Ảo thuật gương dựa trên một nguyên lý đơn giản: một tấm gương đặt chéo phản chiếu bức tường bên cạnh, và nếu bức tường bên cạnh trông giống hệt bức tường phía sau, mắt người xem sẽ tưởng mình đang nhìn xuyên qua một khoảng trống. Khoảng không phía sau tấm gương trở thành chỗ giấu hoàn hảo cho một người, một con vật hay một chồng khăn chờ xuất hiện.
Từ giữa thế kỷ 19, nguyên lý này đã sinh ra nhiều tiết mục nổi tiếng: chiếc bàn ba chân với cái đầu người "sống" đặt trên mặt bàn mà dưới gầm hoàn toàn trống, chiếc tủ rỗng bỗng có người bước ra, chiếc hộp nhỏ cho thấy lòng trống trơn rồi lấy ra đủ thứ. Bài này giải thích quang học của chúng, các điều kiện khắt khe để mẹo hoạt động, vì sao nó dễ hỏng, và cách bạn tự dựng một hộp gương nhỏ an toàn để thấy ảo giác bằng mắt mình.
Gương phẳng và bức tường "đi mượn"
Gương phẳng tạo ảnh ảo đối xứng với vật qua mặt gương, cùng kích thước, cùng độ sáng gần như nguyên vẹn. Khi gương đặt nghiêng 45 độ so với hướng nhìn, thứ bạn thấy trong gương không phải phía trước mặt mà là phía bên cạnh. Nếu bên cạnh là một bức màn vải cùng màu, cùng nếp, cùng ánh sáng với bức màn phía sau, não không có cách nào phân biệt ảnh trong gương với cảnh thật qua khoảng trống.
Điều quan trọng là mép gương. Ở đâu có mép gương, ở đó có thể lộ đường nối giữa hình phản chiếu và cảnh thật. Vì vậy người thiết kế giấu mép gương sau một vật đứng dọc như chân bàn, khung tủ hay cạnh hộp. Mắt quen thấy chân bàn nên không ai để ý rằng mỗi chân bàn còn đang che một đường nối.
Ảnh trong gương cũng có chiều sâu đúng như vật thật: nếu bức màn bên cạnh cách gương bao xa, ảnh của nó cũng hiện ra ở khoảng cách tương ứng phía sau gương. Người thiết kế tính khoảng cách sao cho ảnh hiện ra đúng ở vị trí bức màn phía sau, để cả mắt lẫn cảm giác chiều sâu đều thấy hợp lý.
Chiếc bàn ba chân và cái đầu không thân
Tiết mục thường được dẫn khi nói về ảo thuật gương là cái đầu biết nói đặt trên mặt bàn, bên dưới gầm bàn trống trơn, nhìn thấy cả bức màn phía sau. Các tài liệu lịch sử ảo thuật thường ghi nhận một phiên bản nổi tiếng được trình diễn tại London khoảng giữa thập niên 1860, nhưng chi tiết về người sáng tạo có những ghi chép khác nhau, nên ở đây chỉ bàn nguyên lý.
Nguyên lý: chiếc bàn có ba chân, hai tấm gương xếp hình chữ V nối từ chân trước tới hai chân bên, mặt gương hướng ra hai bên. Mỗi tấm phản chiếu bức màn hai bên sân khấu, và vì màn hai bên giống hệt màn phía sau, người xem tưởng mình nhìn xuyên gầm bàn tới màn sau. Phía sau hai tấm gương là khoảng trống hình tam giác, đủ chỗ cho một người ngồi, đầu nhô qua lỗ trên mặt bàn.
Một chi tiết tinh tế: ảnh của các chân bàn trong gương trông như những chân bàn phía sau, nên người xem có cảm giác bàn có đủ chân như bình thường. Cấu trúc tưởng như sơ hở nhất lại trở thành bằng chứng thuyết phục nhất.
Điều kiện để ảo thuật gương lừa được mắt
Ảo thuật gương rất mạnh khi mọi điều kiện được thoả, và sụp đổ ngay khi thiếu một. Bảng dưới liệt kê các điều kiện và điều xảy ra nếu vi phạm.
