DieuKy.comĐiều Kỳ
Ánh sáng và bầu trời kỳ lạ

Ảo ảnh Fata Morgana: tàu thuyền, đảo lơ lửng trên mặt biển và vì sao mắt thấy vậy

Fata Morgana là ảo ảnh trên biển làm tàu, đảo trông lơ lửng, kéo cao hay lộn ngược, do lớp khí lạnh sát mặt nước bẻ cong ánh sáng. Khác gì ảo ảnh vũng nước trên đường.

Hazy spring morning on the Gulf of Tonkin seen from a low pier in Quang Ninh, distant islands appearing stretched and floating above calm grey water, a fisherman kneeling with binoculars

Fata Morgana là một dạng ảo ảnh phức tạp trên mặt biển hoặc mặt băng, khiến tàu thuyền, đảo, bờ biển phía xa trông như lơ lửng trên không, bị kéo cao thành vách đứng, xếp chồng nhiều tầng hoặc lộn ngược, và thay hình liên tục trong vài phút. Nguyên nhân là lớp không khí sát mặt nước lạnh hơn lớp không khí bên trên, làm ánh sáng đi tới mắt bạn bị bẻ cong xuống theo một đường cong khác thường.

Đây là anh em "ngược chiều" của ảo ảnh vũng nước trên đường nhựa mùa nắng mà ai cũng từng thấy. Bài này giải thích hai loại ảo ảnh khác nhau ở đâu, vì sao Fata Morgana có thể cho thấy vật vốn đã khuất sau đường cong Trái Đất, những truyền thuyết có thể bắt nguồn từ nó, và cách quan sát nếu bạn sống gần biển hay hồ lớn.

Ảo ảnh quen thuộc trước đã: vũng nước trên đường nắng

Trưa hè trên đường cao tốc, bạn thấy phía trước như có vũng nước loáng, xe chạy tới đâu vũng nước lùi tới đó. Đó là ảo ảnh dưới, loại phổ biến nhất. Mặt đường nóng làm lớp không khí sát mặt đường nóng hơn và loãng hơn lớp phía trên. Ánh sáng từ bầu trời đi xiên xuống, gặp lớp khí loãng thì bị bẻ cong ngược lên, đi vào mắt bạn từ phía dưới. Não hiểu rằng ánh sáng trời đến từ mặt đường, và một mảng trời sáng trên mặt đất trông như mặt nước phản chiếu.

Nguyên tắc chung cần nhớ: ánh sáng khi đi qua không khí có nhiệt độ thay đổi luôn uốn cong về phía không khí lạnh hơn, đặc hơn. Với ảo ảnh vũng nước, phía lạnh hơn nằm ở trên nên tia sáng cong lên, ảnh hiện ra bên dưới vật thật.

Fata Morgana là trường hợp ngược lại: phía lạnh hơn nằm ở dưới, sát mặt nước. Tia sáng từ một con tàu ở xa, thay vì đi thẳng, uốn cong xuống theo mặt biển rồi mới tới mắt bạn. Não lại kéo dài đường nhìn thẳng ngược về phía nguồn, nên thấy con tàu như đang nằm cao hơn vị trí thật, có khi treo lơ lửng trên đường chân trời.

Vì sao Fata Morgana lại méo mó và thay hình liên tục

Cần một lớp nghịch nhiệt. Bình thường nhiệt độ không khí giảm khi lên cao. Khi không khí ấm trôi qua mặt nước lạnh, lớp sát mặt nước bị làm lạnh, phía trên vẫn ấm, tạo ra lớp nghịch nhiệt. Chính lớp này là ống dẫn uốn cong ánh sáng.

Ảnh thẳng, ảnh ngược chồng lên nhau. Khi nhiệt độ thay đổi đột ngột trong một lớp mỏng, các tia sáng từ đỉnh và chân của cùng một vật có thể đi theo những đường cong cắt nhau. Mắt bạn nhận một ảnh thẳng, ngay trên đó một ảnh lộn ngược, rồi lại một ảnh thẳng. Kết quả là con tàu biến thành một khối nhiều tầng, đảo thấp biến thành vách đá dựng đứng.

