Pha một ít baking soda với nước, dùng tăm bông vẽ lên giấy trắng rồi để khô, bạn sẽ không thấy gì; quét nhẹ nước nghệ lên tờ giấy, chỗ đã vẽ hiện lên màu đỏ cam đến nâu đỏ trên nền vàng. Chất tạo màu vàng của nghệ là curcumin, nó đổi màu từ vàng sang đỏ khi gặp môi trường kiềm. Baking soda tạo môi trường kiềm nhẹ ở những chỗ bạn đã vẽ, nên chỉ những chỗ đó đổi màu.
Phần lớn hướng dẫn mực tàng hình trên mạng dùng nước cốt chanh rồi hơ lên nến hay bàn là để chữ hiện ra. Cách đó cần lửa hoặc thiết bị nóng, không hợp cho trẻ tự làm. Cách dùng nghệ và baking soda trong bài này không cần nhiệt, chỉ dùng đồ có trong bếp. Bài hướng dẫn cách pha, cách vẽ cho nét rõ, hoá học phía sau và vài biến thể để thông điệp biến mất rồi hiện lại.
Chuẩn bị và vẽ thông điệp
Bạn cần một thìa baking soda, nửa thìa bột nghệ (loại bột nghệ nấu ăn), hai chén nhỏ, nước, tăm bông, một cây cọ vẽ to hoặc miếng bông, giấy trắng dày như giấy vẽ màu nước. Giấy in mỏng cũng được nhưng dễ nhăn khi ướt.
- Chén thứ nhất: pha một thìa baking soda với khoảng ba thìa nước, khuấy cho tan gần hết. Đây là mực tàng hình.
- Chén thứ hai: pha nửa thìa bột nghệ với khoảng nửa chén nước, khuấy đều. Nước có màu vàng đục, bột nghệ không tan hẳn mà lơ lửng, không sao. Đây là nước làm hiện hình.
- Nhúng tăm bông vào chén baking soda, vẽ một hình hoặc viết một thông điệp lên giấy. Nét vẽ nên to, đậm, tô hai ba lần cho đủ lượng baking soda.
- Để giấy khô hẳn, khoảng mười lăm đến ba mươi phút tuỳ thời tiết. Khi khô, nét vẽ gần như không nhìn thấy, đôi khi chỉ hơi bóng nếu nhìn nghiêng dưới đèn.
- Khuấy lại chén nghệ, nhúng cọ to vào, quét nhẹ một lớp mỏng lên khắp tờ giấy. Quét nhẹ, không chà, để không làm nhoè nét.
- Nét vẽ hiện lên màu đỏ cam đến nâu đỏ trên nền vàng. Màu đậm dần trong vài giây đến vài phút.
Nếu nét quá nhạt, nguyên nhân thường là pha baking soda loãng quá hoặc vẽ một lần mỏng. Thử pha đặc hơn và tô lại hai ba lượt. Nếu nền giấy cũng ngả đỏ loang lổ, có thể nước nghệ bị lẫn baking soda do dùng chung cọ, hoặc baking soda tràn ra ngoài nét khi vẽ.
Vì sao nghệ đổi màu: curcumin là một chất chỉ thị
Màu vàng của củ nghệ, bột cà ri và nhiều món ăn đến chủ yếu từ một nhóm chất gọi chung là curcuminoid, trong đó curcumin là chất chính. Phân tử curcumin có cấu trúc khiến nó hấp thụ ánh sáng xanh lam và để lại màu vàng cho mắt ta thấy. Khi môi trường xung quanh chuyển sang kiềm, phân tử bị mất bớt các nguyên tử hiđro ở một số vị trí, cấu trúc phân bố điện tích thay đổi, nó hấp thụ ánh sáng ở bước sóng khác và cho ta thấy màu đỏ cam đến nâu đỏ.
Một chất đổi màu theo độ axit hay kiềm của môi trường được gọi là chất chỉ thị. Bạn có thể đã nghe đến giấy quỳ trong phòng thí nghiệm hoặc nước bắp cải tím; nghệ là một chất chỉ thị khác có sẵn trong bếp. Curcumin giữ màu vàng trong môi trường axit và trung tính, chỉ chuyển đỏ khi môi trường đủ kiềm. Baking soda, tên hoá học là natri hiđrocacbonat, hoà trong nước cho dung dịch kiềm nhẹ, đủ để làm curcumin đổi màu rõ.
Điều này giải thích vì sao thông điệp lại ẩn được. Baking soda khô màu trắng, nằm trên giấy trắng nên gần như vô hình. Khi nước nghệ chạm vào, nước hoà tan lại chút baking soda tại những chỗ đã vẽ, tạo ra vùng kiềm nhỏ ngay tại nét vẽ. Curcumin ở đó đổi màu, curcumin ở chỗ khác vẫn vàng.
Ba biến thể: thông điệp biến mất, đổi chiều và hiện lại
Sau khi đã làm được bản cơ bản, những biến thể dưới đây cho thấy rõ đây là phản ứng có thể đảo ngược, không phải mực bị phá huỷ. Mỗi biến thể dùng thêm đúng một thứ có sẵn trong bếp.
