Vẽ một con cá nhỏ lên tờ giấy, đặt một chiếc cốc thuỷ tinh rỗng lên trên, nhìn qua thành cốc bạn vẫn thấy con cá; rót nước đầy cốc, nhìn lại từ bên hông, con cá biến mất. Ánh sáng từ con cá đi lên qua đáy cốc vào nước, khi tới thành cốc thì gặp ranh giới giữa nước và không khí ở một góc quá nghiêng, không thoát ra ngoài được mà bị dội ngược trở lại toàn bộ. Hiện tượng này gọi là phản xạ toàn phần.
Thí nghiệm chỉ cần một chiếc cốc trong và một tờ giấy, kết quả rất rõ, đủ để làm thành một tiết mục nhỏ cho cả nhà. Bài này hướng dẫn cách làm sao cho hình biến mất rõ nhất, giải thích vì sao nhìn từ trên xuống vẫn thấy hình còn nhìn từ bên hông thì không, và cách biến thí nghiệm thành một màn "phép màu" có lời giải.
Cách làm cho hình biến mất rõ nhất
Chuẩn bị một cốc thuỷ tinh hoặc nhựa trong, thành thẳng, đáy phẳng, không hoa văn. Một tờ giấy trắng nhỏ, bút màu đậm. Một bình nước và một chiếc đĩa nhỏ hoặc miếng bìa để đậy miệng cốc.
- Vẽ một hình nhỏ, đậm nét, như con cá, ngôi sao hay khuôn mặt cười, kích thước nhỏ hơn đáy cốc.
- Đặt tờ giấy lên mặt bàn phẳng, đặt cốc rỗng lên đúng giữa hình vẽ.
- Cúi xuống nhìn qua thành cốc ở ngang tầm mặt bàn: bạn thấy hình vẽ qua đáy cốc.
- Rót nước từ từ vào cốc cho đến khoảng ba phần tư hoặc đầy. Trong khi rót, nhìn từ bên hông, hình vẽ mờ dần rồi biến mất.
- Bây giờ nhìn thẳng từ trên xuống qua miệng cốc: hình vẽ vẫn còn đó. Đây là bằng chứng hình không hề bị nước làm tan hay xoá đi.
- Đậy miệng cốc bằng chiếc đĩa nhỏ để người xem không thể nhìn từ trên xuống. Lúc này nhìn từ mọi phía bên hông, hình vẽ đều biến mất.
Nếu hình chưa biến mất hẳn, thử hạ thấp tầm mắt xuống gần ngang đáy cốc, hoặc dùng cốc có thành thẳng hơn. Cốc thành loe hoặc có gờ ở đáy làm ánh sáng thoát ra theo những đường khác và hình còn lấp ló.
Ánh sáng bẻ cong khi đi qua mặt nước: khúc xạ
Ánh sáng đi trong nước chậm hơn trong không khí. Khi một tia sáng đi xiên từ môi trường này sang môi trường kia, nó bị bẻ hướng tại ranh giới, giống như một chiếc xe đẩy lăn xiên từ nền gạch sang bãi cỏ: bánh chạm cỏ trước bị chậm lại trước, cả xe bị xoay hướng. Hiện tượng bẻ hướng này gọi là khúc xạ, và nó là lý do chiếc đũa nhúng trong cốc nước trông như bị gãy.
Khi ánh sáng đi từ nước ra không khí, nó bị bẻ ra xa phương thẳng đứng của ranh giới. Tia sáng càng đi nghiêng thì khi ra ngoài càng nghiêng hơn nữa. Đến một độ nghiêng nhất định, tia sáng đi ra gần như sát mặt ranh giới. Góc nghiêng đặc biệt này gọi là góc tới hạn; với nước và không khí, nó vào khoảng bốn mươi chín độ, đo từ đường vuông góc với mặt ranh giới.
Nếu tia sáng trong nước gặp mặt ranh giới nghiêng hơn góc tới hạn, nó không thể ra ngoài được nữa. Toàn bộ ánh sáng bị dội ngược vào trong nước như gặp một tấm gương hoàn hảo. Đó là phản xạ toàn phần. Điều kỳ lạ là không có gương nào cả: chỉ có nước trong và không khí trong, nhưng ranh giới giữa chúng phản chiếu tốt hơn cả gương tráng bạc thông thường, vì gương thật vẫn hấp thụ một phần ánh sáng.
Vì sao hình biến mất khi có nước, nhưng không biến mất khi cốc rỗng
Khi cốc rỗng, ánh sáng từ hình vẽ đi qua đáy cốc vào không khí bên trong cốc, rồi qua thành cốc ra ngoài tới mắt bạn. Không khí ở trong và ngoài như nhau, đáy và thành cốc mỏng, ánh sáng gần như đi thẳng. Bạn thấy hình qua thành cốc.
