Thợ lặn Descartes là một vật nhỏ có chứa bọt khí, thả trong chai nhựa đầy nước đậy kín: bóp nhẹ thân chai, vật chìm xuống; buông tay, vật nổi lên. Khi bạn bóp chai, áp suất trong nước tăng, bọt khí bên trong "thợ lặn" bị nén nhỏ lại, nước tràn vào chiếm chỗ, thợ lặn nặng hơn so với thể tích của nó nên chìm. Buông tay, bọt khí giãn ra đẩy nước ra ngoài, thợ lặn nhẹ trở lại và nổi.
Thí nghiệm này được đặt theo tên nhà triết học và toán học René Descartes, dù các nhà sử học không chắc chính ông đã nghĩ ra nó. Nó chỉ cần một chai nhựa và một ống nhỏ giọt hoặc nắp bút, không có gì nguy hiểm, và cho ra một hiệu ứng như có điều khiển từ xa. Bài này hướng dẫn cách làm, cách chỉnh cho thợ lặn nhạy, phần giải thích khoa học và những chỗ hay bị hiểu sai.
Cách làm với ống nhỏ giọt hoặc nắp bút
Chuẩn bị một chai nhựa trong loại một lít rưỡi có nắp vặn kín, thân chai mềm vừa đủ để bóp. Thợ lặn có thể là ống nhỏ giọt thuốc nhỏ mắt đã rửa sạch, nắp bút bi có lỗ ở đỉnh đã bịt kín bằng đất nặn, hoặc một gói nước tương nhỏ bằng nhựa còn nguyên.
- Đổ đầy nước vào một cốc lớn để thử độ nổi trước. Đây là bước quan trọng nhất và hay bị bỏ qua.
- Với ống nhỏ giọt: bóp quả cao su, nhúng đầu ống vào nước rồi nhả ra để hút vào một phần nước. Thả vào cốc. Mục tiêu là ống nổi thẳng đứng, chỉ một chút đầu ló khỏi mặt nước. Nếu nổi cao quá thì hút thêm nước, nếu chìm thì bớt nước.
- Với nắp bút: bịt lỗ trên đỉnh bằng đất nặn, gắn thêm một cục đất nặn nhỏ vào chân nắp làm vật nặng, sao cho nắp nổi với miệng hướng xuống dưới và một bọt khí bị giữ bên trong. Thêm bớt đất nặn đến khi nắp nổi lấp ló.
- Đổ đầy nước vào chai đến sát miệng, để càng ít không khí trong chai càng tốt.
- Thả thợ lặn đã chỉnh vào chai, rót thêm nước cho đầy tràn rồi vặn nắp thật chặt.
- Bóp nhẹ thân chai bằng cả bàn tay: thợ lặn chìm dần. Thả lỏng: nó nổi lên. Bóp vừa phải, bạn có thể giữ nó lơ lửng ở giữa chai.
Nếu bóp hết sức mà thợ lặn vẫn không chìm, nghĩa là nó đang nổi quá cao: mở nắp, lấy ra, thêm chút nước hoặc đất nặn. Nếu nó chìm ngay khi thả vào và không nổi lên lại, nghĩa là quá nặng: bớt nước, bớt đất nặn. Chỉnh đúng một lần là có thể dùng mãi.
Vì sao bóp chai thì thợ lặn chìm
Một vật nổi hay chìm phụ thuộc vào việc nó nặng hơn hay nhẹ hơn lượng nước có cùng thể tích. Đây là nguyên lý mà Archimedes đã mô tả từ thời cổ: vật nhúng trong nước bị nước đẩy lên một lực bằng trọng lượng phần nước mà nó chiếm chỗ. Thợ lặn của bạn gồm ba phần: vỏ nhựa hoặc thuỷ tinh nặng hơn nước, một ít nước bên trong, và một bọt khí rất nhẹ. Bọt khí làm cho cả thợ lặn chiếm thể tích lớn mà không nặng thêm, nên tổng thể nhẹ hơn nước và nổi.