- Làm thông điệp biến mất: nhúng tăm bông sạch vào giấm ăn hoặc nước cốt chanh, chấm nhẹ lên nét đỏ. Axit trung hoà kiềm, curcumin trở lại màu vàng, nét đỏ mờ đi và có thể biến mất. Có thể thấy chút bọt khí li ti, đó là khí cacbonic từ phản ứng của giấm với baking soda.
- Đổi chiều: nhuộm vàng tờ giấy trước bằng nước nghệ, để khô hẳn. Sau đó dùng tăm bông chấm nước baking soda vẽ lên nền vàng. Nét vẽ chuyển đỏ ngay khi tăm bông chạm giấy, như vẽ bằng bút màu đỏ từ cây bút trong suốt.
- Thông điệp hai lớp: trên tờ giấy đã nhuộm vàng, viết một thông điệp bằng baking soda cho hiện đỏ, rồi chấm giấm lên một phần để che. Người nhận chỉ thấy một nửa thông điệp, phải chấm lại baking soda mới đọc được phần còn lại.
Mỗi lần đổi qua lại, màu sẽ kém tươi hơn một chút, vì giấy ngày càng ướt và lẫn muối từ các phản ứng. Đó là lúc để trẻ quan sát rằng một phản ứng có thể đảo ngược nhưng hệ thống thật không bao giờ trở lại y nguyên như lúc đầu.
So với mực tàng hình nước chanh: vì sao bài này chọn cách không cần nhiệt
Mực tàng hình có nhiều cách làm. Bảng dưới so sánh cách phổ biến nhất với cách trong bài để bạn hiểu lựa chọn an toàn hơn.
| Nước chanh rồi hơ nóng | Baking soda rồi quét nước nghệ | |
|---|---|---|
| Cách hiện hình | Hơ giấy lên nến, bếp hoặc là bằng bàn là cho chỗ có nước chanh sẫm màu | Quét nước nghệ ở nhiệt độ phòng |
| Nguyên lý | Các chất hữu cơ trong nước chanh bị nhiệt làm biến đổi và sẫm màu sớm hơn giấy xung quanh | Chất chỉ thị curcumin đổi màu trong môi trường kiềm |
| Rủi ro | Giấy dễ cháy, bỏng tay, cần thiết bị nóng | Gần như không, chỉ có vết nghệ bám màu |
| Đảo ngược được không | Không, giấy đã sẫm là sẫm luôn | Được, chấm giấm làm nét mờ lại |
| Hợp với trẻ tự làm | Chỉ khi người lớn làm phần hơ nóng | Trẻ tự làm toàn bộ dưới sự trông của người lớn |
Bài này không hướng dẫn phần hơ nóng của cách nước chanh. Nếu gia đình bạn muốn thử, người lớn là người duy nhất được cầm giấy gần nguồn nhiệt, và tuyệt đối không dùng nến hay bếp lửa trần khi có trẻ ở gần.
An toàn và chuyện vết nghệ
Nghệ nhuộm màu rất bền. Bột nghệ bám vào móng tay, quần áo, mặt bàn gỗ, khăn trắng và khó giặt sạch. Mặc áo cũ, trải giấy báo hoặc nilon lên bàn, dùng chén cũ, không dùng chén sứ trắng mà bạn quý.
Baking soda và giấm là đồ ăn, nhưng không phải để ăn trong thí nghiệm. Các thứ đã qua tay, qua tăm bông, có lẫn bột nghệ sống. Không để trẻ nếm. Rửa tay sau khi làm.
Tránh mắt. Baking soda đậm đặc và giấm đều gây cay rát nếu bắn vào mắt. Nếu có, rửa mắt bằng nhiều nước sạch ngay.
Không thay bằng chất kiềm mạnh. Một số hướng dẫn trên mạng dùng nước tẩy rửa, nước javel hay xà phòng giặt đặc để có màu đỏ rực hơn. Không làm vậy: các chất này có thể gây bỏng da, hỏng mắt, và nước javel tạo khí độc khi gặp giấm. Baking soda là đủ.
Tẩy vết nghệ thế nào. Vết nghệ trên tay mờ dần sau vài lần rửa xà phòng. Vết trên vải nên giặt sớm và phơi nắng; ánh nắng làm curcumin phân huỷ nên vết vàng nhạt đi đáng kể.
Chất chỉ thị trong bếp: vì sao vết cà ri chuyển đỏ khi gặp xà phòng
Có thể bạn đã gặp cảnh này mà không để ý: áo dính nước cà ri hoặc món kho nghệ, khi xoa xà phòng để giặt thì vết vàng bỗng chuyển sang đỏ cam hay nâu đỏ, nhìn như vết bẩn lan rộng. Nhiều người giật mình tưởng xà phòng làm vết bẩn nặng thêm. Thật ra đây chính là thí nghiệm trong bài, xảy ra ngoài ý muốn: xà phòng và bột giặt có tính kiềm, curcumin trong vết nghệ đổi màu y như khi gặp baking soda.