Khi cốc có nước, mọi chuyện khác đi ngay từ đáy cốc. Giữa tờ giấy và đáy cốc luôn có một lớp không khí mỏng. Ánh sáng từ hình vẽ đi qua lớp không khí đó, vào đáy cốc rồi vào nước, và khi đi từ không khí vào nước nó bị bẻ về gần phương thẳng đứng. Dù tia sáng đi xiên đến đâu trong lớp không khí, khi vào nước nó không bao giờ nghiêng quá chừng bốn mươi chín độ so với phương thẳng đứng. Nghĩa là trong nước, mọi tia sáng từ hình vẽ đều đi khá dốc lên trên. Những tia này nếu chạm thành cốc thì chạm rất xiên, gần như song song với thành, nghiêng hơn góc tới hạn. Thành thuỷ tinh mỏng có hai mặt song song nên không làm thay đổi điều kiện này: tia sáng bị dội ngược lại ở mặt ngoài thành cốc, nơi tiếp xúc với không khí. Hầu như không tia nào từ hình vẽ thoát ra được phía bên hông, nên hình biến mất.
Những tia đi gần như thẳng đứng thì ra khỏi mặt nước phía trên dễ dàng, vì chúng gặp mặt nước gần như vuông góc. Đó là lý do nhìn từ trên xuống bạn vẫn thấy hình. Chiếc đĩa đậy miệng cốc chặn đúng lối thoát duy nhất này. Thay vào chỗ hình vẽ, khi nhìn qua thành cốc bạn thấy phản chiếu của mặt nước hoặc bên trong cốc, đôi khi lấp lánh như bạc.
Phản xạ toàn phần ở quanh ta
Hiện tượng trong chiếc cốc không phải điều hiếm. Bạn gặp nó ở nhiều nơi, chỉ là không ai gọi tên. Bảng dưới gợi ý vài chỗ để trẻ tự quan sát sau thí nghiệm.
| Ở đâu | Thấy gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Bể cá trong nhà | Nhìn chếch lên mặt nước từ bên hông bể, mặt nước sáng như gương, thấy cả cá phản chiếu | Ánh sáng từ cá gặp mặt nước ở góc lớn hơn góc tới hạn |
| Hồ bơi khi lặn | Ngước nhìn lên từ dưới nước, bầu trời chỉ hiện trong một vòng tròn, xung quanh là phản chiếu đáy hồ | Ngoài vòng tròn, tia sáng từ đáy hồ bị mặt nước dội lại |
| Cáp quang Internet | Ánh sáng chạy hàng chục cây số trong sợi thuỷ tinh mảnh | Ánh sáng liên tục bị phản xạ toàn phần trên thành sợi, không thoát ra ngoài |
| Viên kim cương, đá cắt giác | Lấp lánh rực rỡ | Góc tới hạn của kim cương nhỏ, ánh sáng bị dội nhiều lần bên trong rồi mới thoát ra |
| Ống nhòm lăng kính | Hình được lật và gập đường đi trong thân ống ngắn | Lăng kính thuỷ tinh phản xạ toàn phần thay cho gương |
Vòng tròn bầu trời khi nhìn lên từ dưới nước có tên riêng là cửa sổ Snell, theo tên nhà toán học Willebrord Snellius, người gắn liền với định luật khúc xạ. Cá và người lặn đều nhìn thế giới trên bờ qua ô cửa tròn đó.
Biến thí nghiệm thành tiết mục "phép màu" có lời giải
Hiện tượng này rất hợp để trình diễn, vì người xem không đoán được chuyện gì xảy ra. Dưới đây là một cách dàn dựng đơn giản, sau đó luôn kết thúc bằng phần giải thích để khán giả nhỏ hiểu đây là khoa học, không phải phép thật.
- Chuẩn bị trước: vẽ hình nhỏ trên giấy, đặt cốc rỗng lên, chiếc đĩa để sẵn bên cạnh.
- Mời người xem ngồi ngang tầm bàn, nhìn qua thành cốc xác nhận có con cá.
- Kể một câu chuyện: con cá này nhút nhát, chỉ cần có nước là nó trốn đi.
- Rót nước, đậy đĩa. Người xem nhìn từ mọi phía bên hông, không thấy con cá đâu.
- Nhấc đĩa ra, mời người xem nhìn từ trên xuống: con cá vẫn nằm yên đó.
- Giải thích bằng một hình vẽ đơn giản: tia sáng như quả bóng ném vào mặt nước quá xiên thì bật lại, không ra được.
Một biến thể khác: đặt đồng xu dưới đáy cốc thay cho hình vẽ, hoặc dùng túi nhựa có khoá kéo đựng hình vẽ bên trong rồi nhúng vào chậu nước, nhìn chếch từ bên hông. Mỗi biến thể là một lần thử lại cùng nguyên lý, giúp trẻ tự kiểm xem lời giải thích có đúng trong trường hợp mới hay không. Lưu ý duy nhất về an toàn là cốc thuỷ tinh: dùng cốc không mẻ, làm trên khăn, và với trẻ nhỏ thì thay bằng cốc nhựa trong.
Những chỗ hay hiểu sai
"Nước làm hình vẽ tan mất." Hình vẽ nằm dưới đáy cốc, không chạm nước. Nhìn từ trên xuống vẫn thấy nguyên vẹn, chứng tỏ hình không đi đâu cả, chỉ có đường đi của ánh sáng thay đổi.
