DieuKy.comĐiều Kỳ
Ảo giác của tai, tay và cơ thể

Vị giác bị đánh lừa: màu sắc, tiếng giòn và mùi thay đổi vị món ăn thế nào

Bịt mũi ăn kẹo dẻo không đoán ra vị, nước nhuộm màu làm sai vị, tiếng giòn to khiến bánh như mới hơn. Vì sao "vị" là bản dựng của nhiều giác quan.

Family at a dining table in Lam Dong, a blindfolded teenager tasting from small glasses of differently tinted water, parents watching, faces turned away, soft evening lamp

Thứ mà ta gọi là "vị" của món ăn thật ra chỉ một phần nhỏ đến từ lưỡi; phần lớn được não dựng lên từ mùi, màu sắc, âm thanh, kết cấu và kỳ vọng, nên chỉ cần thay đổi một trong những yếu tố đó là vị có thể đổi theo. Đó là lý do khi bịt mũi, bạn khó phân biệt kẹo dẻo vị dâu với vị cam, và nước có màu đỏ dễ được đoán là vị dâu dù chẳng có chút dâu nào.

Bài này giải thích sự khác nhau giữa vị và hương vị, kể lại vài thí nghiệm nổi tiếng về màu sắc và âm thanh làm lệch cảm nhận khi ăn uống, hướng dẫn một buổi thử nghiệm an toàn tại nhà với kẹo dẻo và nước màu thực phẩm, và chỉ ra những con số hay bị trích dẫn quá đà. Bài không đưa lời khuyên dinh dưỡng hay y tế.

Vị và hương vị không phải là một

Trong khoa học, "vị" theo nghĩa hẹp là những gì các thụ thể trên lưỡi và trong khoang miệng nhận được. Hiện nay giới nghiên cứu thường liệt kê năm vị cơ bản: ngọt, chua, mặn, đắng và umami, tức vị ngọt thịt mà người Việt quen gọi là vị "ngọt nước dùng". Có những ứng viên khác như vị béo đang được nghiên cứu, nhưng chưa được thừa nhận rộng rãi như năm vị trên.

"Hương vị" thì rộng hơn nhiều. Khi bạn nhai, hơi từ thức ăn đi ngược từ phía sau khoang miệng lên mũi, chạm vào các thụ thể khứu giác. Đường đi này gọi là khứu giác ngược, và nó mang phần lớn thông tin giúp phân biệt dâu với cam, cà phê với ca cao. Trong khi đó, lưỡi chỉ biết là ngọt, hơi chua. Não trộn hai nguồn này cùng cảm giác về kết cấu, nhiệt độ, độ cay, và trải nghiệm ta nhận được như thể tất cả đến từ miệng.

Vì não định vị cảm giác ấy ở miệng, hầu hết chúng ta không nhận ra mũi đang làm việc nhiều đến thế. Chỉ khi bị cảm lạnh, nghẹt mũi, ta mới thấy cơm canh "nhạt nhẽo" dù muối và đường vẫn đủ.

Bạn có thể gặp con số rằng mùi chiếm khoảng tám mươi phần trăm hương vị. Con số này được nhắc rất nhiều nhưng khó tìm thấy nguồn đo đạc rõ ràng, và tỷ lệ chắc chắn khác nhau theo từng món. Cách nói thận trọng hơn là: mùi đóng góp phần lớn vào khả năng nhận ra món gì, còn bản thân vị cơ bản vẫn do lưỡi đảm nhận.

Màu sắc đổi vị: những thí nghiệm đáng nhớ

Nước màu đỏ được đoán là vị dâu. Từ nhiều thập niên trước, các nhà nghiên cứu thực phẩm đã thử pha đồ uống cùng vị nhưng nhuộm màu khác nhau, hoặc nhuộm "sai" màu, như nước vị cam có màu xanh lá. Người tham gia đoán vị kém chính xác hơn hẳn khi màu không khớp với vị, và nhiều người đoán theo màu.

Vang trắng nhuộm đỏ. Một nghiên cứu ở Pháp năm 2001 nhuộm vang trắng bằng chất màu không mùi để trông như vang đỏ, rồi nhờ sinh viên ngành rượu vang mô tả mùi. Họ dùng nhiều từ thường dành cho vang đỏ. Nghiên cứu này hay được kể lại để cho thấy cả người có chuyên môn cũng bị màu dẫn dắt.

Màu đậm thường được đoán là vị mạnh. Nhiều thí nghiệm ghi nhận đồ uống màu đậm hơn được đánh giá là ngọt hơn hoặc vị mạnh hơn, dù thành phần giống hệt. Mức độ hiệu ứng thay đổi theo người và theo loại đồ uống.

Kỳ vọng là cầu nối. Màu sắc không thay đổi tín hiệu trên lưỡi; nó thay đổi điều não chờ đợi. Khi tín hiệu từ miệng mơ hồ, như ở nồng độ thấp, kỳ vọng từ mắt có trọng lượng lớn hơn trong bản dựng cuối cùng.

