Quầng trăng là vòng sáng nhạt bao quanh mặt trăng ở khoảng cách gần như cố định, chừng 22 độ góc nhìn, hình thành khi ánh trăng đi xuyên qua hàng triệu tinh thể băng hình lục giác lơ lửng trên lớp mây rất cao. Nó không nằm quanh mặt trăng thật mà nằm trong khí quyển, cách mặt đất vài cây số, và mỗi người đứng ở một chỗ khác nhau nhìn thấy một vòng của riêng mình, tạo bởi những tinh thể khác nhau.
Ở Việt Nam, quầng trăng gắn với câu ca dao quen thuộc về chuyện nắng mưa. Bài này giải thích vì sao vòng sáng luôn có cùng kích thước, vì sao mép trong hơi đỏ còn bên trong vòng lại tối hơn bầu trời bên ngoài, cách tự đo bán kính bằng bàn tay, và câu ca dao kia đúng tới đâu khi đặt cạnh hiểu biết khí tượng hiện nay.
Thứ bạn đang thấy: một vòng tròn đều, mép trong ửng đỏ, lòng vòng tối hơn
Một quầng trăng điển hình trông như chiếc nhẫn trắng mờ, mặt trăng nằm đúng tâm. Nhìn kỹ trong đêm trời tối, bạn có thể thấy mép trong của vòng hơi ngả nâu đỏ, càng ra ngoài càng nhạt và trắng dần, rồi tan vào nền trời. Phần bầu trời nằm giữa mặt trăng và vòng sáng thường tối hơn hẳn phần bầu trời bên ngoài vòng. Chi tiết này là manh mối quan trọng: nó cho biết ánh sáng đã bị lệch ra khỏi vùng bên trong, dồn về một góc nhất định.
Màu của quầng trăng thường kém rõ so với quầng mặt trời vì ánh trăng yếu. Trong bóng tối, mắt người chủ yếu dựa vào các tế bào que, vốn nhạy với ánh sáng yếu nhưng gần như không phân biệt màu. Vì vậy nhiều người mô tả quầng trăng là "vòng trắng", trong khi máy ảnh phơi sáng lâu lại ghi được dải đỏ ở mép trong khá rõ.
Một điều ít ai để ý là quầng không phải lúc nào cũng khép kín. Lớp mây chứa tinh thể băng thường mỏng và loang lổ, chỗ dày chỗ thưa, nên bạn có khi chỉ thấy một cung hoặc vài đoạn rời rạc. Dù đứt đoạn, các cung ấy vẫn nằm trên cùng một đường tròn tưởng tượng quanh mặt trăng, và đó là cách phân biệt quầng thật với vệt mây sáng tình cờ.
Vì sao lại đúng 22 độ: lăng kính băng sáu cạnh
Tinh thể băng trong mây ti tầng có dạng lăng trụ sáu cạnh. Ở độ cao vài cây số, nhiệt độ thường thấp hơn nhiều so với điểm đóng băng, nên hơi nước kết thành tinh thể băng nhỏ chứ không phải giọt nước. Cấu trúc tinh thể của băng thông thường là lục giác, nên các hạt có dạng cột hoặc tấm sáu cạnh, kích thước cỡ phần mười milimét trở xuống.
Hai mặt bên cách nhau một mặt tạo thành lăng kính 60 độ. Khi ánh sáng đi vào một mặt bên của cột lục giác và đi ra ở mặt bên thứ ba (bỏ qua mặt kề giữa), hai mặt ấy hợp với nhau góc 60 độ, giống hệt lăng kính tam giác trong phòng thí nghiệm. Tia sáng bị bẻ hai lần và lệch khỏi hướng ban đầu.
Có một góc lệch nhỏ nhất, và ánh sáng dồn về góc đó. Với băng, lăng kính 60 độ cho góc lệch nhỏ nhất khoảng 22 độ. Tinh thể quay đủ mọi hướng, nhưng rất nhiều hướng cho góc lệch xấp xỉ giá trị nhỏ nhất ấy, nên ánh sáng tập trung mạnh quanh 22 độ. Không tia nào bị lệch ít hơn, vì vậy vùng trời bên trong vòng nhận ít ánh sáng và trông tối.
Mép đỏ nằm trong vì ánh đỏ bị bẻ ít nhất. Chiết suất của băng với ánh đỏ thấp hơn với ánh xanh một chút, nên ánh đỏ có góc lệch nhỏ nhất nhỏ hơn, nằm sát mép trong. Các màu khác lệch nhiều hơn và chồng lên nhau, trộn lại thành trắng ở phía ngoài.
