Cầu vồng trắng, còn gọi là cầu vồng sương mù (fogbow), là một vòng cung sáng gần như không màu, rộng và mờ hơn cầu vồng thường, hiện ra trên màn sương khi mặt trời ở sau lưng người xem. Nó trắng vì các giọt sương quá nhỏ: ở kích thước ấy, ánh sáng bị nhiễu xạ mạnh đến mức dải màu nào cũng loe rộng ra và chồng lên nhau, trộn lại thành trắng.
Người hay đi săn mây trên núi, đi biển sáng sớm hoặc lái xe qua đèo có sương thường gặp cầu vồng trắng mà không biết tên. Bài này giải thích vì sao cùng là nước mà giọt mưa cho cầu vồng bảy sắc còn giọt sương lại cho cung trắng, điều kiện để thấy, những nơi ở Việt Nam có cơ hội cao, và cả những biến thể như cầu vồng trắng do đèn pha ban đêm.
Trông như thế nào: một cổng vòm mờ trắng, đôi khi viền đỏ và xanh
Cầu vồng trắng trông như một cổng vòm bằng sương sáng hơn nền xung quanh. Dải cung rộng gấp vài lần cầu vồng thường, mép không sắc mà nhoè dần. Nhìn kỹ, mép ngoài đôi khi phớt cam đỏ và mép trong phớt xanh lam, giống một cầu vồng đã bị tẩy gần hết màu. Phía trong vòng cung thỉnh thoảng có thêm một hai dải mờ song song, gọi là cung phụ, mà với cầu vồng thường rất khó thấy.
Tâm của cung luôn nằm ở điểm đối nhật, tức điểm trên bầu trời đối diện hẳn với mặt trời, cũng là nơi bóng đầu của bạn rơi. Bán kính cung nhỏ hơn cầu vồng thường một chút. Vì mặt trời thường thấp khi có sương, cung có thể vươn cao, đôi khi gần trọn nửa vòng tròn ngay trước mặt bạn.
Vì màu quá nhạt, nhiều người đứng ngay trước cầu vồng trắng mà vẫn tưởng đó chỉ là chỗ sương mỏng hơn. Mẹo nhận ra là nó di chuyển theo bạn: bước sang trái, cung cũng dịch sang trái, luôn giữ tâm ở bóng đầu bạn. Một vệt sương sáng bình thường thì đứng yên.
Giọt to cho màu, giọt nhỏ cho trắng: kích thước quyết định tất cả
Cầu vồng thường và cầu vồng trắng cùng sinh ra từ ánh sáng đi vào giọt nước, phản xạ một lần ở mặt sau rồi đi ra. Chỗ khác nhau nằm ở kích thước giọt. Bảng dưới so sánh theo những gì mắt bạn thấy; các số kích thước là bậc độ lớn, không phải ranh giới cứng.
| Đặc điểm | Cầu vồng sau mưa | Cầu vồng trắng |
|---|---|---|
| Kích thước giọt | Giọt mưa, cỡ milimét | Giọt sương, chỉ vài phần trăm milimét |
| Hiện tượng chi phối | Khúc xạ và phản xạ, tách màu rõ | Nhiễu xạ mạnh làm mỗi màu loe rộng |
| Màu | Đủ dải từ đỏ ngoài tới tím trong | Gần như trắng, viền đỏ ngoài và lam trong rất nhạt |
| Độ rộng dải | Hẹp, sắc nét | Rộng, mép nhoè |
| Cung phụ phía trong | Thỉnh thoảng, mờ | Hay gặp hơn |
| Nơi gặp | Sau cơn mưa, trước thác, vòi tưới | Màn sương, mây thấp, sương biển |
Giải thích ngắn gọn: với giọt lớn, mỗi màu đi theo một góc khá xác định nên các màu đứng tách nhau. Khi giọt nhỏ dần, tính chất sóng của ánh sáng nổi lên, mỗi màu lan ra một dải rộng hơn khoảng cách giữa các màu. Các dải ấy đè lên nhau và mắt bạn nhận được hỗn hợp, tức là trắng. Đây là ví dụ đẹp cho thấy quang học tia sáng chỉ đúng khi vật đủ lớn so với bước sóng.
Điều kiện để gặp: bốn thứ phải có cùng lúc
Cầu vồng trắng không hiếm về mặt vật lý, nhưng cần một tổ hợp điều kiện ít khi trùng nhau. Nếu bạn chủ động đi tìm, hãy kiểm từng điều sau:
- Mặt trời phải chiếu được tới chỗ bạn đứng, tức là bạn ở trên lớp sương hoặc ở mép lớp sương, không bị chìm hẳn bên trong.