"Thành cốc phản chiếu như gương." Thuỷ tinh tự nó không phản xạ toàn phần trong trường hợp này một cách đáng kể. Chính ranh giới giữa vật liệu đặc hơn bên trong và không khí bên ngoài mới là nơi tia sáng bị dội ngược. Nếu bạn áp bàn tay ướt vào thành cốc, chỗ đó có thể thấy lại một phần hình, vì nước trên tay thay chỗ không khí.
"Đây cũng là khúc xạ giống chiếc đũa gãy." Có liên quan nhưng khác. Chiếc đũa gãy là ánh sáng ra được nhưng bị bẻ hướng. Hình vẽ biến mất là ánh sáng không ra được chút nào. Phản xạ toàn phần là điều xảy ra khi khúc xạ không còn khả năng.
"Cứ có nước là hình biến mất." Nếu giấy dưới đáy cốc bị ướt, lớp nước thay chỗ lớp không khí mỏng giữa giấy và đáy cốc, tia sáng từ hình vẽ đi vào cốc được ở cả những góc rất xiên, và hình có thể hiện lại khi nhìn từ bên hông. Vì vậy hãy giữ tờ giấy khô và lau sạch nước tràn trước khi trình diễn.
Đo xem hình bắt đầu biến mất ở chỗ nào
Với học sinh lớn hơn, thí nghiệm có thể đi thêm một bước: không chỉ thấy hình biến mất mà tìm xem nó biến mất từ góc nhìn nào. Cách làm đơn giản, không cần dụng cụ đặc biệt ngoài một chiếc thước và một cuốn sổ.
- Đặt cốc nước lên hình vẽ ở mép bàn, giữ tờ giấy khô.
- Bắt đầu nhìn từ trên xuống thẳng miệng cốc, thấy hình rõ.
- Hạ tầm mắt dần dần, mỗi lần một chút, vẫn nhìn về phía cốc. Ở một độ cao nhất định, hình bắt đầu mờ đi ở mép rồi biến mất qua thành cốc.
- Nhờ một người khác dùng thước đo độ cao của mắt so với mặt bàn và khoảng cách từ mắt tới cốc tại thời điểm đó. Ghi lại.
- Lặp lại ba lần, lấy trung bình. Thử với cốc đầy nước và cốc nửa nước để xem có khác không.
- Vẽ một hình đơn giản trên giấy thể hiện đường nhìn tại điểm biến mất, rồi so với lời giải thích về góc tới hạn trong bài.
Kết quả không cần chính xác tới từng độ. Điều trẻ học được là một hiện tượng trông như phép màu thật ra có ranh giới đo được, và lời giải thích khoa học tốt là lời giải thích dự đoán được ranh giới ấy. Nếu kết quả lệch nhiều so với dự đoán, đó là cơ hội để hỏi tiếp: cốc có thành dày không, đáy có gờ không, tờ giấy có bị ướt không.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao áp ngón tay ướt vào thành cốc lại thấy một phần hình?
Phản xạ toàn phần chỉ xảy ra khi bên ngoài thành cốc là môi trường có chiết suất thấp như không khí. Lớp nước trên ngón tay thay chỗ không khí, góc tới hạn thay đổi, tia sáng thoát ra được tới da tay. Bạn có thể thấy vân tay hiện rõ, chính là ý tưởng của một số máy quét vân tay quang học.
Cốc nhựa có làm được không?
Được, miễn là cốc trong suốt, thành thẳng và đáy phẳng. Nhựa trong có chiết suất gần thuỷ tinh nên kết quả tương tự. Cốc nhựa còn an toàn hơn khi làm cùng trẻ nhỏ. Tránh cốc nhựa bị mờ, xước nhiều vì vết xước làm ánh sáng tán xạ.
Đổ dầu ăn thay nước thì sao?
Dầu ăn có chiết suất cao hơn nước, góc tới hạn nhỏ hơn, nên hiệu ứng cũng xảy ra, thậm chí ở nhiều góc nhìn hơn. Tuy nhiên dầu khó rửa, tốn và màu vàng làm khó quan sát, nên nước vẫn là lựa chọn tiện nhất cho thí nghiệm ở nhà.
Góc tới hạn là bao nhiêu và có cần tính không?
Với ranh giới nước và không khí, góc tới hạn vào khoảng bốn mươi chín độ so với đường vuông góc. Học sinh trung học có thể tính từ định luật khúc xạ khi biết chiết suất của nước khoảng một phẩy ba ba. Trẻ nhỏ chỉ cần hiểu tia sáng đi quá nghiêng thì bị dội lại.
Thí nghiệm này hợp với trẻ mấy tuổi?
Trẻ mẫu giáo đã thích phần biến mất và xuất hiện lại. Trẻ tiểu học có thể tự làm và thử các biến thể. Học sinh trung học cơ sở có thể dùng thí nghiệm để minh hoạ bài khúc xạ và phản xạ toàn phần trong chương trình vật lý.