DieuKy.comĐiều Kỳ
Thí nghiệm "phép màu" an toàn tại nhà

Ống hút nhựa xuyên qua củ khoai tây sống: bịt ngón cái là đâm thủng, bỏ ra là gãy gập

Ống hút mềm oặt đâm xuyên củ khoai tây sống, chỉ cần bịt đầu ống bằng ngón cái. Không khí bị nén làm ống cứng lại ra sao, cách cầm khoai để không đau tay.

Adult hand holding a raw potato from the sides on a folded towel while a child hand thrusts a plastic straw into it, kitchen table in Lào Cai, side close-up

Cầm một ống hút nhựa thẳng, bịt chặt đầu trên bằng ngón cái rồi đâm thật nhanh, dứt khoát vào củ khoai tây sống: ống hút xuyên sâu vào, có khi thủng sang bên kia. Không bịt ngón cái, ống hút gãy gập ngay khi chạm vỏ khoai. Bí mật là không khí bị nhốt trong ống: khi đầu ống đâm vào khoai, không khí bị nén lại, áp suất bên trong tăng lên và giữ cho thành ống mỏng căng, không bị oằn bẹp.

Thí nghiệm dùng toàn đồ trong bếp, rất gây ấn tượng, nhưng có một rủi ro thật: bàn tay cầm củ khoai. Bài này hướng dẫn cách cầm khoai sao cho không đau tay dù ống hút có xuyên qua, giải thích vì sao không khí làm ống cứng hơn, vai trò của tốc độ, và những chỗ hay giải thích chưa đủ.

Cách làm an toàn từng bước

Chuẩn bị một củ khoai tây sống cỡ vừa, vài ống hút nhựa cứng loại thẳng không có khớp gập, một chiếc khăn gấp nhiều lớp. Khoai mới, chắc cho kết quả tốt hơn khoai đã mềm, nhăn vỏ. Ống hút giấy không dùng được.

  1. Gấp khăn thành tấm dày, đặt trên mặt bàn chắc chắn. Đặt củ khoai nằm ngang trên khăn.
  2. Người giữ khoai đặt các ngón tay ôm hai bên hông củ khoai, giữ từ hai phía. Tuyệt đối không đặt lòng bàn tay dưới củ khoai hay phía bên kia đường đâm, vì ống hút có thể xuyên qua.
  3. Thử trước một lần không bịt ngón: cầm ống hút ở giữa thân, đâm vào khoai. Ống sẽ gập lại ngay, chỉ để lại vết lõm nhỏ trên vỏ. Lần thử này để người xem thấy sự khác biệt.
  4. Lấy ống hút mới. Bịt chặt đầu trên bằng ngón cái, các ngón khác nắm thân ống ở gần đầu trên.
  5. Giơ ống lên cao khoảng một gang tay trên củ khoai, đâm xuống thật nhanh, dứt khoát, thẳng góc với mặt khoai. Đâm chậm và ngập ngừng thường thất bại.
  6. Ống hút cắm sâu vào khoai. Rút ra, bạn sẽ thấy bên trong ống có một lõi khoai hình trụ, giống như ống lấy mẫu đất.

Với trẻ, người lớn nên làm mẫu và giữ khoai. Trẻ đủ lớn tự đâm thì người lớn vẫn giữ khoai, và đặt khoai sao cho đường đâm hướng xuống khăn trên mặt bàn, không hướng về phía tay ai.

Vì sao bịt ngón cái thì ống không gãy

Một ống hút nhựa có thành rất mỏng. Khi bạn đẩy đầu ống vào một vật cứng, lực ép dồn dọc theo thân ống. Thành mỏng không chịu nổi, một chỗ nào đó trên thân sẽ phình ra hoặc lõm vào, rồi cả ống gập lại như cái đàn xếp. Hiện tượng một thanh dài và mảnh bị ép dọc trục rồi oằn sang bên gọi là mất ổn định hay oằn, các kỹ sư xây dựng rất để ý đến nó khi tính toán cột chống.

Khi bạn bịt đầu trên, không khí trong ống bị nhốt lại. Ngay khi đầu dưới cắm vào khoai và bị lõi khoai bịt kín, không khí trong ống không có đường thoát. Ống càng bị đẩy vào, lõi khoai càng chui sâu vào ống, chiếm chỗ của không khí, không khí bị nén lại và áp suất bên trong tăng. Áp suất này đẩy thành ống từ trong ra ngoài theo mọi hướng, giống như không khí trong lốp xe giữ cho lốp căng. Thành ống căng không dễ bị lõm vào nữa, nên muốn oằn gập phải cần lực lớn hơn nhiều.

Bạn có thể cảm nhận điều này bằng một thí nghiệm nhỏ: bịt đầu trên ống hút bằng ngón cái, bóp nhẹ thân ống bằng hai ngón tay kia và so sánh với khi không bịt. Ống bịt kín cứng hơn rõ rệt. Đây cũng là lý do một quả bóng bay căng có thể chịu được sức nặng lớn hơn nhiều so với quả bóng xẹp làm từ cùng lớp cao su.

