Chất lỏng phi Newton từ bột năng là hỗn hợp khoảng hai phần bột năng với một phần nước: khi bạn khuấy chậm hay để yên, nó chảy như sữa đặc; khi bạn đấm mạnh hay bóp nhanh, nó cứng lại như một khối đất sét. Không có phép màu nào ở đây. Đó là một huyền phù, tức là những hạt tinh bột rất nhỏ lơ lửng trong nước mà không tan, và cách các hạt ấy chen chúc nhau khi bị ép nhanh quyết định nó cư xử như chất lỏng hay chất rắn.
Đây là một trong những thí nghiệm tại nhà an toàn nhất: chỉ có bột ăn được và nước máy, không đun nấu, không hoá chất. Bài này hướng dẫn tỉ lệ, các bước làm cùng trẻ, những việc nên thử để thấy "phép màu" rõ nhất, phần giải thích khoa học ở mức người lớn đọc hiểu được, và vài chỗ người ta hay giải thích sai.
Chuẩn bị và trộn đúng tỉ lệ
Bạn chỉ cần một cái thau nhựa hoặc tô to, một gói bột năng, nước máy, một cái muỗng và khăn lau. Bột bắp cũng làm được, nhưng bột năng dễ mua ở chợ và siêu thị hơn. Làm theo thứ tự sau để hỗn hợp không vón cục:
- Trải tấm nilon hoặc khăn cũ dưới thau. Hỗn hợp này dính tay, rơi xuống sàn thì khi khô thành bột trắng, quét được nhưng dễ trơn lúc còn ướt.
- Cho khoảng hai chén bột năng vào thau trước. Đừng đổ nước trước rồi đổ bột, vì bột nổi thành mảng, khó trộn đều.
- Rót từ từ khoảng một chén nước, vừa rót vừa dùng tay hoặc muỗng trộn. Tỉ lệ hai bột một nước chỉ là điểm xuất phát, mỗi loại bột hút nước hơi khác nhau.
- Thử độ đặc: múc một muỗng rồi nghiêng, hỗn hợp phải chảy chậm như mật. Sau đó gõ mạnh muỗng xuống mặt hỗn hợp, nếu muỗng bị bật lại thay vì ngập vào thì đã đạt.
- Quá lỏng thì thêm từng muỗng bột; quá khô, bóp thành bột vụn thì thêm từng thìa nước. Mỗi lần thêm ít một, vì vùng hỗn hợp "đẹp" khá hẹp.
- Có thể nhỏ vài giọt phẩm màu thực phẩm cho dễ quan sát, nhưng không bắt buộc, và phẩm màu có thể làm vàng móng tay một lúc.
Khi đã đạt, bạn sẽ thấy một điều lạ ngay từ lúc trộn: tay khuấy nhanh thì gặp lực cản lớn như khuấy xi măng, khuấy chậm thì tay lướt qua dễ dàng. Đó chính là hiện tượng mà cả bài này giải thích.
Những điều nên thử để thấy rõ "phép màu"
Thí nghiệm này đẹp nhất khi trẻ được tự tay khám phá. Dưới đây là những thao tác cho kết quả rõ nhất, xếp từ dễ đến khó. Người lớn nên làm mẫu từng cái một, rồi để trẻ lặp lại và nói ra điều mình thấy trước khi nghe giải thích.
- Đấm và nhúng: đấm nhanh xuống mặt hỗn hợp, nắm tay bật lại và gần như khô. Sau đó đặt nhẹ bàn tay lên mặt, chờ vài giây, tay chìm dần xuống như vào bùn.
- Viên bi rồi tan chảy: bốc một nắm, lăn nhanh giữa hai lòng bàn tay thành viên tròn. Khi còn lăn thì viên giữ hình; dừng tay, viên bi chảy tràn ra kẽ ngón.
- Rút ngón tay chậm và nhanh: cắm ngón tay vào hỗn hợp. Rút chậm thì ngón ra dễ; giật mạnh thì cả khối hỗn hợp như muốn bám theo, có khi kéo thau dịch lên.