Quầng, tán và cầu vồng đêm: ba thứ hay bị gọi lẫn
Không phải vòng sáng nào quanh mặt trăng cũng là quầng 22 độ. Bảng dưới giúp bạn phân biệt bằng mắt thường, dựa vào kích thước và thứ tự màu.
| Hiện tượng | Kích thước | Do đâu | Dấu hiệu nhận ra |
|---|---|---|---|
| Quầng 22 độ | Lớn, bán kính khoảng 22 độ | Khúc xạ qua tinh thể băng | Vòng trắng, mép trong hơi đỏ, lòng vòng tối hơn |
| Tán (vầng nhỏ sát trăng) | Nhỏ, vài độ, bám sát mặt trăng | Nhiễu xạ qua giọt nước nhỏ trong mây trung tầng | Đĩa sáng xanh trắng quanh trăng, viền ngoài nâu đỏ, đôi khi vài vòng màu lặp lại |
| Quầng 46 độ | Rộng gấp đôi quầng 22 độ | Khúc xạ qua góc 90 độ giữa mặt bên và mặt đáy tinh thể | Rất nhạt, hiếm thấy, thường chỉ hiện một phần |
| Cầu vồng đêm | Bán kính khoảng 42 độ | Giọt mưa, ánh trăng sau lưng người xem | Chỉ thấy khi quay lưng về mặt trăng, có mưa phía trước |
Điểm mấu chốt: quầng nằm quanh mặt trăng, cầu vồng nằm ở phía đối diện. Nếu bạn phải quay lưng lại mặt trăng mới thấy vòng sáng, đó không phải quầng. Còn tán thì nhỏ và nằm sát đĩa trăng, kích thước thay đổi theo cỡ giọt nước: giọt càng nhỏ, tán càng rộng.
Tự đo quầng trăng bằng bàn tay
Bạn không cần dụng cụ để kiểm chứng con số 22 độ. Bàn tay người lớn duỗi thẳng ở tầm tay là một thước đo góc khá ổn, sai số vài độ tuỳ người.
- Duỗi thẳng cánh tay về phía mặt trăng, xoè rộng bàn tay, ngón cái và ngón út căng hết cỡ.
- Đặt đầu ngón cái che lên mặt trăng. Với phần lớn người lớn, khoảng cách từ đầu ngón cái tới đầu ngón út lúc này xấp xỉ 20 đến 22 độ.
- Xem đầu ngón út có chạm vào vòng sáng không. Nếu chạm hoặc gần chạm, bạn đang nhìn quầng 22 độ.
- Nếu vòng sáng chỉ rộng chừng một hai đốt ngón tay quanh trăng, đó là tán do giọt nước, không phải quầng băng.
- Thử lại vào một đêm khác có quầng: bạn sẽ thấy kích thước gần như không đổi, dù mây cao hay thấp, dày hay mỏng.
Bước cuối là phần đáng làm nhất. Kích thước không đổi cho thấy quầng được quyết định bởi hình học của tinh thể băng, không phải bởi khoảng cách tới đám mây. Đây cũng là lý do một người ở Lào Cai và một người ở Tuyên Quang cùng nhìn lên một đêm sẽ thấy hai quầng cùng cỡ, dù chúng sinh ra từ hai vùng mây khác nhau.
"Trăng quầng thì hạn, trăng tán thì mưa": câu ca dao đúng tới đâu
Câu ca dao này phổ biến khắp các vùng quê, và người ta thường hiểu "quầng" là vòng lớn, "tán" là vầng nhỏ sát trăng, dù cách gọi ở mỗi nơi không hoàn toàn thống nhất. Đặt cạnh khí tượng học, câu nói chứa một nửa sự thật và một nửa cần dè dặt.
Phần có cơ sở: quầng cho biết trên cao đang có mây ti tầng, lớp mây băng mỏng ở độ cao lớn. Ở vùng ôn đới, lớp mây này thường đi trước một khối không khí ẩm đang tiến tới, nên dân đi biển và nhà nông châu Âu cũng có câu "quầng quanh trăng, mưa sắp tới". Nghĩa là ở nhiều nơi, quầng lại gắn với mưa chứ không phải hạn, ngược với ca dao Việt.
Phần cần dè dặt: ở vùng nhiệt đới như Việt Nam, mây ti tầng có thể xuất hiện vì nhiều lý do, từ phần đỉnh của các cụm mây giông đã tan cho tới rìa xa của một vùng áp thấp. Không có nghiên cứu nào đủ chắc để khẳng định một quầng trăng báo trước nắng hạn hay mưa ở một tỉnh cụ thể. Câu ca dao nên được xem như kinh nghiệm quan sát của người xưa, đúng ở một số mùa, một số vùng, chứ không thay được bản tin dự báo.
Tán thì liên quan tới mây trung tầng chứa giọt nước, loại mây có thể dày lên và gây mưa nhẹ. Đây có lẽ là lý do người xưa gắn tán với mưa. Nhưng mây trung tầng cũng thường tan đi mà không rơi giọt nào.
Khi nào và ở đâu dễ thấy quầng trăng ở Việt Nam
Quầng trăng không hiếm như nhiều người nghĩ; nó chỉ hiếm người ngước lên đúng lúc. Vài gợi ý giúp bạn tăng cơ hội bắt gặp:
- Những đêm trăng gần tròn. Trăng càng sáng, quầng càng dễ thấy. Khoảng ba bốn đêm quanh rằm là thời điểm tốt nhất.