Tốc độ cũng quan trọng: vì sao phải đâm nhanh

Nhiều lời giải thích chỉ nói về không khí bị nén mà bỏ qua yếu tố tốc độ. Thực tế, nếu bạn bịt ngón cái mà đẩy ống hút vào khoai thật chậm, thí nghiệm thường thất bại. Có ít nhất hai lý do. Thứ nhất, khi đẩy chậm, tay bạn dễ đẩy lệch góc, lực không đi dọc trục ống mà có thành phần đẩy ngang, đó chính là thứ làm ống oằn. Đâm nhanh và dứt khoát giữ được hướng thẳng.

Thứ hai, khi ống chuyển động nhanh và đột ngột dừng lại khi chạm khoai, động lượng của ống và bàn tay dồn vào đầu ống trong một khoảnh khắc rất ngắn. Lực lớn trong thời gian ngắn giúp đầu ống cắt qua lớp vỏ và thịt khoai trước khi thân ống kịp biến dạng. Cùng nguyên lý, người ta có thể đóng một chiếc đinh bằng cú búa dứt khoát mà không làm cong đinh, trong khi ấn từ từ thì đinh dễ bị cong.

Không khí bị nén và tốc độ hỗ trợ nhau. Không khí giữ cho thân ống đủ cứng trong khoảnh khắc va chạm, tốc độ giúp ống xuyên qua trước khi có thời gian gập. Thiếu một trong hai thì tỉ lệ thành công giảm rõ. Đây là bài học hay cho trẻ: một hiện tượng thường có nhiều nguyên nhân cùng góp phần, và giải thích tốt là giải thích đủ các nguyên nhân chính.

Thử thay đổi từng yếu tố

Muốn kiểm xem lời giải thích có đúng không, cách tốt nhất là thay đổi từng yếu tố một rồi xem kết quả. Bảng dưới gợi ý những phép thử nhỏ, mỗi lần dùng một ống hút mới. Kết quả có thể khác tuỳ ống và khoai, nên ghi lại kết quả thật của nhà bạn.

Phép thửKết quả thường gặpĐiều rút ra
Không bịt ngón cái, đâm nhanhỐng thường gập hoặc chỉ xuyên nôngTốc độ chưa đủ, cần không khí bị nén
Bịt ngón cái, đẩy chậmỐng thường gập giữa chừngKhông khí chưa đủ, cần tốc độ và hướng thẳng
Bịt ngón cái, đâm nhanhỐng xuyên sâuCả hai yếu tố cùng có mặt
Ống hút có khớp gậpThường gập ở khớpChỗ yếu nhất quyết định độ bền
Khoai đã để lâu, mềmỐng xuyên dễ hơn nhưng lõi khoai nhãoVật bị đâm cũng góp phần
Ống hút trà sữa đường kính lớn, vát nhọn đầuThường xuyên tốtĐầu ống vát giảm diện tích tiếp xúc ban đầu

Phép thử ống hút có khớp gập rất đáng làm. Nó cho thấy một nguyên tắc kỹ thuật quan trọng: một cấu trúc bền chỉ bằng chỗ yếu nhất của nó. Dù không khí đã làm thân ống cứng lên, khớp gập vẫn là nơi đầu tiên chịu thua.

An toàn: bàn tay cầm khoai là chuyện chính

Ống hút có thể xuyên qua cả củ. Với củ khoai nhỏ và cú đâm mạnh, ống hút có thể thủng sang phía bên kia. Đầu ống nhựa bị ép có cạnh sắc, đủ làm xước da. Vì vậy chỉ giữ khoai từ hai bên hông, không bao giờ để lòng bàn tay ở phía đối diện.

Đặt khoai trên khăn, trên bàn chắc. Khăn dày giữ khoai không lăn và đỡ đầu ống nếu xuyên qua. Không giữ khoai trên tay không, giữa không trung.

Không dùng vật sắc nhọn để vát đầu ống cho trẻ. Nếu muốn thử ống vát đầu, người lớn cắt sẵn bằng kéo, cắt chéo một lần, cất kéo đi trước khi trẻ làm.

Ống hút bị gãy có cạnh nhựa sắc. Bỏ ống đã gập vào thùng rác ngay, không để trẻ cầm chơi tiếp.

Khoai sau thí nghiệm. Khoai đã bị đâm nhiều lỗ vẫn nấu được nếu rửa sạch và nấu chín ngay, nhưng nhiều gia đình chọn bỏ đi vì đã qua tay nhiều người. Không ăn khoai sống và không để trẻ cắn thử lõi khoai trong ống.

Những chỗ hay hiểu sai

"Ngón cái tạo ra chân không giúp ống hút dính vào khoai." Ngược lại hoàn toàn. Không khí bị nén, áp suất trong ống cao hơn bên ngoài, không phải chân không. Chính áp suất cao hơn này làm thành ống căng.