- Thả vật nặng: thả một quả bóng nhựa nhỏ từ độ cao vài chục phân, bóng nảy nhẹ hoặc nằm trên mặt một lúc rồi mới chìm.
- Cắt bằng dao nhựa: cắt thật nhanh, vết cắt như cắt vào khối bột nhào; cắt chậm, dao trôi qua như cắt nước.
- Đặt thau trên loa: nhiều video cho thấy hỗn hợp nhảy múa khi đặt trên loa phát âm trầm. Thí nghiệm này cần loa cắm điện và dễ bắn tung toé vào thiết bị, nên bài này không hướng dẫn; xem video là đủ.
Sau mỗi thao tác, hỏi trẻ một câu: lúc nào nó giống chất rắn, lúc nào giống chất lỏng? Câu trả lời trẻ tự rút ra, rằng "đánh nhanh thì cứng, chạm chậm thì mềm", chính là định nghĩa gần đúng của chất làm đặc khi chịu lực cắt.
Vì sao bột năng với nước lại "cứng lại khi bị đánh"
Phần lớn chất lỏng quen thuộc như nước, dầu ăn, nước mắm có độ nhớt gần như không đổi, bạn khuấy nhanh hay chậm thì độ "sệt" vẫn vậy. Isaac Newton là người mô tả quy luật đó cho chất lỏng, nên chúng được gọi là chất lỏng Newton. Những chất mà độ nhớt thay đổi theo tốc độ bị khuấy, bị ép thì gọi chung là chất lỏng phi Newton. Hỗn hợp bột năng thuộc nhóm đặc biệt: nó đặc lên khi bị cắt nhanh.
Hãy hình dung hàng tỉ hạt tinh bột, mỗi hạt nhỏ cỡ vài phần trăm milimét, nằm sát nhau, giữa chúng là lớp nước mỏng. Khi bạn ấn chậm, nước có đủ thời gian len giữa các hạt như chất bôi trơn, hạt trượt qua nhau dễ dàng. Khi bạn đấm nhanh, các hạt bị dồn vào nhau trước khi nước kịp chảy vào chỗ trống. Chúng chạm thẳng vào nhau, ma sát giữa hạt với hạt tăng vọt, và trong khoảnh khắc ngắn ngủi cả vùng dưới nắm tay khoá lại như một khối rắn. Lực thôi tác động, nước len vào trở lại, khối rắn tan thành chất lỏng.
Giới khoa học vẫn đang nghiên cứu chi tiết cơ chế này. Một số mô hình nhấn mạnh vai trò của các cụm hạt bị dòng nước ép lại với nhau, các mô hình mới hơn nhấn mạnh vai trò tiếp xúc có ma sát giữa hạt. Ở mức người đọc phổ thông, bạn chỉ cần nhớ: hỗn hợp đặc vì hạt rắn nhiều, và hạt không kịp nhường chỗ cho nhau khi bị ép nhanh. Đó cũng là lý do tỉ lệ bột phải cao; pha loãng hơn, hạt cách xa nhau, hiện tượng gần như biến mất.
Phi Newton không chỉ có một kiểu: so sánh với các chất trong nhà
Bột năng với nước là kiểu đặc lại khi chịu lực. Trong bếp và phòng tắm nhà bạn có những chất phi Newton theo chiều ngược lại hoặc kiểu khác. So sánh giúp trẻ thấy đây không phải trường hợp lạ duy nhất.