Nước gần như không bị nén. Khi bạn bóp thân chai, bạn không làm nước nhỏ lại, nhưng làm áp suất trong toàn bộ chai tăng lên. Áp suất tăng truyền đều đến mọi điểm trong nước, kể cả vào bọt khí bên trong thợ lặn. Chất khí thì nén được: theo định luật Boyle, ở nhiệt độ không đổi, áp suất tăng thì thể tích khí giảm. Bọt khí co lại, nước tràn vào chiếm phần thể tích đó.
Kết quả là thợ lặn vẫn có cùng vỏ, nhưng chứa nhiều nước hơn và ít khí hơn. Thể tích chiếm chỗ của nó trong nước giảm trong khi trọng lượng gần như không đổi, nên lực đẩy giảm và nó chìm. Khi bạn buông tay, áp suất trở về như cũ, bọt khí giãn ra, đẩy phần nước thừa ra ngoài, thợ lặn lại nổi. Nếu nhìn kỹ một ống nhỏ giọt bằng thuỷ tinh, bạn thấy rõ mực nước trong ống dâng lên khi bóp và hạ xuống khi buông.
Một chai, ba hiện tượng: nhìn thấy gì và giải thích ra sao
Thí nghiệm có nhiều chi tiết nhỏ mà trẻ có thể tự phát hiện nếu được hỏi đúng câu. Bảng dưới gom những quan sát thường gặp và lý do đằng sau mỗi quan sát.
| Quan sát | Giải thích |
|---|---|
| Mực nước bên trong thợ lặn dâng lên khi bóp chai | Bọt khí bị nén nhỏ lại, nước tràn vào thế chỗ |
| Thợ lặn càng xuống sâu thì càng chìm nhanh | Ở sâu hơn, áp suất nước lớn hơn, bọt khí bị nén thêm, thợ lặn càng nặng so với thể tích |
| Bóp nhẹ ở mức vừa phải, thợ lặn có thể lơ lửng một lúc | Lực đẩy và trọng lượng gần bằng nhau, nhưng trạng thái này không bền: lệch lên hay xuống một chút là nó tiếp tục trôi theo hướng đó |
| Chai để ngoài nắng một lúc, thợ lặn khó chìm hơn | Nhiệt độ tăng làm khí giãn nở, thợ lặn nhẹ hơn; cần bóp mạnh hơn mới chìm |
| Nhiều thợ lặn trong cùng chai chìm ở các mức bóp khác nhau | Mỗi thợ lặn có lượng khí khác nhau, cái nào ít khí hơn thì chìm trước |
Chi tiết thứ ba rất đáng chú ý. Một thợ lặn đang lơ lửng ở giữa chai mà hơi trôi xuống thì áp suất quanh nó tăng, bọt khí bị nén thêm, nó lại càng chìm. Ngược lại, hơi trôi lên thì càng nổi. Thợ lặn không tự giữ được vị trí, nên bàn tay bạn phải liên tục điều chỉnh.
Từ chai nhựa đến con cá và tàu ngầm: giống và khác
Nhiều loài cá xương có một túi khí trong bụng gọi là bóng hơi, giúp chúng giữ độ sâu mà không phải bơi liên tục. Bằng cách điều chỉnh lượng khí trong bóng hơi qua máu hoặc qua đường ống nối với ruột tuỳ loài, cá thay đổi tổng thể độ nổi của mình. Ý tưởng này gần với thợ lặn Descartes: lượng khí bên trong quyết định nổi hay chìm. Điểm khác là cá chủ động thêm bớt khí, còn thợ lặn trong chai chỉ bị nén bởi áp suất bên ngoài. Cũng như thợ lặn, cá có bóng hơi khi bị kéo lên nhanh từ vùng nước sâu có thể bị bóng hơi giãn quá mức.