Thấy được vật nằm sau đường cong Trái Đất. Khi tia sáng cong xuống gần bằng độ cong của mặt biển, nó có thể bám theo mặt nước đi rất xa. Vật vốn đã chìm dưới chân trời theo hình học lại hiện lên, hiện tượng gọi là nổi vọng. Có những ghi chép về việc thấy bờ biển ở xa hơn khoảng cách nhìn thông thường rất nhiều.

Không khí chuyển động thì ảnh chuyển động. Lớp nghịch nhiệt không đứng yên; gió nhẹ và sóng làm nó dày mỏng liên tục. Vì vậy ảnh kéo giãn rồi co lại, tầng này nhập vào tầng kia trong vài giây đến vài phút. Ảnh tĩnh thường chỉ ghi được một khoảnh khắc trong chuỗi biến đổi ấy.

Một phép tính nhỏ: lớp lạnh cần "lạnh" tới mức nào

Để hình dung Fata Morgana cần điều kiện gì, hãy so độ cong của tia sáng với độ cong của mặt biển. Trong không khí bình thường, tia sáng cũng hơi cong xuống, nhưng cong ít hơn mặt đất nhiều lần, nên chân trời vẫn chặn tầm nhìn của bạn ở một khoảng cách xác định. Đứng trên bờ, mắt cao chừng hai mét, chân trời biển chỉ cách bạn khoảng năm cây số; mọi thứ thấp hơn đường đó ở xa hơn đều bị che.

Các tính toán quang học khí quyển cho thấy nếu nhiệt độ tăng dần theo độ cao với tốc độ cỡ một phần mười độ mỗi mét, tia sáng sẽ cong gần đúng bằng độ cong Trái Đất. Khi đó mặt biển như phẳng ra trong mắt bạn, và vật ở xa hàng chục cây số có thể hiện lên. Nếu lớp nghịch nhiệt còn mạnh hơn, tia sáng cong nhiều hơn mặt đất, và chân trời như "dựng lên" thành cái bát, kéo vật ở xa lên cao.

Con số một phần mười độ mỗi mét nghe nhỏ, nhưng duy trì trên vài chục mét là chênh lệch vài độ giữa mặt nước và không khí phía trên, điều thường gặp khi không khí ấm ẩm tràn ra trên mặt biển còn lạnh. Đây là lý do mùa và hướng gió quan trọng hơn giờ trong ngày khi đi tìm ảo ảnh trên.

Ba kiểu ảo ảnh hay bị gọi chung là "ảo ảnh"

Ba kiểu dưới đây đều do không khí phân lớp nhiệt độ, nhưng khác nhau về vị trí lớp lạnh và hình ảnh tạo ra.

KiểuLớp không khíHình ảnhGặp ở đâu
Ảo ảnh dướiNóng sát mặt đất, mát phía trênVũng nước giả, vật bị phản chiếu lộn ngược bên dướiĐường nhựa trưa hè, bãi cát, sân bê tông
Ảo ảnh trên đơn giảnLạnh sát mặt nước, ấm phía trênVật ở xa trông nhô cao hơn, nổi trên chân trờiBiển, hồ lớn, vùng băng giá
Fata MorganaNghịch nhiệt mạnh, nhiều lớpVật kéo thành tháp, nhiều tầng thẳng và ngược, thay đổi liên tụcBiển, eo biển, hồ lớn khi nước lạnh hơn không khí

Dấu hiệu nhận ra Fata Morgana là sự kết hợp giữa nhô cao, kéo giãn theo chiều đứng và biến đổi theo thời gian. Một con tàu chỉ trông "hơi nổi" trên nền biển trong ngày nóng thường lại là ảo ảnh dưới: phần thân tàu bị cắt, bên dưới là dải trời phản chiếu, nên tàu như bay. Hai cơ chế ngược nhau nhưng ảnh chụp có thể trông giống nhau, nên đừng vội gắn tên Fata Morgana cho mọi bức ảnh "tàu bay".

