sắp có cú gõ ở khuỷu.

Cảm giác được hoàn thiện sau một chút. Lời giải được nhiều nhà khoa học chấp nhận là ý thức về cảm giác không xuất hiện ngay tức khắc. Não gom thông tin trong một khoảng thời gian rất ngắn, rồi mới đưa ra phiên bản cuối cùng. Thông tin đến sau trong khoảng ấy có thể ảnh hưởng đến cách ta trải nghiệm thông tin đến trước.

Hiện tượng hậu đoán. Giới nghiên cứu gọi kiểu xử lý này là hậu đoán, phân biệt với dự đoán. Nó cũng được dùng để giải thích một số ảo giác thị giác về chuyển động.

Giả thuyết ưu tiên chuyển động chậm. Một mô hình được Daniel Goldreich đề xuất cho rằng não mặc định các vật trên da thường di chuyển chậm. Khi gặp hai điểm chạm xa nhau nhưng rất sát về thời gian, não "kéo" vị trí của chúng lại gần nhau để chuyển động bớt nhanh vô lý. Mô hình này giải thích được nhiều đặc điểm của ảo giác, nhưng không phải là lời giải duy nhất được bàn đến.

Dấu vết trong não. Một nghiên cứu hình ảnh não năm 2006 ghi nhận vùng xử lý xúc giác tương ứng với điểm giữa cánh tay có hoạt động khi người tham gia trải nghiệm ảo giác, dù điểm đó không bị chạm. Điều này gợi ý ảo giác không chỉ là lời kể mà có tương ứng trên bản đồ cơ thể của não.

Chú thỏ nhảy ra khỏi cơ thể

Một biến thể lạ của ảo giác được nhóm nghiên cứu Nhật Bản của Makoto Miyazaki công bố năm 2010. Người tham gia cầm một chiếc que giữa hai ngón trỏ của hai bàn tay, các cú gõ được đặt ở hai đầu ngón tay theo nhịp tạo ảo giác thỏ. Nhiều người báo rằng họ cảm thấy cú gõ ở giữa nhảy ra dọc theo chiếc que, tức là ở chỗ không có da nào.

Khi hai ngón tay để hở, không cầm que, ảo giác "ra khỏi cơ thể" này yếu đi hoặc biến mất. Điều đó gợi ý rằng não coi chiếc que như phần kéo dài của cơ thể khi đang cầm nó, và tính toán vị trí chạm trên cả hệ tay cộng que.

Phát hiện này nối ảo giác thỏ với những gì ta trải nghiệm hằng ngày khi dùng dụng cụ. Người dùng gậy dò đường, người cầm đũa gắp đồ, thợ cầm tua vít đều cảm thấy chỗ đầu dụng cụ chạm vào vật, chứ không chỉ cảm thấy áp lực trên tay. Não có khả năng mở rộng bản đồ cơ thể sang dụng cụ, và ảo giác thỏ là một cách để thấy rõ khả năng ấy.

Cũng có những phiên bản thỏ cho thính giác và thị giác: chuỗi tiếng bíp hay chấm sáng đặt ở hai vị trí với nhịp phù hợp có thể tạo cảm giác có điểm ở giữa. Điều đó cho thấy cơ chế hậu đoán không riêng của da.

Họ hàng của ảo giác thỏ: khi thời gian và không gian lẫn vào nhau

Ảo giác thỏ thuộc một họ hiện tượng trong đó não trộn thông tin về thời gian với thông tin về khoảng cách. Một số thành viên đáng biết:

  • Hiệu ứng tau: được Harry Helson mô tả năm 1930. Khi ba điểm trên da được chạm lần lượt, nếu khoảng thời gian giữa hai cú đầu dài hơn, người ta cảm thấy khoảng cách giữa hai điểm đó cũng xa hơn, dù thực tế bằng nhau.
  • Hiệu ứng kappa: ngược lại với tau, khoảng cách không gian làm lệch cảm nhận thời gian. Hai điểm xa nhau hơn khiến khoảng thời gian giữa hai cú chạm được cảm nhận là dài hơn.
  • Chuyển động biểu kiến trên da: hai cú chạm đặt gần nhau với khoảng thời gian thích hợp có thể tạo cảm giác một vật đang lướt từ điểm này sang điểm kia.
  • Ảo giác thỏ thính giác và thị giác: cùng nguyên lý hậu đoán, xảy ra với tiếng động và ánh sáng chớp.
  • Các thiết bị rung trên điện thoại, đồng hồ: người thiết kế phản hồi rung dùng hiểu biết về các hiệu ứng này để tạo cảm giác chuyển động chỉ bằng vài bộ rung.

Điểm chung của cả họ là não không đo thời gian và không gian một cách độc lập. Nó tìm câu chuyện hợp lý nhất cho chuỗi sự kiện, và câu chuyện ấy có khi đặt kích thích vào chỗ mà kích thích chưa từng tới.