- Mặt trời phải thấp, tốt nhất dưới khoảng 30 độ, nên buổi sáng sớm sau bình minh là khung giờ chính.
- Phía trước mặt, đối diện mặt trời, phải có một màn sương hoặc mây thấp đủ dày, nằm trên thung lũng, mặt hồ, mặt biển hay sườn núi.
- Quay lưng lại mặt trời, nhìn về phía bóng của mình đổ lên màn sương; cung trắng sẽ bao quanh vùng đó ở khoảng cách gần bằng cầu vồng thường.
Thiếu điều thứ nhất là thất bại phổ biến nhất: khi bạn đứng giữa sương dày, ánh sáng đã bị tán xạ hết trước khi tới, không có tia nắng rõ hướng để tạo cung. Vì vậy những buổi sương đang tan dần, nắng bắt đầu xuyên qua, lại là lúc đáng chờ nhất. Một khoảnh khắc chỉ kéo dài vài phút trước khi sương bốc hết.
Cung phụ: dấu vết của sóng ánh sáng mà cầu vồng thường giấu đi
Những dải mờ song song nằm phía trong cung trắng có một vai trò đặc biệt trong lịch sử vật lý. Đầu thế kỷ XIX, cung phụ của cầu vồng là thứ mà mô hình tia sáng đơn thuần không giải thích được. Thomas Young đã dùng ý tưởng giao thoa sóng ánh sáng để giải thích chúng: hai tia đi qua giọt nước theo hai đường hơi khác nhau nhưng ra cùng một hướng, gặp nhau, chỗ cộng hưởng sáng lên, chỗ triệt tiêu tối đi.
Khoảng cách giữa các cung phụ phụ thuộc vào kích thước giọt: giọt càng nhỏ, các cung phụ càng giãn xa nhau và càng dễ tách khỏi cung chính. Đó là lý do cầu vồng trắng, vốn sinh ra từ giọt rất nhỏ, lại hay để lộ cung phụ hơn cầu vồng sau mưa. Với giọt mưa to và không đều, các cung phụ của từng cỡ giọt lệch nhau rồi xoá nhau đi.
Nếu bạn may mắn thấy một cung trắng có hai ba dải mờ bên trong, bạn đang nhìn tận mắt bằng chứng ánh sáng là sóng, đúng loại bằng chứng từng khiến các nhà khoa học tranh luận. Nó cũng cho bạn một ước lượng thô: các dải càng rộng và thưa, giọt sương trước mặt càng nhỏ.
Ở Việt Nam, nơi nào có cơ hội
Bất cứ đâu có sương mù sáng sớm và nắng lên sau đó đều có thể gặp. Dưới đây là các kiểu địa hình thuận lợi, kèm ví dụ quen thuộc với người đi săn mây:
- Đỉnh núi, đồi cao nhìn xuống biển mây. Các điểm săn mây ở Lào Cai, Sơn La hay Lâm Đồng thường có cảnh mặt trời mọc phía sau, biển mây phía trước. Khi nắng chiếu lên lớp mây thấp, cung trắng có thể hiện quanh bóng người.
- Đèo và sườn núi buổi sáng. Ở vùng núi Phú Thọ hay Tuyên Quang, sương bám sườn núi đối diện trong khi nắng đã lên ở sườn bên này.
- Mặt hồ, mặt sông có sương bốc. Các hồ trên cao nguyên Lâm Đồng hay Gia Lai vào buổi sớm mùa khô thường có sương mỏng sát mặt nước; đứng trên bờ cao, quay lưng về mặt trời là cách đúng.
- Biển có sương. Trên tàu hoặc trên bờ cao ven biển miền Bắc vào cuối đông, đầu xuân, những ngày sương biển dày cũng có cơ hội.
- Đi máy bay. Khi máy bay bay trên một lớp mây giọt nước, nhìn ra phía không có mặt trời, đôi khi thấy một cung trắng trên mặt mây, gọi là cầu vồng mây.
Lưu ý an toàn: săn mây trên núi buổi sáng nghĩa là đi trong tối và sương. Hãy đi theo đường quen, có đèn, có bạn đồng hành, và đừng đứng sát mép vực chỉ để có góc nhìn đẹp hơn.
Cầu vồng trắng ban đêm và từ đèn pha xe
Ánh trăng cũng tạo được cầu vồng trắng trên màn sương, nhưng rất mờ và chỉ thấy rõ khi trăng gần tròn, trời quanh đó tối. Bằng mắt thường, bạn sẽ thấy một vòng cung xám nhạt như khói; máy ảnh phơi sáng lâu cho kết quả rõ hơn.