Tiếng giòn cũng là một phần của vị

Năm 2004, Massimiliano Zampini và Charles Spence ở Đại học Oxford công bố một thí nghiệm sau này được biết đến rộng rãi. Người tham gia ăn khoai tây chiên lát mỏng trong khi đeo tai nghe, nghe lại chính tiếng nhai của mình qua micro. Các nhà nghiên cứu khuếch đại hoặc giảm bớt tiếng giòn, nhất là phần âm cao. Khi tiếng giòn to và sắc hơn, người tham gia đánh giá miếng khoai giòn hơn, mới hơn, dù tất cả đến từ cùng một gói.

Thí nghiệm này sau đó nhận giải Ig Nobel, giải thưởng dành cho những nghiên cứu "khiến người ta cười rồi khiến người ta suy nghĩ". Nó không phải trò đùa mà mở ra cả một hướng nghiên cứu về âm thanh trong ăn uống, mà Spence và đồng nghiệp tiếp tục phát triển nhiều năm.

Đời sống người Việt có nhiều ví dụ gần gũi. Bánh tráng nướng, bánh đa, cơm cháy được đánh giá ngon một phần vì tiếng rôm rốp. Bánh bị ỉu dù vị không đổi mấy vẫn bị coi là "hết ngon". Rau sống giòn tươi nghe tiếng sần sật khi nhai thì được cảm nhận là tươi hơn.

Âm thanh xung quanh cũng có thể ảnh hưởng. Một số nghiên cứu cho thấy tiếng ồn lớn, như tiếng động cơ máy bay, làm thay đổi cảm nhận về một số vị, có nghiên cứu ghi nhận vị ngọt bị giảm và vị umami được giữ hoặc tăng. Các kết quả này còn đang được kiểm chứng thêm, nên chỉ nên xem là gợi ý thú vị.

Nhiệt độ, kết cấu và cả chiếc bát cũng góp phần

Ngoài màu và âm thanh, nhiệt độ là yếu tố mà ai từng ăn kem chảy cũng nhận ra: kem tan ở nhiệt độ phòng nếm ngọt gắt hơn hẳn lúc còn đông lạnh, dù lượng đường không đổi. Cảm nhận vị ngọt nhìn chung tăng khi thức ăn ấm hơn, đó là lý do nhiều công thức đồ uống lạnh phải cho nhiều đường hơn mới thấy vừa miệng. Năm 2000, hai nhà nghiên cứu Alberto Cruz và Barry Green còn mô tả hiện tượng "vị nhiệt": chỉ làm ấm hoặc làm mát một vùng nhỏ trên lưỡi, một số người cảm thấy vị ngọt hoặc chua dù không có chất nào được đặt lên lưỡi. Không phải ai cũng cảm nhận được điều này, và cơ chế vẫn đang được nghiên cứu.

Kết cấu cũng tham gia. Cùng một lượng đường, dung dịch sánh đặc thường được cảm nhận khác với dung dịch loãng, một phần vì chất làm đặc ảnh hưởng đến cách phân tử vị và mùi tiếp xúc với thụ thể, một phần vì não gắn độ sánh với độ "đậm".

Thậm chí dụng cụ ăn uống cũng được đem ra thử. Một số nghiên cứu trong nhóm của Charles Spence ghi nhận người tham gia đánh giá món ăn ngon hơn hoặc "chất lượng" hơn khi ăn bằng bát, thìa nặng tay hơn. Các kết quả loại này hấp dẫn nhưng phụ thuộc nhiều vào bối cảnh và văn hoá, nên chỉ nên xem như gợi ý về cách kỳ vọng len vào cảm nhận, không phải quy luật cứng.

Buổi thử nghiệm vị giác an toàn cho cả nhà

Bạn có thể tổ chức một buổi thử nghiệm nhỏ trong bữa xế chiều. Chỉ dùng thực phẩm thông thường và màu thực phẩm dùng trong làm bánh; người có dị ứng thực phẩm thì bỏ qua món liên quan. Làm theo thứ tự:

  1. Chuẩn bị kẹo dẻo trái cây nhiều vị, một chiếc khăn sạch để bịt mắt, cốc nhỏ và vài giọt màu thực phẩm đỏ, vàng, xanh lá.
  2. Thử mũi: người tham gia bịt mắt, dùng tay kẹp nhẹ mũi, nhai một viên kẹo dẻo và đoán vị. Sau vài giây, buông mũi ra và để ý cảm giác thay đổi ra sao. Nhiều người thấy "vị" trái cây bất ngờ bừng lên khi buông tay.
  3. Thử màu: pha cùng một loại nước đường loãng với chút nước cốt chanh vào ba cốc, nhỏ màu đỏ, vàng, xanh lá vào từng cốc. Không bịt mắt, mời người tham gia uống từng ngụm và đoán vị trái cây.
  4. Hỏi người tham gia cốc nào ngọt nhất, sau đó tiết lộ ba cốc giống hệt nhau.
  5. Thử âm thanh: nhai cùng loại bánh giòn hai lần, một lần bịt tai bằng tay, một lần không. So sánh cảm nhận độ giòn.
  6. Ghi kết quả và thảo luận. Không có đáp án đúng sai; mục đích là thấy mỗi người bị ảnh hưởng ở mức khác nhau.