Tàu ngầm thường được đem ra so sánh nhưng cơ chế khác hơn. Tàu ngầm có các két ballast: muốn lặn, người ta mở van cho nước biển tràn vào két; muốn nổi, người ta dùng khí nén thổi nước ra ngoài. Thân tàu là vỏ cứng, không bị nén như bọt khí trong ống nhỏ giọt. Vì vậy, nói tàu ngầm hoạt động như thợ lặn Descartes chỉ đúng ở ý chung là thay đổi tỉ lệ nước và khí để thay đổi độ nổi.
Thợ lặn bằng người thật cũng gặp hiện tượng giống hệt chai nhựa: áo phao điều chỉnh sức nổi và bộ đồ lặn bằng cao su xốp đều chứa khí, càng xuống sâu khí càng bị nén, người lặn càng chìm nhanh và phải bơm thêm khí vào áo phao để bù lại. Đó là một lý do người học lặn phải được huấn luyện kỹ về kiểm soát sức nổi.
Những chỗ hay hiểu sai
"Bóp chai làm nước bị nén lại." Nước gần như không nén được trong điều kiện bình thường. Thứ bị nén là chút khí bên trong thợ lặn và chút khí còn sót ở cổ chai. Đó là lý do nên đổ chai đầy nước: càng ít khí thừa ở cổ chai, lực bóp của bạn càng truyền thẳng vào bọt khí của thợ lặn.
"Thợ lặn chìm vì bị đè xuống." Không có lực nào ấn thợ lặn từ trên xuống. Áp suất tăng đều theo mọi hướng. Thợ lặn chìm vì nó trở nên nặng hơn lượng nước cùng thể tích, chứ không phải bị đè.
"Chai càng cứng càng tốt." Ngược lại, chai phải đủ mềm để tay bóp được. Chai nước ngọt có ga thành dày cũng làm được nhưng cần bóp mạnh. Chai nước suối mỏng là dễ nhất, chỉ cần tránh loại quá mỏng bị móp hẳn.
"Đây là hiện tượng chân không." Không có chân không nào ở đây. Mọi thứ diễn ra ở áp suất cao hơn áp suất không khí một chút. Gọi đúng tên là nén khí và sự nổi.
An toàn, vệ sinh và cách làm cùng trẻ
Thợ lặn Descartes là một trong những thí nghiệm an toàn nhất có thể làm cùng trẻ nhỏ. Vẫn có vài điều nhỏ người lớn nên để ý để thí nghiệm sạch sẽ và không gây phiền:
- Dùng ống nhỏ giọt đã rửa kỹ hoặc mua mới, không dùng ống từ lọ thuốc còn dư thuốc.
- Đất nặn và vật nhỏ như nắp bút là thứ trẻ dưới ba tuổi có thể nuốt; với trẻ nhỏ, người lớn làm phần chỉnh thợ lặn và vặn nắp chặt trước khi đưa chai cho trẻ bóp.
- Không dùng chai thuỷ tinh: bóp không được và có nguy cơ vỡ.
- Gói nước tương còn nguyên làm thợ lặn rất tốt, nhưng thay chai nước sau vài ngày vì gói nhựa có thể rò rỉ.
- Nước trong chai không dùng để uống sau thí nghiệm.
Muốn tăng thêm phần kỳ bí, bạn có thể vẽ mặt người lên thợ lặn bằng bút lông dầu, rồi đưa chai cho trẻ và nói rằng thợ lặn nghe lời người bóp chai. Trẻ sẽ sớm tự tìm ra bí mật, và khi tìm ra, trẻ nhớ nguyên lý lâu hơn mọi lời giải thích. Với trẻ lớn hơn, gợi ý trẻ làm hai thợ lặn có lượng khí khác nhau rồi đoán xem cái nào chìm trước khi bóp.