"Ống hút trở nên cứng như kim loại." Ống chỉ cứng hơn đủ để chịu được một cú đâm ngắn. Nếu bạn đâm vào thứ cứng hơn như củ cà rốt già, gỗ hay xương, ống vẫn gập. Khoai tây được chọn vì đủ mềm để xuyên nhưng đủ chắc để thấy rõ khác biệt.

"Chỉ cần đâm thật mạnh là được." Mạnh mà lệch góc thì ống vẫn gập. Thẳng góc và dứt khoát quan trọng hơn dùng hết sức. Đâm quá mạnh còn tăng nguy cơ xuyên qua khoai và trúng tay người giữ.

"Không khí trong ống đẩy lõi khoai ra ngoài nên khoai bị thủng." Không khí trong ống không cắt khoai. Thứ cắt là mép tròn của đầu ống. Không khí chỉ có nhiệm vụ giữ cho thân ống không gập trong lúc mép ống làm việc đó. Phân biệt rõ vai trò của từng phần giúp trẻ hiểu đúng thay vì nhớ một câu giải thích mơ hồ.

Kết cấu được bơm căng: cùng nguyên lý ở quanh ta

Ý tưởng dùng áp suất bên trong để làm một lớp vỏ mỏng trở nên cứng xuất hiện ở nhiều nơi. Một lon nước ngọt chưa mở rất khó bóp bẹp bằng tay, nhưng sau khi mở nắp và uống hết, bạn bóp nhẹ là móp. Lớp nhôm vẫn vậy, khác biệt nằm ở khí cacbonic nén bên trong lon chưa mở, đẩy thành lon căng ra. Nhà sản xuất tận dụng điều này để làm vỏ lon mỏng hơn mà vẫn chịu được khi xếp chồng trong kho.

Lốp xe đạp, xe máy là ví dụ quen thuộc nhất. Cao su lốp tự nó mềm, nhưng khi bơm căng, lốp đỡ được cả người và xe. Lốp non hơi thì thành lốp bị ép bẹp và dễ hỏng, giống ống hút không bịt ngón cái. Nhà hơi cho trẻ em ở các khu vui chơi, cổng hơi dựng trong sự kiện, thuyền phao cao su đều là kết cấu chỉ đứng được khi được bơm đủ áp suất.

Trong tự nhiên, cây thân thảo như rau muống, rau cải đứng thẳng được một phần nhờ nước trong tế bào tạo áp suất đẩy thành tế bào căng ra. Khi rau thiếu nước, áp suất này giảm và rau héo rũ. Ngâm rau héo vào nước, tế bào hút nước, căng lại và rau đứng lên. Từ ống hút đến bó rau, nguyên lý giống nhau: vỏ mỏng cộng áp suất bên trong bằng một cấu trúc cứng.

Câu hỏi thường gặp

Ống hút giấy hay ống tre có làm được không?

Ống hút giấy thành mềm, dễ thấm ẩm từ khoai, thường gập ngay cả khi bịt ngón cái. Ống hút tre hay ống inox thì vốn đã cứng, xuyên được mà không cần bịt ngón, nên mất đi phần bất ngờ của thí nghiệm. Ống hút nhựa cứng loại thẳng vẫn là lựa chọn phù hợp nhất cho mục đích này.

Vì sao bên trong ống có lõi khoai hình trụ?

Đầu ống hút hoạt động như một cái khoan rỗng, cắt một vòng tròn qua thịt khoai và lõi khoai bên trong vòng đó bị đẩy vào ống. Các nhà địa chất lấy mẫu đất, đá theo cùng nguyên lý với ống khoan rỗng ruột, và người làm vườn dùng dụng cụ tương tự để lấy mẫu đất kiểm tra.

Trẻ mấy tuổi thì nên tự làm?

Trẻ tiểu học lớn, khoảng từ tám chín tuổi trở lên, có thể tự đâm ống hút nếu người lớn giữ khoai đúng cách và đứng bên cạnh. Với trẻ nhỏ hơn, người lớn làm mẫu và trẻ chỉ quan sát, có thể cho trẻ bóp thử ống hút có bịt và không bịt để cảm nhận độ cứng.

Có thể thay khoai tây bằng loại củ khác không?

Củ cải trắng và củ đậu có độ chắc gần giống, thường làm được. Cà rốt cứng hơn nhiều, ống dễ gập dù đã bịt ngón. Táo cũng có thể thử. Mỗi loại củ quả cho một kết quả khác, ghi lại và so sánh cũng là một cách mở rộng thí nghiệm.

Vì sao bóp ống hút bịt kín thấy cứng hơn nhưng vẫn bóp bẹp được?

Vì lực tay bạn lớn hơn so với lượng áp suất mà một ống không khí nhỏ tạo ra. Khi bóp, không khí bị nén nhiều hơn nữa nhưng thành ống mỏng vẫn có thể biến dạng. Trong cú đâm vào khoai, thời gian rất ngắn và lực đi dọc trục, nên áp suất trong ống đủ giữ thân thẳng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138