Cái mà mạng xã hội hay gọi là "cầu vồng lửa" thật ra là cung chân trời (circumhorizontal arc): một dải màu rực nằm ngang, song song với mặt đất, xuất hiện thấp bên dưới mặt trời khi mặt trời lên rất cao, trên khoảng 58 độ. Nó không liên quan tới lửa, cũng không phải cầu vồng, vì không cần mưa. Người tạo ra nó là những tinh thể băng hình tấm nằm ngang trong mây ti, cách mặt đất nhiều cây số.
Điều thú vị là điều kiện "mặt trời trên 58 độ" khiến hiện tượng này hiếm ở châu Âu, Bắc Mỹ nhưng lại khá thuận lợi ở vùng nhiệt đới như Việt Nam, vì mặt trời giữa trưa ở nước ta lên cao trong phần lớn năm. Bài này giải thích vì sao dải màu nằm ngang, vì sao màu của nó rực hơn cầu vồng sau mưa, khung tháng và giờ nên ngước lên, và cách phân biệt với mây ngũ sắc.
Hình dạng thật: dải màu thẳng, đỏ ở trên, nằm cách mặt trời hai gang tay
Khi đủ điều kiện, cung chân trời là một dải màu rộng, chạy ngang bầu trời ở độ cao khá thấp, thường nằm khoảng giữa chân trời và mặt trời. Màu đỏ ở phía trên, tức phía gần mặt trời, tiếp theo là cam, vàng, lục, lam ở dưới. Dải này cách mặt trời khoảng 46 độ theo phương thẳng đứng, tương đương hơn hai gang tay xoè ở tầm tay duỗi thẳng.
Trên lý thuyết, cung có thể dài tới một phần lớn vòng trời. Trong thực tế, nó hiếm khi hiện liền mạch, vì chỉ đoạn nào nằm trong mây ti mới sáng. Phổ biến nhất là bạn thấy những mảng mây sợi bỗng nhuộm đủ màu, như ai đó vẽ dải cầu vồng thẳng lên đám mây. Chính hình ảnh này làm người ta gọi nó là "mây cầu vồng" hay "cầu vồng lửa", vì mép mây sợi trông như ngọn lửa đang bốc.
Một điểm phân biệt nhanh: cầu vồng thật luôn cong, tâm nằm ở phía đối diện mặt trời, và bạn phải quay lưng lại mặt trời mới thấy. Cung chân trời nằm cùng phía với mặt trời, gần như thẳng, và chỉ xuất hiện quanh giữa trưa. Nếu bạn đang nhìn về hướng có mặt trời mà thấy dải màu, đó không phải cầu vồng.
Vì sao cần mặt trời cao: lăng kính 90 độ của tấm băng
Tấm băng nằm ngang có hai loại mặt. Mỗi tấm lục giác có sáu mặt đứng xung quanh và hai mặt phẳng nằm ngang ở trên và dưới. Mặt đứng và mặt đáy vuông góc với nhau, tạo thành một lăng kính có góc 90 độ.
Ánh sáng vào ở mặt đứng, ra ở mặt đáy. Với cung chân trời, tia nắng đi xiên xuống, chui vào một mặt đứng của tấm băng rồi ló ra qua mặt đáy, bị bẻ cong mạnh về phía dưới. Mắt bạn thấy ánh sáng này như đến từ một vùng trời nằm thấp bên dưới mặt trời.
Mặt trời thấp thì tia sáng bị giữ lại bên trong. Nếu mặt trời dưới khoảng 58 độ, tia sáng đi vào gần như nằm ngang và khi chạm mặt đáy thì gặp góc quá nghiêng, bị phản xạ toàn phần ngược vào trong thay vì ló ra. Không có ánh sáng ló ra nghĩa là không có cung. Ngưỡng 58 độ là hệ quả trực tiếp của chiết suất băng, không phải con số quan sát ước chừng.
Tấm băng xếp thẳng hàng nên màu rất "sạch". Lăng kính 90 độ tách màu mạnh hơn lăng kính 60 độ của quầng, và khi hàng triệu tấm cùng nằm phẳng, các màu ít bị chồng lên nhau. Kết quả là dải màu rực, từng màu tách bạch, nhiều khi rõ hơn cả cầu vồng sau mưa.