Tên gọi và những truyền thuyết có thể bắt nguồn từ ảo ảnh

Fata Morgana là tên tiếng Ý của nhân vật Morgan le Fay, một nữ phù thuỷ trong truyền thuyết vua Arthur. Người dân quanh eo biển Messina, giữa đảo Sicily và lục địa Ý, từng mô tả những lâu đài, thành phố nổi trên mặt biển vào những buổi sáng lặng, và gán cho phép thuật của bà. Tên gọi dân gian ấy về sau được giới khoa học dùng luôn cho dạng ảo ảnh phức tạp này.

Nhiều câu chuyện đi biển được cho là có liên quan. Truyền thuyết con tàu ma Người Hà Lan bay, con tàu hiện lơ lửng trên mặt biển rồi biến mất, thường được nêu như một ví dụ có thể bắt nguồn từ ảo ảnh trên. Đây là giả thuyết hợp lý, không phải điều đã được chứng minh, vì truyền thuyết thường được thêm thắt qua nhiều đời kể.

Ở các vùng cực, các nhà thám hiểm từng ghi trên bản vẽ những dãy núi, vùng đất mà các đoàn sau không tìm thấy. Một số trường hợp được giải thích là do nổi vọng và Fata Morgana trên mặt băng. Bài học từ các câu chuyện này không phải "người xưa mê tín" mà là: mắt và não người diễn giải ánh sáng theo giả định ánh sáng đi thẳng, và khi giả định đó sai, cả người có kinh nghiệm cũng bị lừa.

Cách tự quan sát ảo ảnh trên ở biển và hồ

Ảo ảnh trên phổ biến hơn bạn nghĩ, chỉ là thường nhẹ và dễ bị bỏ qua. Nếu sống gần biển hay hồ rộng, bạn có thể thử theo các bước dưới:

  1. Chọn những buổi sáng lặng gió, khi không khí ấm hơn mặt nước. Ở vịnh Bắc Bộ, các tháng cuối đông, đầu xuân, lúc nước biển còn lạnh mà các đợt không khí ẩm ấm tràn về, là thời điểm có lý để thử.
  2. Tìm chỗ nhìn ra mặt nước rộng có đảo, tàu thuyền hoặc bờ bên kia ở xa vài cây số trở lên.
  3. Hạ thấp tầm mắt: ngồi xuống hoặc quỳ sát mép nước. Lớp nghịch nhiệt thường rất mỏng, đứng cao quá thì đường nhìn đi phía trên lớp ấy.
  4. Dùng ống nhòm nhìn vào chân các đảo, thân tàu ở chân trời. Không hướng ống nhòm về phía mặt trời.
  5. Quan sát liên tục vài phút hoặc quay video tua nhanh, so sánh hình dạng đảo lúc đầu và lúc sau.
  6. Ghi lại thời gian, hướng nhìn, nhiệt độ cảm nhận, để những lần sau biết ngày nào đáng ra bờ.

Đừng thất vọng nếu lần đầu chỉ thấy một đảo hơi "phồng" lên hay đường chân trời có vạch sáng lạ. Fata Morgana đúng nghĩa với lâu đài nhiều tầng là hiếm ở biển nhiệt đới, nơi nước ít khi lạnh hơn không khí nhiều. Ảo ảnh trên ở mức nhẹ thì gặp được thường hơn nếu bạn kiên nhẫn.