| Điều kiện | Vì sao cần | Nếu vi phạm |
|---|---|---|
| Màn hai bên và màn sau giống hệt | Ảnh phản chiếu phải khớp với cảnh thật | Lộ khác biệt màu hoặc hoa văn ngay tại đường nối |
| Ánh sáng đều, không bóng đổ lạ | Ảnh và cảnh thật phải sáng như nhau | Một bên tối hơn, thấy rõ ranh giới |
| Khán giả ở phía trước, không quá lệch | Góc nhìn lệch sẽ thấy ảnh của khán phòng | Người ngồi bên cạnh thấy phản chiếu của chính mình |
| Mép gương được giấu sau vật dọc | Che đường nối giữa ảnh và cảnh thật | Thấy một đường sáng hoặc tối bất thường |
| Không có gì di chuyển trước gương | Mọi vật trước gương đều có ảnh | Một bàn tay đưa ngang sẽ hiện thành hai |
| Gương sạch, không bụi, không vết | Gương phải vô hình | Vết bẩn lơ lửng giữa không trung làm lộ mặt gương |
Hàng thứ năm là điều người biểu diễn phải tránh nhất. Đó cũng là cách khán giả có thể "bắt bài" ảo thuật gương nếu được phép: thả một vật nhỏ lăn qua gầm bàn, ảnh phản chiếu sẽ tố cáo tấm gương ngay lập tức.
Các biến thể dùng cùng nguyên lý
Nguyên lý gương chéo đã được dùng cho nhiều loại tiết mục và dụng cụ ảo thuật cổ điển. Ở mức nguyên lý, chúng gồm:
- Tủ xuất hiện người: tủ được mở cho thấy lòng trống, một tấm gương chéo bên trong phản chiếu vách tủ giống vách sau. Người giấu sau gương bước ra khi tấm gương được xoay đi.
- Hộp xuất hiện đồ vật: phiên bản nhỏ trên bàn, một tấm gương chéo chia lòng hộp làm hai, nửa phía sau gương chứa khăn, hoa hay đồ chơi chờ được lấy ra.
- Ống trống: ống hoặc hộp tưởng rỗng khi nhìn từ trên xuống, nhờ gương phản chiếu thành ống để tạo cảm giác nhìn thấy đáy.
- Bể hoặc lồng biến mất: ở sân khấu lớn, những tấm gương được đẩy vào đúng lúc để che vật bên trong, tạo cảm giác vật biến mất.
Ngày nay, nhiều tiết mục sân khấu lớn đã kết hợp gương với ánh sáng, màn chiếu và dụng cụ cơ khí phức tạp hơn. Những thiết kế cụ thể đó thường là bí mật của từng nghệ sĩ và nhà sản xuất, nằm ngoài phạm vi bài này.
Vì sao não tin vào khoảng trống giả
Não giả định ánh sáng đi thẳng. Thị giác tiến hoá trong môi trường mà ánh sáng tới mắt hầu như luôn đi thẳng từ vật. Gương bẻ đường đi của ánh sáng, nhưng não vẫn diễn giải như thể nó đi thẳng, nên đặt ảnh vào vị trí phía sau gương.
Hoa văn liền mạch là dấu hiệu "không có gì". Khi thấy một bức màn liên tục, đều đặn, não kết luận không có vật nào chen giữa. Ảo thuật gương cung cấp đúng dấu hiệu đó.
Ta tin vào khung quen thuộc. Bàn có chân, tủ có vách, hộp có đáy. Khi khung quen thuộc được giữ nguyên, ta ít khi kiểm tra từng chi tiết bên trong khung, nhất là khi người biểu diễn chủ động mời ta nhìn và tỏ ra không có gì phải giấu.
Thiếu thông tin chiều sâu từ hai mắt ở xa. Ở khoảng cách sân khấu, khác biệt giữa ảnh nhìn bằng mắt trái và mắt phải giảm đi, nên một trong những cách não ước lượng chiều sâu trở nên kém nhạy. Điều này giúp ảo thuật gương dễ lừa khán giả ngồi xa hơn khán giả ngồi sát.
Tự dựng hộp gương nhỏ an toàn
Thí nghiệm này giúp bạn thấy ảo giác "hộp rỗng" bằng mắt mình. Nên dùng gương nhựa mỏng, loại bán ở cửa hàng đồ thủ công, thay cho gương kính. Trẻ em làm cùng người lớn; người lớn cắt bìa và xử lý gương.
- Lấy một hộp giấy nhỏ, như hộp giày, cắt bỏ một mặt bên để làm "cửa" nhìn vào. Dán giấy cùng màu, cùng hoa văn lên ba mặt còn lại bên trong hộp.
- Cắt một tấm gương nhựa có chiều rộng bằng đường chéo đáy hộp, chiều cao bằng chiều cao hộp. Dán băng dính quanh mép gương.
- Đặt gương theo đường chéo từ góc trước bên trái tới góc sau bên phải, mặt gương hướng về phía cửa và vách bên trái.
- Nhìn vào hộp qua cửa, ngang tầm mắt: bạn sẽ thấy ba vách giống nhau và hộp như trống trơn. Thật ra nửa phía sau gương đang giấu một khoảng hình tam giác.