Tự thử ở nhà: điều làm được và điều khó

Phiên bản phòng thí nghiệm dùng thiết bị rung được hẹn giờ chính xác. Ở nhà, bạn có thể thử một phiên bản thô, nhưng cần biết trước giới hạn của nó:

Yếu tốPhòng thí nghiệmỞ nhà
Dụng cụ gõBộ rung nhỏ điều khiển bằng máyĐầu tẩy bút chì hoặc đầu ngón tay, gõ thật nhẹ
Nhịp gõĐều, cách nhau vài chục phần nghìn giâyKhó giữ đều và đủ nhanh bằng tay; cần tập vài lần
Vị tríCố định, đo bằng thướcĐánh dấu nhẹ bằng mắt hai điểm cách nhau khoảng một gang tay
Người được gõBịt mắt, chỉ tập trung vào cảm giácNhắm mắt, quay mặt đi chỗ khác
Kết quả mong đợiẢo giác rõ ở phần lớn ngườiCó thể mờ hoặc không có; không thành công không có nghĩa là sai

Cách thử: người gõ dùng hai đầu tẩy bút chì ở hai tay, gõ nhanh ba cú liền ở cổ tay rồi ngay lập tức ba cú gần khuỷu tay, nhẹ như chạm lông. Hỏi người được gõ cảm thấy các cú gõ nằm ở đâu. Gõ nhẹ, không dùng đầu nhọn, không gõ lên vùng da đang trầy xước. Với trẻ em, người lớn nên là người gõ.

Những chỗ hay hiểu sai về ảo giác thỏ

Không phải do da "nhầm chỗ". Các thụ thể ở cổ tay và khuỷu tay báo đúng vị trí của mình. Phần làm nên ảo giác nằm ở bước não tổng hợp các tín hiệu thành một trải nghiệm thống nhất, không phải ở dây thần kinh ngoại vi.

Không phải ai cũng cảm nhận như nhau. Độ rõ của ảo giác thay đổi theo người, theo vùng da và theo nhịp gõ. Theo một số mô hình và thí nghiệm, vùng da có độ phân giải không gian thấp như cẳng tay dễ tạo ảo giác hơn đầu ngón tay, nơi ta phân biệt các điểm chạm rất tốt.

Không có nghĩa là cảm giác của ta luôn chậm chạp. Khoảng thời gian não gom thông tin chỉ tính bằng phần nhỏ của một giây. Trong đời sống, độ trễ ấy không gây trở ngại, và chính nhờ nó mà não ghép được các tín hiệu đến lệch nhau một chút thành một sự kiện liền mạch.

Không phải bằng chứng cho điều gì huyền bí. Việc não "sửa quá khứ" nghe có vẻ kỳ lạ, nhưng nó chỉ là cách hệ thần kinh xử lý thông tin trong một cửa sổ thời gian ngắn. Hiện tượng đo được, lặp lại được và có tương ứng trong hoạt động não.

Ảo giác thỏ nói gì về "khoảnh khắc hiện tại"

Ta thường nghĩ mình cảm nhận thế giới đúng vào lúc nó xảy ra. Ảo giác thỏ cho thấy hình dung đó không hoàn toàn chính xác. Cái mà ta trải nghiệm như "bây giờ" thật ra là một bản tổng hợp của một khoảng rất ngắn, trong đó não chờ thêm chút thông tin rồi mới quyết định câu chuyện. Phần lớn thời gian, cách làm này giúp mọi thứ mượt mà: tiếng nói và khẩu hình khớp nhau, bước chân và cảm giác chạm đất liền mạch.

Các nhà triết học và khoa học thần kinh đã tranh luận khá lâu về việc khoảng tổng hợp ấy dài bao nhiêu và vận hành ra sao, và câu hỏi này vẫn chưa có lời giải thống nhất. Ảo giác thỏ là một trong những công cụ thực nghiệm hiếm hoi giúp họ đo được phần nào khoảng ấy.

Lần tới khi một con muỗi đậu lên tay rồi bay đi, bạn có thể thử để ý: cảm giác về đường đi của nó trên da có thật sự đúng với những điểm nó đã chạm không? Câu hỏi nhỏ ấy dẫn thẳng đến một trong những điều kỳ thú nhất của tri giác.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao gọi là ảo giác thỏ nhảy trên da?

Vì người được gõ cảm thấy các cú gõ nhảy đều dọc cánh tay như những bước nhảy lò cò của một con vật nhỏ. Hai nhà nghiên cứu Geldard và Sherrick dùng hình ảnh chú thỏ khi công bố hiện tượng năm 1972.

Não làm sao biết trước cú gõ ở khuỷu tay?

Não không biết trước. Cảm giác có ý thức được hoàn thiện sau một khoảng rất ngắn, nên thông tin đến sau trong khoảng ấy có thể làm thay đổi cách ta trải nghiệm thông tin đến trước. Hiện tượng này được gọi là hậu đoán.

Tự gõ ở nhà có tạo được ảo giác không?

Có thể, nhưng khó hơn phòng thí nghiệm vì nhịp gõ bằng tay khó đủ nhanh và đều. Nhiều người thấy ảo giác mờ hoặc không thấy. Điều đó không có nghĩa là hiện tượng không có thật, chỉ là điều kiện chưa đủ chuẩn.

Ảo giác có thể xảy ra ngoài cơ thể không?

Một nghiên cứu năm 2010 cho thấy khi người tham gia cầm một chiếc que giữa hai đầu ngón tay, nhiều người cảm thấy cú gõ ở giữa nằm trên chiếc que. Điều này gợi ý não coi dụng cụ đang cầm như phần kéo dài của cơ thể.

Hiểu ảo giác này có ứng dụng gì không?

Người thiết kế phản hồi rung cho điện thoại, đồng hồ và thiết bị hỗ trợ người khiếm thị có thể dùng hiểu biết về các hiệu ứng thời gian và không gian trên da để tạo cảm giác chuyển động chỉ với vài bộ rung.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138