Thử thách nâng cao: ba thợ lặn chìm theo thứ tự
Khi đã làm được một thợ lặn, trẻ lớn có thể thử một thử thách khó hơn: cho ba thợ lặn vào cùng một chai sao cho bóp nhẹ thì cái thứ nhất chìm, bóp vừa thì thêm cái thứ hai, bóp mạnh thì cả ba cùng xuống. Đây là bài tập rèn tính kiên nhẫn và cách điều chỉnh từng chút một, giống công việc của người làm thí nghiệm thật.
- Chuẩn bị ba ống nhỏ giọt cùng loại, đánh dấu bằng ba màu bút lông dầu khác nhau để phân biệt.
- Trong cốc thử, chỉnh ống thứ nhất cho nổi thật thấp, chỉ một mẩu nhỏ ló khỏi mặt nước. Ống này sẽ chìm đầu tiên.
- Chỉnh ống thứ hai nổi cao hơn một chút, tức là chứa ít nước hơn ống thứ nhất.
- Chỉnh ống thứ ba nổi cao nhất, chứa ít nước nhất. Ống này cần lực bóp lớn nhất mới chìm.
- Thả cả ba vào chai đầy nước, vặn chặt nắp. Bóp tăng dần lực và quan sát thứ tự chìm. Nếu hai ống chìm cùng lúc, lấy ra chỉnh lại một trong hai.
- Ghi lại kết quả vào sổ: ống nào chìm trước, ống nào chìm sau, và vì sao. Câu trả lời đúng là ống nào ít khí hơn thì chìm trước, vì nó vốn đã gần mức nặng bằng nước.
Bài tập này cũng cho trẻ thấy một ý quan trọng trong khoa học: sai số. Hai ống nhỏ giọt trông y hệt nhau vẫn có thể khác nhau chút ít về khối lượng, nên cùng lượng nước chưa chắc cho cùng kết quả. Người làm thí nghiệm giỏi không đổ lỗi cho dụng cụ mà đo, chỉnh và thử lại.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gọi là thợ lặn Descartes?
Thí nghiệm mang tên René Descartes, nhà triết học và toán học Pháp thế kỷ mười bảy. Tuy nhiên các nhà sử học khoa học cho rằng mô tả sớm về món đồ này có thể đến từ người khác cùng thời, và tên gọi gắn với Descartes nhiều phần do thói quen. Điều đó không ảnh hưởng gì tới nguyên lý.
Chai nhựa nào làm dễ nhất?
Chai nước suối loại một lít hoặc một lít rưỡi, thân mỏng vừa đủ để bóp bằng một tay, nắp vặn kín. Chai càng dài thì thợ lặn có quãng đường chìm nổi càng dài, xem càng thích. Kiểm tra nắp không rò bằng cách bóp chai đầy nước trên bồn rửa trước.
Tại sao thợ lặn lúc đầu chìm được nhưng vài hôm sau không chìm nữa?
Có thể khí trong chai đã thay đổi: một ít khí hoà tan vào nước hoặc thoát ra, nước bay hơi khiến cổ chai có thêm khí, hoặc thời tiết nóng lên làm bọt khí giãn. Mở nắp, rót thêm nước cho đầy và chỉnh lại lượng nước trong thợ lặn là được.
Có thể làm thợ lặn bằng ống hút không?
Được. Gập đôi một đoạn ống hút nhựa, giữ bằng kẹp giấy, kẹp giấy vừa làm vật nặng vừa giữ ống. Phần ống chứa khí là phao. Bạn có thể cần thêm một kẹp nữa để đủ nặng. Ống hút giấy không dùng được vì thấm nước.
Thí nghiệm này hợp với lứa tuổi nào?
Trẻ từ ba bốn tuổi đã thích bóp chai và nhìn thợ lặn chìm nổi. Trẻ tiểu học có thể tự chỉnh thợ lặn và quan sát mực nước bên trong. Học sinh trung học cơ sở có thể dùng thí nghiệm để minh hoạ lực đẩy Archimedes và định luật Boyle trong bài học vật lý.