Tia xanh lục là một chớp sáng màu xanh lá, thường chỉ kéo dài một đến hai giây, xuất hiện ở mép trên của mặt trời đúng khoảnh khắc nó vừa khuất dưới chân trời hoặc vừa nhô lên. Nó có thật, chụp được bằng máy ảnh, và được giải thích bằng việc khí quyển Trái Đất bẻ cong ánh sáng các màu khác nhau một chút, như một lăng kính khổng lồ nhưng rất yếu.
Phần lớn người ngắm hoàng hôn cả đời chưa thấy tia xanh lục, không phải vì nó quá hiếm mà vì nó cần một chân trời phẳng, xa và không khí trong, cộng thêm việc người xem biết nhìn vào chỗ nào, vào giây nào. Bài này giải thích cơ chế, điều kiện, nơi có cơ hội ở Việt Nam, và cách ngắm không gây hại cho mắt, kèm cách phân biệt tia xanh thật với dư ảnh trong mắt.
Bạn sẽ thấy gì nếu may mắn
Khi mặt trời lặn xuống biển trong một buổi chiều trong, đĩa mặt trời dẹt dần, chuyển sang màu cam đỏ, rồi chỉ còn một mảnh mỏng như lưỡi liềm nằm ngang trên mặt nước. Trong khoảnh khắc mảnh cuối cùng ấy biến mất, phần mép trên đổi màu từ vàng cam sang xanh lục, có khi như một đốm xanh nhỏ lơ lửng, có khi như một vệt dài mảnh. Toàn bộ diễn ra trong khoảng một hai giây, đôi khi lâu hơn trong điều kiện đặc biệt.
Tia xanh lục không phải tia sáng bắn lên trời như tên gọi gợi ra. Đa phần nó chỉ là màu xanh của chính mép mặt trời. Trường hợp có một vệt xanh vươn lên trên mép, gọi là tia xanh dạng tia, là cực hiếm và cần không khí phân lớp rất đặc biệt.
Hiện tượng xảy ra cả lúc bình minh: mảnh đầu tiên của mặt trời ló lên có thể loé xanh trước khi chuyển vàng. Buổi sáng khó bắt hơn vì bạn không biết chính xác chỗ mặt trời sẽ nhô lên, và mắt chưa kịp chuẩn bị. Người hay đi biển thường nói chuyện hoàng hôn vì lúc ấy có thời gian theo dõi đĩa mặt trời hạ xuống dần.
Màu cũng không phải lúc nào cũng xanh lá thuần. Tuỳ độ trong của không khí, chớp sáng có thể ngả vàng lục, xanh ngọc, hiếm hơn là xanh lam. Nhiều lần, thứ người xem thấy rõ nhất là mép trên của mảnh mặt trời cuối cùng tách ra thành một dải mỏng riêng, đổi màu rồi tắt, giống như một ngọn đèn nhỏ vừa bị thổi.
Cơ chế: khí quyển là lăng kính rất mỏng, cộng với bầu trời ăn mất màu lam
Khí quyển bẻ cong ánh sáng gần chân trời. Không khí càng xuống thấp càng đặc, nên ánh sáng đi xiên qua lớp khí dày bị uốn cong xuống theo độ cong của Trái Đất. Hệ quả quen thuộc: khi bạn thấy đáy mặt trời chạm chân trời, về hình học nó đã lặn hẳn rồi. Đĩa mặt trời dẹt lại lúc lặn cũng vì đáy bị nâng nhiều hơn đỉnh.
Mỗi màu bị bẻ một chút khác nhau. Không khí bẻ ánh sáng xanh lục, lam mạnh hơn ánh đỏ một chút. Vì vậy ảnh mặt trời màu xanh nằm cao hơn ảnh mặt trời màu đỏ một khoảng cực nhỏ, nhỏ hơn rất nhiều so với đường kính đĩa. Bình thường mắt không thấy vì các ảnh chồng lên nhau và trộn thành trắng vàng.
Ở giây cuối, chỉ ảnh xanh còn nhô lên. Khi mặt trời gần khuất hẳn, ảnh màu đỏ, cam, vàng đã lặn xuống dưới chân trời trong khi mép trên của ảnh màu xanh vẫn còn. Trong khoảnh khắc ngắn đó, phần nhìn thấy chỉ gồm các màu bị bẻ nhiều.
Còn màu lam đi đâu? Lẽ ra màu lam và tím bị bẻ nhiều nhất, phải là màu cuối cùng. Nhưng trên quãng đường rất dài xuyên khí quyển lúc hoàng hôn, ánh lam bị tán xạ mất gần hết, cũng là lý do hoàng hôn có màu đỏ cam. Xanh lục là màu bị bẻ đủ nhiều mà vẫn sống sót tới mắt bạn.