| Chất | Khi khuấy, lắc nhanh | Kiểu phi Newton |
|---|---|---|
| Bột năng hoặc bột bắp với nước | Đặc lại, có lúc cứng như chất rắn | Đặc lên khi chịu lực cắt |
| Tương cà trong chai thuỷ tinh | Loãng ra, dễ chảy hơn, vì vậy người ta vỗ đáy chai | Loãng đi khi chịu lực cắt |
| Sơn tường | Loãng ra dưới cọ lăn, đặc lại khi nằm trên tường nên ít chảy giọt | Loãng đi khi chịu lực cắt |
| Kem đánh răng | Đứng yên như chất rắn trên bàn chải, chỉ chảy khi bóp đủ mạnh | Có ngưỡng chảy |
| Nước, dầu ăn | Không đổi độ nhớt | Chất lỏng Newton (để đối chứng) |
Một hoạt động hay sau thí nghiệm là cho trẻ tự phân loại thêm vài thứ trong nhà, như dầu gội, mật ong, sữa chua, bằng cách khuấy nhanh rồi chậm và ghi lại cảm giác. Mật ong khá gần chất lỏng Newton, còn dầu gội và sữa chua thì thường loãng đi khi khuấy mạnh.
An toàn và dọn dẹp: phần người lớn phải giữ
Không đổ xuống bồn rửa, bồn cầu. Đây là lưu ý quan trọng nhất. Bột lắng xuống ống thoát, đặc lại thành lớp chặn dòng chảy và rất khó thông. Cứ để hỗn hợp khô ngoài trời hoặc trong thau rồi cạo bỏ vào thùng rác, hoặc đổ phần ướt vào túi nilon buộc kín.
Bột năng sống không phải đồ ăn. Dù là bột ăn được, hỗn hợp đã qua tay nhiều người, rơi xuống sàn, không nên cho trẻ nếm. Trẻ dưới ba tuổi cần người lớn ngồi sát bên vì thói quen cho tay vào miệng.
Sàn trơn khi hỗn hợp còn ướt. Làm trên nền gạch thì lau ngay chỗ rơi vãi. Lý tưởng nhất là làm ngoài sân, trên bàn thấp phủ nilon, trẻ mặc áo cũ.
Dị ứng và vết thương hở. Tinh bột rất ít khi gây kích ứng, nhưng nếu trẻ có vết xước trên tay hay đang bị chàm da thì đeo găng tay mỏng hoặc chỉ quan sát người lớn làm.
Rửa tay bằng nước ấm. Hỗn hợp khô bám vào kẽ móng, ngâm tay trong nước ấm một phút rồi xoa là sạch. Quần áo dính bột thì để khô, phủi bớt rồi giặt bình thường.
Từ thau bột đến phòng thí nghiệm: chất làm đặc khi va chạm được dùng làm gì
Hiện tượng đặc lại khi va chạm không chỉ để giải trí. Các phòng thí nghiệm vật liệu trên thế giới nghiên cứu những hỗn hợp cùng nguyên lý, thường là hạt silica siêu nhỏ trong một chất lỏng không bay hơi, để làm lớp đệm mềm khi cử động bình thường nhưng cứng lại khi bị va đập. Một số sản phẩm bảo hộ thể thao, miếng đệm đầu gối, lớp lót mũ bảo hiểm thử nghiệm đã áp dụng ý tưởng này. Mức độ hiệu quả của từng sản phẩm cụ thể phải xem kết quả kiểm định của chính sản phẩm đó, không nên suy ra từ thí nghiệm trong thau.
Ở chiều ngược lại, hiện tượng này lại gây phiền cho kỹ sư. Trong công nghiệp, những hỗn hợp có nhiều hạt rắn như vữa, sơn đặc, bột nhão gốm khi bơm quá nhanh qua đường ống có thể đột ngột đặc lại, làm tắc ống hoặc hỏng bơm. Hiểu được ngưỡng tốc độ nào thì hỗn hợp chuyển trạng thái là bài toán có giá trị kinh tế thật.
Còn đoạn video người chạy trên cả bể bột bắp mà không chìm, nhưng đứng lại thì lún dần, là có thật và giải thích được: mỗi bước chân dập nhanh làm vùng dưới bàn chân cứng tạm thời. Tuy nhiên, bạn không nên thử ở nhà với lượng lớn. Một người bị lún đến đầu gối trong hỗn hợp đặc sẽ rất khó rút chân ra, vì càng giật mạnh càng bị giữ lại.