Tháng nào, giờ nào ở Việt Nam mặt trời đủ cao
Độ cao mặt trời giữa trưa phụ thuộc vĩ độ nơi bạn đứng và ngày trong năm. Bảng dưới là ước tính thô để bạn biết khi nào nên ngước nhìn; ranh giới các tháng chỉ là xấp xỉ, có thể lệch vài tuần.
| Nơi (vĩ độ gần đúng) | Mùa mặt trời trưa vượt 58 độ | Mùa khó thấy |
|---|---|---|
| Lào Cai, Tuyên Quang (khoảng 22 – 23 độ Bắc) | Khoảng từ đầu tháng Ba tới giữa tháng Mười | Khoảng tháng Mười Một tới tháng Hai |
| Hà Nội, Ninh Bình (khoảng 20 – 21 độ Bắc) | Khoảng từ cuối tháng Hai tới cuối tháng Mười | Quanh các tháng mùa đông |
| Huế, Đà Nẵng (khoảng 16 độ Bắc) | Phần lớn năm, trừ khoảng ba tháng quanh đông chí | Khoảng đầu tháng Mười Một tới đầu tháng Hai |
| TP. Hồ Chí Minh, Cần Thơ, Cà Mau (khoảng 9 – 11 độ Bắc) | Gần như quanh năm | Có thể vài tuần quanh đông chí, mặt trời trưa chỉ nhỉnh hơn 55 độ |
Trong ngày đủ điều kiện, mặt trời chỉ vượt 58 độ trong một khoảng quanh giữa trưa: vào mùa hè có thể kéo dài vài giờ, gần mùa chuyển chỉ còn ít phút. Vì vậy, nếu thấy mây ti sợi trên trời vào khoảng 10 giờ sáng tới 2 giờ chiều, hãy nhìn xuống vùng trời thấp bên dưới mặt trời. Đây là mẹo đơn giản nhất để tự mình bắt gặp hiện tượng mà nhiều người chỉ thấy qua ảnh.
Cung thiên đỉnh: "nụ cười ngược" là người anh em lúc mặt trời thấp
Cùng một tấm băng nằm ngang có thể cho ánh sáng đi theo chiều ngược lại: vào ở mặt trên nằm ngang, ra ở một mặt đứng. Khi đó ánh sáng bị bẻ lên phía trên, tạo ra cung thiên đỉnh, một cung màu cong như chiếc cầu vồng lộn ngược nằm gần đỉnh đầu, cách mặt trời khoảng 46 độ về phía trên. Người ta hay ví nó như nụ cười của bầu trời.
Cung thiên đỉnh có điều kiện ngược hẳn: nó chỉ hình thành khi mặt trời thấp, dưới khoảng 32 độ. Vì vậy hai cung này không bao giờ xuất hiện cùng lúc. Buổi sáng sớm hoặc chiều muộn, nếu thấy mặt trời giả hai bên mặt trời, hãy ngửa cổ nhìn gần đỉnh đầu: hai hiện tượng cùng cần tấm băng nằm ngang nên thường đi cùng nhau.
Có một khoảng giữa, khi mặt trời cao từ 32 tới 58 độ, cả hai cung đều không thể có. Nhìn theo cách này, độ cao mặt trời như một công tắc: dưới ngưỡng thấp thì bật cung trên đầu, trên ngưỡng cao thì bật cung dưới chân trời, ở giữa thì tắt cả hai. Hiểu được công tắc ấy, bạn sẽ biết nên tìm gì vào từng giờ trong ngày.
Tự làm một cung chân trời nhỏ bằng cốc nước và đèn pin
Các nhà vật lý đã mô tả cách tái tạo cung chân trời và cung thiên đỉnh trong phòng bằng một cốc nước hình trụ. Thành cốc đóng vai mặt đứng của tấm băng, mặt nước đóng vai mặt nằm ngang. Vật liệu an toàn, trẻ em làm được khi có người lớn đi kèm.
- Chuẩn bị một cốc thuỷ tinh trong, thành thẳng, không hoa văn, đổ nước gần đầy và đặt trên bàn trong phòng tối.
- Dùng đèn pin có chùm sáng hẹp, chiếu xiên từ trên cao xuống vào thành cốc, hơi chếch như ánh nắng giữa trưa.
- Đặt một tờ giấy trắng trên mặt bàn phía bên kia cốc, nơi ánh sáng ló ra qua đáy và mặt nước.
- Nâng hạ góc đèn từ từ. Ở một khoảng góc nhất định, một dải màu cong sẽ hiện lên giấy hoặc tường; đổi góc quá ngưỡng thì dải biến mất.
- Ghi lại góc đèn lúc dải màu xuất hiện và biến mất, rồi so với ý tưởng "công tắc" theo độ cao mặt trời ở phần trên.
Cốc nước không phải băng, chiết suất của nước khác băng một chút, nên ngưỡng góc trong thí nghiệm không trùng hẳn 58 độ. Điều đáng học là hiện tượng có một ngưỡng rõ ràng: dưới ngưỡng thì ánh sáng bị phản xạ toàn phần bên trong, trên ngưỡng thì ló ra thành dải màu. Đó cũng chính là lý do cung chân trời có mùa và có giờ.
Đừng nhầm cung chân trời với mây ngũ sắc
Ở Việt Nam, rất nhiều ảnh được chia sẻ với tên "mây ngũ sắc" hoặc "cầu vồng lửa" mà người đăng không phân biệt. Hai hiện tượng này khác cơ chế và khác hình dạng:
- Vị trí. Mây ngũ sắc nằm sát mặt trời, thường trong vòng vài độ tới vài chục độ quanh nó. Cung chân trời luôn nằm thấp bên dưới, cách mặt trời khoảng 46 độ.