Ảo ảnh khuếch đại hiệu ứng. Hiệu ứng khúc xạ thuần tuý quá nhỏ để mắt thấy. Tia xanh rõ ràng thường cần thêm một lớp không khí có nhiệt độ thay đổi mạnh sát mặt biển, tạo ảo ảnh kéo giãn mép mặt trời ra, nhờ đó mảnh xanh to và lâu hơn. Đây là lý do tia xanh hay đi kèm những hoàng hôn mặt trời có hình dạng lạ như bị cắt khúc.
Điều kiện để thấy và lý do của từng điều kiện
Bạn có thể ngắm trăm buổi hoàng hôn mà không gặp nếu thiếu một trong các yếu tố dưới đây. Đọc lý do để biết nên ưu tiên gì.
| Điều kiện | Vì sao cần | Thực tế ở Việt Nam |
|---|---|---|
| Chân trời phẳng và xa | Mép mặt trời phải biến mất sau một đường thẳng sắc, không bị núi, cây, nhà che | Mặt biển là tốt nhất; đồng bằng rộng hay hồ lớn kém hơn |
| Không khí trong | Bụi, hơi nước, khói làm mặt trời mờ đỏ hoặc biến mất trước khi chạm chân trời | Những ngày sau gió mạnh, ít mù khói, nhìn rõ đường chân trời |
| Không mây ở chân trời | Một dải mây thấp xa xa sẽ "nuốt" mặt trời trước khi kịp loé | Mùa khô ở miền Nam và cuối mùa mưa thường thoáng hơn |
| Lớp khí sát mặt nước có nhiệt độ khác thường | Tạo ảo ảnh khuếch đại mép mặt trời | Khó dự đoán; dấu hiệu là đĩa mặt trời lúc lặn bị méo, phân tầng |
| Chỗ đứng cao vừa phải | Đứng cao hơn giúp nhìn xa và kéo dài thời gian loé | Mũi đá, đồi ven biển, tầng cao ven biển |
Nếu phải chọn một điều quan trọng nhất, đó là đường chân trời sắc nét. Ngày nào bạn thấy mặt trời đỏ lựng mà mép đĩa bị nhoè hay tan vào làn mù trước khi xuống tới mặt biển, ngày đó gần như chắc chắn không có tia xanh.
Nơi có cơ hội ở Việt Nam: tìm biển nhìn về phía tây hoặc phía đông
Hoàng hôn trên biển cần bờ biển hướng tây, bình minh trên biển cần bờ hướng đông. Bờ biển nước ta chủ yếu nhìn ra phía đông, nên hai kiểu cơ hội phân bố như sau:
- Hoàng hôn trên biển ở phía tây nam. Bờ tây đảo Phú Quốc và vùng Hà Tiên thuộc tỉnh An Giang, bờ biển phía tây của Cà Mau nhìn ra vịnh Thái Lan, là những nơi thấy mặt trời lặn thẳng xuống nước.
- Bình minh trên biển dọc miền Trung. Đà Nẵng, Quảng Ngãi, các bãi ở Gia Lai phía ven biển, Khánh Hòa và vùng Mũi Né thuộc Lâm Đồng đều nhìn ra biển phía đông, có thể thử bắt chớp xanh lúc mặt trời nhô lên.
- Đảo xa bờ. Trên đảo nhỏ, bạn có cả chân trời phía đông lẫn phía tây là biển, nhân đôi cơ hội trong một ngày.
- Đỉnh núi cao nhìn về biển mây. Khi mặt trời lặn xuống một lớp mây phẳng rất xa, đôi khi cũng có chớp xanh, nhưng lớp mây hiếm khi đủ phẳng như mặt biển.
Đừng bỏ qua yếu tố mùa: những tháng mặt trời lặn lệch hẳn về phía tây bắc hoặc tây nam có thể khiến điểm lặn rơi vào sau đảo, mũi đất. Kiểm hướng mặt trời lặn trong ngày bằng một ứng dụng thiên văn trước khi chọn chỗ.
Cách ngắm tia xanh lục mà không làm hại mắt
Quan sát mặt trời luôn có rủi ro. Tia xanh xuất hiện đúng lúc mặt trời đã rất yếu, nhưng thói quen nhìn chằm chằm vào đĩa mặt trời trong nhiều phút trước đó mới là chỗ nguy hiểm.
- Không nhìn thẳng vào mặt trời khi nó còn chói, kể cả lúc chiều. Chỉ bắt đầu nhìn trực tiếp khi đĩa đã đỏ sẫm, dịu hẳn và sắp chạm mặt biển.
- Tuyệt đối không dùng ống nhòm, ống kính tele hay kính thiên văn nhắm vào mặt trời khi nó còn sáng. Dụng cụ quang học gom ánh sáng và có thể gây tổn thương mắt trong thời gian rất ngắn.
- Nhìn lệch sang một bên đĩa mặt trời trong lúc chờ, chỉ liếc vào khi mảnh cuối cùng sắp biến mất.