Trẻ nhỏ tham gia cần người lớn giám sát, không dùng kẹo cứng nhỏ có nguy cơ hóc với trẻ dưới ba tuổi. Không dùng rượu, đồ uống có cồn hay thực phẩm lạ cho thí nghiệm có trẻ em.

Những hiểu lầm hay gặp về vị giác

Vị giác là chủ đề có nhiều "sự thật" lan truyền chưa chính xác. Bảng dưới đặt cạnh nhau điều hay nghe và điều được giới khoa học chấp nhận hiện nay:

Điều hay ngheĐiều được chấp nhận hiện nay
Lưỡi có vùng riêng cho từng vịMọi vùng có nụ vị đều cảm nhận được cả năm vị, chỉ có khác biệt nhỏ về độ nhạy
Mùi chiếm đúng tám mươi phần trăm hương vịMùi đóng góp phần lớn, nhưng con số cụ thể thiếu nguồn đo rõ và thay đổi theo món
Màu sắc chỉ làm món ăn đẹp mắtMàu thay đổi kỳ vọng và có thể làm lệch cảm nhận vị, nhất là khi vị mơ hồ
Tiếng giòn chỉ là cảm giác phụÂm thanh khi nhai góp phần vào cảm nhận độ tươi và độ giòn
Cay là một vị cơ bảnCay là cảm giác nóng, đau nhẹ qua thụ thể nhiệt và đau, không phải vị cơ bản

Hiểu lầm về "bản đồ lưỡi" bắt nguồn từ việc diễn giải sai một nghiên cứu ở Đức đầu thế kỷ hai mươi, và đã được nhiều nhà khoa học chỉ ra từ lâu. Nó vẫn xuất hiện trong một số tài liệu cũ, nên khi dạy trẻ, bạn có thể dùng chính thí nghiệm nhỏ ở trên để cùng trẻ kiểm chứng.

Ý nghĩa đằng sau những lần vị giác bị lừa

Gọi là "bị lừa" nghe có vẻ tiêu cực, nhưng thực ra việc não trộn nhiều giác quan để dựng nên hương vị là một chiến lược rất hiệu quả. Trong tự nhiên, màu chín của trái cây, mùi thơm và vị ngọt hầu như luôn đi cùng nhau. Dựa vào cả ba giúp ta nhận ra thức ăn nhanh hơn, tránh đồ hỏng tốt hơn. Chỉ khi con người cố tình tách chúng ra trong phòng thí nghiệm, sự phụ thuộc ấy mới lộ ra.

Hiểu điều này giúp bạn nhìn bữa ăn với con mắt khác. Đầu bếp chăm chút màu món ăn, tiếng xèo xèo của chảo, độ giòn của lớp vỏ không chỉ để đẹp mà vì tất cả thật sự góp vào hương vị. Người làm thực phẩm cũng biết điều này, nên với tư cách người tiêu dùng, bạn nên tỉnh táo: màu sắc bắt mắt không đồng nghĩa với ngon hơn hay tốt hơn.

Lần tới khi thấy món quen bỗng nhạt đi lúc bị nghẹt mũi, bạn đã biết lý do: lưỡi vẫn làm việc bình thường, chỉ là phần lớn bản dựng hương vị đã mất đi một nguồn tín hiệu quan trọng.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao bịt mũi thì ăn không ra vị?

Khi bịt mũi, hơi từ thức ăn không đi lên được các thụ thể khứu giác qua đường phía sau miệng. Lưỡi vẫn nhận ngọt, chua, mặn, đắng, umami, nhưng phần lớn thông tin giúp phân biệt dâu với cam đến từ mùi nên bị mất.

Màu sắc có thật sự làm thay đổi vị không?

Màu không thay đổi tín hiệu trên lưỡi nhưng thay đổi kỳ vọng của não. Nhiều thí nghiệm cho thấy người ta đoán vị theo màu, nhất là khi vị mơ hồ hoặc nồng độ thấp, và đồ uống màu đậm hay được đánh giá là vị mạnh hơn.

Thí nghiệm khoai tây chiên giòn là gì?

Năm 2004, Zampini và Spence cho người tham gia nghe lại tiếng nhai của chính mình qua tai nghe, khuếch đại hoặc giảm tiếng giòn. Khi tiếng giòn to và sắc hơn, người ta đánh giá miếng khoai giòn hơn và mới hơn dù cùng một gói.

Có phải lưỡi chia vùng ngọt ở đầu, đắng ở cuống?

Không. Đây là hiểu lầm phổ biến. Các vùng có nụ vị trên lưỡi đều cảm nhận được cả năm vị cơ bản, khác biệt về độ nhạy giữa các vùng là nhỏ.

Thử nghiệm vị giác tại nhà với trẻ cần lưu ý gì?

Dùng thực phẩm quen thuộc và màu thực phẩm dành cho làm bánh, tránh món trẻ dị ứng, không dùng kẹo cứng nhỏ với trẻ dưới ba tuổi và không dùng đồ uống có cồn. Người lớn nên giám sát suốt buổi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138