- Đặt một món đồ nhỏ vào khoảng sau gương, nhờ người khác nhìn vào hộp, rồi lấy món đồ ra như thể nó vừa xuất hiện. Sau đó cho họ thử thả một viên bi vào phần trước gương để thấy ảnh kép tố cáo tấm gương.
Thử nhìn hộp từ góc lệch hoặc từ trên xuống: ảo giác lập tức hỏng. Đó là bài học quý nhất của thí nghiệm, cho thấy ảo thuật gương phụ thuộc chặt vào góc nhìn đến mức nào.
Lỗi hay gặp khi tự dựng hộp gương và cách sửa
Nếu hộp gương tự làm ở nhà chưa tạo được ảo giác hộp rỗng, thường là do một trong các lỗi sau. Mỗi lỗi tương ứng đúng một điều kiện trong bảng ở trên, nên sửa xong bạn cũng hiểu rõ hơn vì sao điều kiện ấy quan trọng.
- Giấy dán ba vách không khớp hoa văn. Hoa văn sọc hay ô vuông phải được dán sao cho ảnh trong gương nối liền với vách sau. Giấy một màu trơn dễ làm nhất cho lần đầu.
- Gương không chạm sát góc. Một khe nhỏ giữa mép gương và vách hộp để lộ khoảng tối phía sau. Dán mép gương sát vào góc bằng băng dính cùng màu giấy.
- Ánh sáng chiếu lệch một bên. Đèn chiếu từ bên trái làm vách trái sáng hơn vách phải, ảnh trong gương và cảnh thật lệch độ sáng. Đặt hộp dưới ánh sáng đều từ phía trên hoặc phía trước.
- Nhìn từ quá gần. Ở khoảng cách sát, hai mắt nhận ra chiều sâu bất thường. Lùi ra cỡ một sải tay, nhìn bằng một mắt, ảo giác mạnh lên rõ rệt.
- Gương nhựa bị cong. Ảnh méo làm đường thẳng trên vách bị gãy khúc. Dán gương lên một tấm bìa cứng phẳng trước khi đặt vào hộp.
Sau khi sửa từng lỗi, hãy thử cố ý làm hỏng lại từng điều kiện một và quan sát. Đây là cách học quang học bằng tay, hiệu quả hơn nhiều so với chỉ đọc định luật phản xạ trong sách.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ảo thuật gương ít được dùng trên truyền hình?
Máy quay di chuyển nhiều góc và có ống kính tele soi rõ chi tiết, nên dễ lộ mép gương hoặc phản chiếu lạ. Trên sân khấu, khán giả ngồi cố định ở một phía, dễ kiểm soát góc nhìn hơn. Truyền hình cũng có những công cụ dựng hình khác thay thế.
Có thể dùng gương để làm người "biến mất" hoàn toàn không?
Trên sân khấu, gương có thể che một người trong không gian hạn chế với điều kiện ánh sáng và góc nhìn được kiểm soát. Nhưng một người biến mất giữa khoảng không thoáng nhìn từ nhiều phía thì cần các phương pháp khác, gương đơn thuần không đủ.
Gương nhựa và gương kính khác gì trong thí nghiệm?
Gương nhựa nhẹ, không vỡ thành mảnh sắc, dễ cắt bằng dụng cụ thông thường, nên an toàn hơn cho thí nghiệm gia đình. Nhược điểm là dễ cong, làm ảnh hơi méo. Với hộp nhỏ, gương nhựa dán lên tấm bìa cứng là đủ phẳng.
Ảo thuật gương có liên quan đến ảo giác thị giác không?
Có, nhưng khác cơ chế. Ảo giác thị giác thường là não diễn giải sai hình ảnh có thật, như hai đoạn thẳng bằng nhau trông dài ngắn khác nhau. Ảo thuật gương cung cấp cho mắt hình ảnh đúng của một thứ khác, và não diễn giải theo giả định ánh sáng đi thẳng.
Làm sao nhận ra có gương khi xem tiết mục trực tiếp?
Một số dấu hiệu: không gian phía dưới hay bên trong quá đều và tĩnh, ánh sáng không đổ bóng, chân bàn hay cạnh khung có vị trí lạ, người biểu diễn không bao giờ đi ngang qua khoảng trống đó. Tuy vậy, tiết mục được dàn dựng tốt rất khó nhận ra từ ghế khán giả.
Kính một chiều có phải là một dạng ảo thuật gương không?
Kính một chiều là kính bán phản xạ, hoạt động nhờ chênh lệch độ sáng hai bên, gần với ảo ảnh Pepper hơn là gương chéo. Phía sáng thấy hình mình phản chiếu, phía tối nhìn xuyên qua được. Đổi độ sáng hai phòng thì tác dụng cũng đổi.