Biến thể dễ gặp hơn là cầu vồng trắng từ đèn pha. Khi xe đi trong sương mù và có người đứng ngay trước nguồn sáng, quay lưng lại đèn, nhìn vào màn sương phía trước, họ có thể thấy một vòng cung trắng quanh bóng mình. Vì nguồn sáng ở gần chứ không ở rất xa như mặt trời, cung có hình dạng hơi khác và thay đổi khi bạn lại gần hay ra xa đèn.
Đây là cách an toàn để tự kiểm chứng hiện tượng, với điều kiện bạn làm ở bãi đất trống, ngoài đường giao thông, xe đã dừng hẳn, có người lớn đi cùng nếu là trẻ em. Không bao giờ thử trên đường đang có xe chạy trong sương, vì tầm nhìn của người lái lúc đó đã rất kém.
Những hiểu lầm hay gặp
"Cầu vồng trắng là cầu vồng bị mây che". Không phải. Nó là một hiện tượng riêng, sinh ra chính trong màn sương, và màu trắng là kết quả của vật lý chứ không phải do bị che bớt.
"Chỉ có ở Bắc Cực". Ảnh cầu vồng trắng nổi tiếng thường chụp ở vùng lạnh vì sương nhiều và mặt trời thấp quanh năm. Nhưng điều kiện chính là sương và nắng xiên, thứ gặp được ở nhiều vùng núi và ven biển nước ta.
"Cầu vồng trắng là điềm". Nó báo đúng một điều: không khí trước mặt bạn chứa rất nhiều giọt nước nhỏ, và mặt trời đang thấp sau lưng bạn. Khi sương tan, cung cũng tan.
"Cung trắng và vòng màu quanh bóng là một". Đôi khi ngay chính giữa cung trắng, quanh bóng đầu người xem, xuất hiện thêm một chuỗi vòng màu nhỏ. Đó là một hiện tượng khác, cơ chế phức tạp hơn, hay gặp khi nhìn xuống mây từ đỉnh núi hoặc từ cửa sổ máy bay.
"Sương càng dày, cung càng rõ". Chỉ đúng tới một mức. Màn sương phía trước cần đủ dày để hắt ánh sáng về, nhưng khoảng không giữa bạn và mặt trời phải trong để nắng chiếu tới. Ngày sương đặc quánh từ chân núi tới đỉnh thường không cho cung nào; ngày sương nằm thành lớp dưới thung lũng còn bạn đứng trên nắng mới là ngày đẹp. Nói cách khác, thứ bạn cần là ranh giới giữa sương và nắng, không phải sương thật nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Cầu vồng trắng có hiếm không?
Về vật lý thì không hiếm, vì sương mù và nắng xiên khá phổ biến. Cái khó là phải có cả hai cùng lúc và người xem đứng đúng chỗ, quay lưng về mặt trời. Người hay đi săn mây buổi sáng thường gặp vài lần một mùa.
Vì sao chụp ảnh lại thấy cầu vồng trắng có màu rõ hơn mắt nhìn?
Máy ảnh và phần mềm điện thoại thường tăng độ tương phản và độ bão hoà màu, nên viền đỏ và lam vốn rất nhạt được làm nổi lên. Mắt người trong sương sáng lại khó phân biệt các màu nhạt. Ảnh vì thế có thể đẹp hơn thực tế đôi chút.
Có thể tự tạo cầu vồng trắng ở nhà không?
Khó tạo ở quy mô nhỏ vì cần một màn sương đủ rộng và nguồn sáng mạnh, gần như song song. Vòi phun sương làm mát cho hạt quá to và không đều. Cách an toàn nhất vẫn là quan sát ngoài trời khi có sương, hoặc với đèn pha xe đã dừng ở bãi trống.
Cầu vồng trắng có cung thứ hai như cầu vồng kép không?
Về lý thuyết có một cung thứ hai do ánh sáng phản xạ hai lần trong giọt, nhưng với giọt sương nhỏ, cung này quá nhạt để mắt thường thấy. Thứ bạn hay thấy là các cung phụ mờ nằm phía trong cung chính, do giao thoa ánh sáng.
Cầu vồng mây nhìn từ máy bay khác gì cầu vồng trắng?
Bản chất giống nhau: ánh nắng đi qua giọt nước rất nhỏ trong mây, tạo cung gần như trắng quanh điểm đối nhật. Khác ở chỗ bạn nhìn xuống mặt mây từ trên cao, nên cung có thể khép gần thành vòng tròn quanh bóng máy bay.
Cần đứng cách màn sương bao xa để thấy?
Không có khoảng cách cố định, vì cung là một góc nhìn chứ không phải vật ở một chỗ. Chỉ cần trước mặt có đủ bề dày sương để ánh sáng quay lại mắt bạn. Đứng quá sâu trong sương thì nắng không tới, đứng quá xa thì màn sương quá mỏng trong tầm nhìn.