Khi xả kỹ bằng nước sạch, xà phòng trôi đi, độ kiềm giảm, vết thường ngả về màu vàng như cũ. Nếu đem phơi nắng, ánh sáng làm curcumin phân huỷ dần nên vết nhạt đi. Đây là lý do người ta hay khuyên phơi nắng cho áo dính nghệ. Hiểu được hoá học phía sau giúp bạn khỏi hoảng khi thấy vết đổi màu, và có thêm một ví dụ đời thường để giải thích cho trẻ.
Trong bếp còn nhiều chất đổi màu theo độ axit và kiềm. Nước luộc đậu đen, nước ngâm hoa đậu biếc, nước bắp cải tím đều đổi màu khi thêm chanh hoặc baking soda. Trà hoa đậu biếc chuyển từ xanh lam sang tím khi vắt chanh vào là một ví dụ nhiều người đã thấy ở quán. Mỗi chất có dải màu và ngưỡng đổi màu riêng. Nghệ đặc biệt ở chỗ nó gần như chỉ phản ứng ở phía kiềm, nên rất hợp để làm mực tàng hình với baking soda.
Dàn dựng thư bí mật cho cả nhà
Mực tàng hình hấp dẫn nhất khi có một câu chuyện đi kèm. Dưới đây là vài gợi ý để biến thí nghiệm thành một hoạt động gia đình, đồng thời cho trẻ cơ hội tự giải thích lại nguyên lý cho người khác nghe:
- Bản đồ kho báu: người lớn vẽ trước bằng baking soda một đường đi từ phòng khách đến chỗ giấu một món quà nhỏ, đưa cho trẻ tờ giấy trắng cùng chén nước nghệ và cây cọ.
- Thiệp sinh nhật bất ngờ: trẻ vẽ một hình trái tim hay ngôi sao bằng baking soda vào thiệp, người nhận quét nước nghệ để thấy hình hiện ra.
- Thông điệp gửi bạn cùng lớp: hai bạn cùng biết cách giải mã, mỗi bạn giữ một lọ nước nghệ nhỏ. Người lớn nhắc trẻ không mang bột nghệ lên lớp để tránh làm bẩn bàn ghế.
- Đố người lớn: trẻ chuẩn bị ba tờ giấy, một tờ vẽ bằng baking soda, một tờ vẽ bằng nước lọc, một tờ để trắng, rồi đố người lớn đoán tờ nào có thông điệp trước khi quét nước nghệ.
Gợi ý cuối cùng là phần hay nhất về mặt khoa học: tờ vẽ bằng nước lọc là đối chứng. Nước lọc khô đi không để lại gì, nên quét nghệ lên chỉ thấy nền vàng. Khi trẻ tự đặt đối chứng vào câu đố, trẻ đã hiểu rằng màu đỏ đến từ baking soda chứ không phải từ việc vẽ lên giấy ướt.
Câu hỏi thường gặp
Dùng củ nghệ tươi thay bột được không?
Được. Giã hoặc mài một khúc nghệ tươi nhỏ, vắt lấy nước pha thêm chút nước lọc. Nước nghệ tươi có màu vàng cam đậm, cho kết quả tốt. Lưu ý nghệ tươi nhuộm tay còn mạnh hơn bột, nên đeo găng tay khi giã.
Vì sao màu hiện ra là nâu đỏ chứ không phải đỏ tươi?
Màu cụ thể phụ thuộc vào lượng baking soda còn trên giấy, độ đậm của nước nghệ và loại giấy. Ở môi trường kiềm nhẹ của baking soda, curcumin thường cho màu đỏ cam đến nâu đỏ. Môi trường kiềm mạnh hơn cho màu đỏ đậm hơn, nhưng không đáng để dùng chất kiềm mạnh.
Thông điệp để được bao lâu?
Thông điệp chưa hiện, tức là baking soda khô trên giấy, giữ được nhiều ngày nếu tờ giấy để khô ráo. Sau khi hiện màu, màu đỏ có thể phai dần trong vài ngày, nhất là khi để ngoài ánh sáng, vì curcumin nhạy với ánh sáng.
Có thể dùng chất khác thay nghệ không?
Nước bắp cải tím cũng đổi màu với baking soda, thường sang xanh lục. Nước trà đen đậm có thể sẫm màu đi chút ít. Tuy nhiên nghệ cho tương phản rõ nhất giữa nền vàng và nét đỏ, nên hợp nhất cho mực tàng hình.
Có ảnh hưởng gì khi ăn nghệ hằng ngày không?
Thí nghiệm này không bàn chuyện dinh dưỡng hay sức khoẻ. Nghệ là gia vị quen thuộc trong bữa ăn người Việt, nhưng các thông tin về tác dụng chữa bệnh của nghệ nên được tham khảo từ nguồn y khoa đáng tin, không suy ra từ việc nó đổi màu trong thí nghiệm.
Thí nghiệm này hợp với trẻ mấy tuổi?
Trẻ từ khoảng bốn tuổi đã có thể vẽ bằng tăm bông và quét màu, với người lớn ngồi bên để hạn chế bột nghệ dính lung tung. Trẻ tiểu học có thể tự làm toàn bộ, thử các biến thể và bắt đầu hiểu khái niệm axit, kiềm qua màu sắc.