- Hình dạng màu. Màu của mây ngũ sắc chạy theo mép đám mây, uốn lượn, loang như vệt dầu. Màu của cung chân trời xếp thành dải ngang thẳng, đỏ ở trên.
- Độ rực. Mây ngũ sắc thường có màu phớt hồng, xanh ngọc, nhạt và lấp lánh. Cung chân trời đậm và tách bạch như phổ ánh sáng trong sách giáo khoa.
- Cơ chế. Mây ngũ sắc do nhiễu xạ qua giọt nước hoặc tinh thể rất nhỏ, cùng cỡ, ở mép mây mới hình thành. Cung chân trời do khúc xạ qua tấm băng nằm ngang.
- Loại mây. Mây ngũ sắc hay gặp ở mây trung tầng, mây mũ trên đỉnh cụm giông. Cung chân trời cần mây ti trên rất cao.
Khi xem một bức ảnh, chỉ cần hỏi: dải màu nằm ở đâu so với mặt trời và có thẳng không. Hai câu ấy đủ để phân loại gần hết các ảnh lan truyền.
Những điều hay bị nói sai về "cầu vồng lửa"
"Hiếm, cả đời mới thấy một lần". Ở vùng vĩ độ cao, đúng là hiếm, vì mặt trời ít khi lên quá 58 độ. Ở nước ta, giới hạn chính là mây ti xuất hiện đúng giờ trưa. Nhiều người không thấy đơn giản vì giữa trưa không ai nhìn lên trời phía mặt trời.
"Báo hiệu động đất, thiên tai". Không có cơ chế nào nối tinh thể băng ở độ cao nhiều cây số với chuyển động của vỏ Trái Đất. Những lời đồn kiểu này thường xuất hiện ngay sau một bức ảnh đẹp, rồi được ghép với sự kiện xảy ra ở nơi khác.
"Do ô nhiễm, do hoá chất rải trên trời". Cung chân trời được mô tả và giải thích từ lâu trước khi có máy bay. Nó cần tinh thể băng tự nhiên và mặt trời cao, thế thôi.
"Nhìn thẳng thì không sao vì nó ở xa mặt trời". Bản thân dải màu an toàn để nhìn, nhưng vì nó xuất hiện quanh trưa, nắng rất gắt. Hãy đội mũ, đứng chỗ râm, và đừng ngửa mặt nhìn vào vùng mặt trời khi đang tìm cung.
Câu hỏi thường gặp
Cầu vồng lửa có thật sự liên quan đến lửa không?
Không. Tên gọi này đến từ hình ảnh mây sợi nhuộm màu trông như ngọn lửa. Bản chất là ánh nắng khúc xạ qua tinh thể băng hình tấm nằm ngang trong mây ti. Tên khoa học là cung chân trời, có khi gọi là cung quanh chân trời.
Vì sao cung chân trời lại nằm thẳng mà cầu vồng thì cong?
Cầu vồng do giọt nước hình cầu, không có hướng ưu tiên, nên ánh sáng tạo thành vòng tròn quanh điểm đối diện mặt trời. Cung chân trời do tấm băng nằm ngang, mọi tấm cùng hướng, nên ánh sáng tập trung theo một đường song song với chân trời.
Có thể thấy cung chân trời vào buổi sáng sớm không?
Không. Buổi sáng sớm mặt trời còn thấp, dưới ngưỡng khoảng 58 độ, ánh sáng không thể ló ra qua mặt đáy của tấm băng. Lúc đó, nếu có tấm băng nằm ngang, bạn nên tìm mặt trời giả hai bên mặt trời và cung thiên đỉnh gần đỉnh đầu.
Chụp cung chân trời bằng điện thoại thế nào cho rõ màu?
Đứng sao cho mặt trời nằm ngoài khung hoặc khuất sau mái nhà, chạm lấy nét vào dải màu và kéo giảm phơi sáng một chút. Ảnh hơi tối giữ màu tốt hơn. Dùng ống kính góc rộng nếu muốn ghi cả mây và cảnh dưới đất.
Máy bay có tạo ra cung chân trời không?
Vệt khói ngưng tụ phía sau máy bay ở độ cao lớn cũng là tinh thể băng, nên đôi khi một đoạn vệt ấy loé màu khi đi qua đúng vị trí cung. Nhưng hiện tượng vẫn do băng và góc mặt trời quyết định, máy bay chỉ góp thêm chỗ cho băng hình thành.
Cung chân trời có xuất hiện quanh mặt trăng không?
Về nguyên lý là có, khi trăng tròn lên cao trên ngưỡng và trời có mây ti với tấm băng nằm ngang. Nhưng ánh trăng quá yếu nên mắt thường gần như không thấy màu; máy ảnh phơi sáng dài may ra ghi được một dải nhạt.