- Thay vì nhìn bằng mắt, đặt điện thoại lên giá, quay video hoặc chụp liên tiếp trong mười giây cuối, rồi xem lại từng khung hình. Rất nhiều tia xanh được phát hiện theo cách này.
- Khi đi cùng trẻ em, giải thích trước và cho các em xem qua màn hình điện thoại thay vì nhìn thẳng.
Một mẹo nhỏ: tia xanh thật xuất hiện ở đúng chỗ mặt trời vừa khuất và chỉ kéo dài vài giây. Nếu sau khi mặt trời lặn mà bạn vẫn thấy một đốm xanh trôi theo ánh mắt, nhìn đâu cũng thấy, đó là dư ảnh trong võng mạc chứ không phải hiện tượng khí quyển.
Tia xanh thật và dư ảnh: làm sao biết mình không bị mắt lừa
Khi nhìn vào một vật màu đỏ cam rực trong một lúc rồi nhìn sang chỗ khác, mắt sinh ra dư ảnh có màu bù, thường là xanh lục hoặc xanh lam. Người ngắm hoàng hôn chăm chú dễ "thấy" một đốm xanh ngay sau khi mặt trời lặn, và kể lại rằng mình đã gặp tia xanh. Đây là lý do một thời gian dài nhiều người hoài nghi tia xanh chỉ là ảo giác của mắt.
Ảnh chụp và phim quay đã giải quyết tranh luận: máy ảnh không có dư ảnh, và tia xanh vẫn hiện trong khung hình. Từ giữa thế kỷ XX, nhiều bức ảnh rõ nét đã được công bố, cùng với mô phỏng khúc xạ khớp với quan sát.
Cách tự kiểm tra: dư ảnh dịch chuyển theo hướng mắt bạn nhìn và xuất hiện cả khi bạn nhìn lên nền trời trống. Tia xanh thật đứng yên ở đúng vị trí mép mặt trời trên chân trời, xuất hiện trước hoặc đúng lúc mảnh cuối biến mất chứ không phải sau đó. Tia xanh cũng thường đi kèm với việc mép mặt trời chuyển màu từ vàng sang xanh một cách liên tục, không đột ngột hiện ra từ hư không.
Tia xanh từng là chủ đề của một cuốn tiểu thuyết Jules Verne in năm 1882, kể về những người đi tìm tia sáng xanh trên biển với niềm tin rằng ai thấy nó sẽ hiểu được lòng mình. Truyện làm hiện tượng này nổi tiếng, và cũng góp phần tạo nên lớp huyền thoại mà khoa học về sau phải gỡ dần.
Câu hỏi thường gặp
Tia xanh lục có thể xuất hiện với mặt trăng không?
Có. Cơ chế giống hệt nên mép mặt trăng lúc lặn xuống biển cũng có thể loé xanh, và cả các hành tinh sáng như sao Kim khi ở sát chân trời. Ánh trăng yếu nên rất khó thấy bằng mắt, thường chỉ ghi được qua máy ảnh có ống kính tele khi trăng đã đỏ sẫm.
Vì sao gọi là tia xanh lục mà không phải tia xanh lam?
Màu lam bị tán xạ gần hết khi ánh sáng đi qua quãng khí quyển rất dài lúc hoàng hôn. Màu lục vừa bị bẻ đủ mạnh để nằm cao hơn ảnh đỏ, vừa còn đủ cường độ để tới mắt. Trong không khí cực trong, thỉnh thoảng có người thấy chớp màu lam.
Đứng trên tầng cao có giúp thấy tia xanh lâu hơn không?
Có, ở mức nhất định. Đứng cao giúp chân trời xa hơn và đường ánh sáng đi qua nhiều lớp không khí hơn, đôi khi kéo dài khoảnh khắc. Có người còn chạy lên cao vài tầng ngay sau khi lỡ tia xanh ở dưới thấp để xem lại lần nữa.
Chụp tia xanh bằng điện thoại cần thiết lập gì?
Đặt máy lên giá, dùng mức zoom vừa phải, khoá lấy nét và khoá phơi sáng vào mặt trời khi đã đỏ dịu, rồi quay video hoặc chụp liên tục trong mười giây cuối. Giảm phơi sáng giúp mép đĩa không bị cháy trắng và giữ được màu.
Tia xanh có báo hiệu thời tiết không?
Nó cho biết không khí ở phía chân trời đang trong và phân lớp ổn định, thường là thời tiết êm. Nhưng không có cơ sở để coi nó là dấu hiệu dự báo đáng tin. Ý nghĩa may mắn gắn với tia xanh là từ văn học, không phải khoa học.
Có thể thấy tia xanh khi mặt trời lặn sau núi không?
Có thể, nếu đỉnh núi ở rất xa và sắc nét trên nền trời, nhưng hiếm hơn nhiều so với trên biển. Núi gần làm mặt trời khuất khi còn cao, chưa đủ quãng khí quyển dài để tách màu rõ.