Những điều hay bị hiểu sai

Ảnh ảo ảnh rất dễ lan truyền vì trông kỳ lạ. Mấy điều sau giúp bạn đọc ảnh tỉnh táo hơn:

  • Ảo ảnh không phải ảnh ảo trong đầu. Nó là ánh sáng thật bị bẻ cong, máy ảnh ghi lại được. Chỉ có cách diễn giải của não mới bị lừa.
  • Ảo ảnh không cho thấy thứ không tồn tại. Mọi phần trong ảnh đều là hình ảnh của vật thật ở xa, chỉ bị dời chỗ, kéo giãn hay lộn ngược. Không có "thành phố trên trời" mà là đảo, bờ, tàu bị biến dạng.
  • Không cần sa mạc. Ảo ảnh ốc đảo trong sa mạc là ảo ảnh dưới, giống vũng nước trên đường. Fata Morgana thì gần như ngược lại, cần mặt nước hoặc mặt băng lạnh.
  • Không phải hiện tượng siêu nhiên hay cổng không gian. Các ảnh "tàu khổng lồ trên mây" lan truyền mỗi năm đều có thể giải thích bằng nghịch nhiệt và khúc xạ, khi biết hướng chụp và vật thật ở xa.
  • Không chỉ ánh sáng mới bị bẻ. Âm thanh cũng bị lớp nghịch nhiệt uốn cong, nên những buổi sáng lặng như vậy, tiếng động cơ tàu, tiếng người từ xa nghe rõ lạ thường.

Câu hỏi thường gặp

Fata Morgana có nguy hiểm cho người đi biển không?

Bản thân ảo ảnh không gây hại, nhưng nó làm sai lệch ước lượng khoảng cách và hình dạng vật ở xa. Người đi biển có kinh nghiệm không dựa hẳn vào ước lượng bằng mắt ở chân trời, mà dùng thiết bị định vị và radar khi cần đánh giá vị trí tàu khác.

Ở Việt Nam có thể thấy Fata Morgana không?

Có thể, nhưng hiếm hơn vùng biển lạnh. Điều kiện thuận lợi là mặt nước lạnh hơn không khí khá nhiều, thường gặp ở vịnh Bắc Bộ vào cuối đông, đầu xuân, hoặc mặt hồ lớn vào buổi sáng lặng. Ảo ảnh trên ở mức nhẹ thì dễ gặp hơn dạng nhiều tầng.

Vì sao ảo ảnh vũng nước luôn lùi ra xa khi lại gần?

Ảo ảnh chỉ xuất hiện khi bạn nhìn mặt đường ở góc rất xiên. Khi lại gần, góc nhìn chỗ đó dốc hơn, ánh sáng không còn bị bẻ đủ để quay lên mắt bạn, nên vũng nước biến mất ở chỗ cũ và hiện ra xa hơn, nơi góc nhìn vẫn đủ xiên.

Ảnh tàu bay trên mặt biển chụp bằng điện thoại có phải Fata Morgana không?

Không hẳn. Phần lớn là ảo ảnh dưới vào ngày nóng: chân tàu bị thay bằng dải trời phản chiếu nên tàu trông như lơ lửng. Fata Morgana thật thường kèm kéo giãn theo chiều đứng, nhiều tầng thẳng ngược và hình dạng thay đổi theo từng phút.

Có thể tạo mô hình ảo ảnh ở nhà không?

Có cách mô phỏng an toàn: đổ nước đường đậm đặc vào đáy bể kính rồi rót nhẹ nước lã lên trên để tạo lớp chiết suất thay đổi dần, chiếu bút laser công suất thấp xuyên ngang sẽ thấy tia sáng cong. Không chiếu laser vào mắt, trẻ em cần người lớn đi kèm.

Độ cao chỗ đứng ảnh hưởng thế nào tới ảo ảnh?

Rất lớn. Lớp nghịch nhiệt thường chỉ dày vài mét tới vài chục mét. Đứng thấp, đường nhìn đi trong lớp ấy và ảo ảnh rõ; đứng cao hơn, đường nhìn đi phía trên và cùng một cảnh lại trông bình thường. Người quan sát thường thay đổi độ cao để thấy ảnh biến đổi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138