Những chỗ hay hiểu sai về chất lỏng phi Newton
"Nó là chất rắn và chất lỏng cùng lúc." Nói vậy cho vui thì được, nhưng chính xác hơn là: nó là chất lỏng có độ nhớt tăng rất mạnh khi bị cắt nhanh. Khoảnh khắc cứng lại chỉ kéo dài khi còn lực tác động.
"Bột tan trong nước." Không. Tinh bột ở nhiệt độ thường không tan mà chỉ lơ lửng. Nếu bạn đun nóng, tinh bột hồ hoá, hỗn hợp thành hồ dán và hiện tượng biến mất. Vì vậy đừng dùng nước nóng khi pha.
"Càng nhiều bột càng cứng, càng tốt." Quá nhiều bột thì hỗn hợp vụn, không chảy được nữa, mất cái thú chuyển đổi qua lại. Vùng tỉ lệ thú vị nằm ở chỗ hỗn hợp vừa đủ lỏng để chảy khi yên.
"Đây là chất nhờn slime." Slime làm từ keo dán và chất tạo liên kết là chuyện khác: các phân tử dài móc vào nhau thành mạng lưới. Hỗn hợp bột năng không có liên kết hoá học nào, chỉ là hạt và nước. Thí nghiệm này cũng an toàn hơn vì không dùng hàn the hay dung dịch tạo liên kết.
Câu hỏi thường gặp
Bột mì có thay được bột năng không?
Bột mì cho hiệu ứng yếu hơn nhiều vì có gluten, khi gặp nước nó dính lại thành khối bột nhào chứ không lơ lửng tự do. Bột năng và bột bắp gần như là tinh bột thuần nên hạt tách rời, cho hiệu ứng rõ. Bột khoai tây cũng dùng được nhưng tỉ lệ nước cần chỉnh lại.
Hỗn hợp để được bao lâu?
Để trong hộp kín, hỗn hợp dùng được trong một hai ngày, nhưng bột sẽ lắng xuống đáy thành lớp cứng và nước nổi lên trên. Khuấy lại là dùng tiếp được. Sau vài ngày, đặc biệt khi trời nóng ẩm, hỗn hợp có thể lên men và có mùi chua, lúc đó nên bỏ.
Trẻ mấy tuổi thì làm được?
Trẻ từ khoảng ba tuổi đã thích bóp nặn và quan sát được hiện tượng, miễn là có người lớn ngồi cạnh để trẻ không cho vào miệng. Trẻ tiểu học có thể tự đo tỉ lệ, ghi lại thao tác nào làm hỗn hợp cứng và tự đặt câu hỏi vì sao.
Vì sao hỗn hợp để lâu bị khô và nứt trên mặt?
Nước bay hơi dần ở bề mặt, tỉ lệ bột tăng lên, lớp trên thành chất rắn giòn và nứt như ruộng khô. Bạn chỉ cần thêm vài thìa nước và trộn lại. Đây cũng là cách dọn dẹp tiện nhất: để khô hẳn rồi cạo bỏ.
Có thể pha bằng nước lạnh từ tủ lạnh không?
Được, nước lạnh không làm hỏng hiện tượng, có khi còn làm tay trẻ thích thú hơn khi trời nóng. Điều cần tránh là nước nóng, vì nhiệt độ cao làm tinh bột hồ hoá, hỗn hợp thành hồ dán và không còn đặc lại khi va chạm nữa.
Có nên cho trẻ đứng hay giẫm vào thau hỗn hợp không?
Với một thau nhỏ, giẫm nhanh thì bàn chân bật lại, đứng yên thì lún, khá vui. Nhưng nên để người lớn giữ tay trẻ vì sàn rất trơn, và không làm với lượng lớn đủ ngập đến bắp chân, vì rút chân ra khó và dễ ngã.