- Trời có lớp mây mỏng như sữa phủ đều. Nếu sao mờ hẳn nhưng mặt trăng vẫn sắc nét, rất có thể trên cao đang có mây ti tầng.
- Nơi ít đèn. Ánh đèn đường làm sáng nền trời, nuốt mất phần lòng vòng tối và mép đỏ. Vùng đồi ở Lào Cai, Sơn La, Lâm Đồng hay một bãi biển vắng ở Quảng Ngãi cho tương phản tốt hơn nhiều so với phố đông.
- Mùa chuyển tiếp. Những tháng giao mùa, khi các khối không khí thay nhau, mây cao xuất hiện thường hơn. Đây là nhận xét chung, không phải quy luật cố định.
- Che mặt trăng đi. Đứng sao cho mặt trăng khuất sau mái nhà, cột điện hoặc tán cây; mắt bớt chói, vòng sáng hiện rõ hơn hẳn.
Nếu muốn chụp, điện thoại để chế độ đêm hoặc phơi sáng vài giây, đặt máy lên chỗ cố định, chọn ống kính góc rộng vì quầng rộng tới 44 độ, lớn hơn nhiều so với khung hình của ống tele.
Những hiểu lầm hay gặp về quầng trăng
Quầng không nằm sát mặt trăng. Nó là ảnh quang học trong khí quyển Trái Đất, chỉ cách bạn vài cây số. Mặt trăng ở xa khoảng 384 nghìn cây số và chẳng có lớp "khí quyển" nào phát sáng quanh nó.
Quầng không phải điềm báo. Trong nhiều nền văn hoá, vòng sáng quanh trăng từng bị gắn với chuyện lành dữ. Điều duy nhất nó nói một cách đáng tin là trên cao có mây băng. Mọi suy diễn xa hơn đều không có cơ sở quan sát.
Quầng không chỉ có quanh trăng. Ban ngày, mặt trời tạo ra quầng y hệt, thậm chí rõ màu hơn, nhưng người ta ít thấy vì không ai nhìn gần mặt trời. Khi tìm quầng mặt trời, luôn che đĩa mặt trời bằng vật cản và không nhìn thẳng vào nó.
Quầng không phải vì "trăng to". Kích thước mặt trăng trên trời gần như không đổi trong tháng, khoảng nửa độ. Quầng rộng gấp hơn bốn mươi lần đường kính ấy, và độ rộng của nó không liên quan tới chuyện trăng ở gần hay xa Trái Đất.
Câu hỏi thường gặp
Quầng trăng có nguy hiểm khi nhìn lâu không?
Không. Ánh trăng yếu nên nhìn quầng trăng bằng mắt thường bao lâu cũng an toàn. Chỉ quầng mặt trời mới cần thận trọng, vì khi tìm nó bạn dễ lỡ nhìn thẳng vào mặt trời; khi đó hãy dùng vật cản che đĩa mặt trời.
Vì sao có đêm thấy quầng rất rõ, có đêm chỉ thấy một khúc?
Độ rõ phụ thuộc vào lượng tinh thể băng và mức đồng đều của lớp mây. Lớp mây ti tầng mỏng, phủ đều cho vòng tròn khép kín; lớp mây loang lổ chỉ cho vài cung rời. Ánh đèn quanh chỗ đứng cũng làm mất phần nhạt của vòng.
Hai người đứng cạnh nhau có thấy cùng một quầng không?
Họ thấy hai quầng trông giống hệt nhau nhưng do hai nhóm tinh thể khác nhau tạo ra. Mỗi mắt chỉ nhận ánh sáng từ những tinh thể nằm đúng góc 22 độ so với đường nhìn tới mặt trăng của chính mắt đó, nên quầng luôn "đi theo" người xem.
Ở Việt Nam có lúc nào lạnh đủ để có tinh thể băng trên trời không?
Có, và gần như quanh năm. Nhiệt độ giảm dần theo độ cao; ở độ cao chừng bảy tám cây số trở lên, kể cả trên vùng nhiệt đới, nhiệt độ thường xuống dưới âm hai ba chục độ. Mây ti, mây ti tầng ở đó cấu tạo bằng băng dù mặt đất đang oi bức.
Có thể thấy quầng trăng cùng lúc với mặt trăng giả không?
Có thể, nhưng hiếm. Mặt trăng giả là hai đốm sáng hai bên mặt trăng, ngang tầm với nó, do tinh thể dạng tấm nằm ngang tạo ra. Chúng cần trăng rất sáng và lớp mây có nhiều tinh thể tấm, nên thường chỉ gặp quanh đêm rằm.
Chụp quầng trăng bằng điện thoại cần chú ý gì?
Dùng ống kính góc rộng nhất, đặt máy lên chỗ vững, bật chế độ đêm hoặc phơi sáng vài giây và chạm lấy nét vào mặt trăng. Nếu ảnh cháy sáng quanh trăng, giảm phơi sáng một chút; mép đỏ của quầng hiện rõ hơn khi ảnh hơi tối.