DieuKy.comĐiều Kỳ
Thí nghiệm "phép màu" an toàn tại nhà

Hai cuốn sách đan trang không kéo rời được: ma sát cộng dồn từ hàng trăm trang giấy

Xen kẽ từng trang của hai cuốn vở rồi kéo hai gáy ra hai phía, dùng hết sức cũng khó tách. Ma sát cộng dồn và tự khuếch đại ra sao, cách làm an toàn.

Two thick notebooks with pages interleaved lying on a wooden floor, two pairs of hands gripping each spine and pulling apart, home in Nghệ An, top-down view, warm light

Lấy hai cuốn vở dày, xen kẽ từng trang của cuốn này vào giữa từng trang của cuốn kia, rồi hai người nắm gáy kéo về hai phía: dù dùng hết sức, hai cuốn vở thường không tách ra được. Mỗi cặp trang giấy chạm nhau chỉ tạo ra một lực ma sát nhỏ, nhưng có hàng trăm cặp trang như vậy, và quan trọng hơn, chính lực kéo của bạn làm các trang bị ép chặt vào nhau hơn, nên ma sát tăng theo lực kéo.

Thí nghiệm chỉ cần hai cuốn vở cũ và kiên nhẫn để đan trang. Nó an toàn, nhưng có một rủi ro nhỏ mà ít người nghĩ đến: khi hai cuốn vở bất ngờ tuột ra, người kéo ngã ngửa. Bài này hướng dẫn cách đan trang, cách kéo an toàn, phần giải thích vì sao ma sát lại tự tăng lên, và những chỗ hay hiểu sai.

Cách đan trang và kéo thử

Chuẩn bị hai cuốn vở hoặc cuốn sách cũ có số trang tương đương, khổ giống nhau, gáy chắc. Vở học sinh loại một trăm trang trở lên là vừa. Không dùng sách quý vì gáy có thể bị bung khi kéo mạnh.

  1. Đặt hai cuốn vở trên mặt bàn, gáy quay ra hai phía ngược nhau, mép trang đối diện nhau.
  2. Mở cuốn thứ nhất ra trang cuối, cuốn thứ hai ra trang cuối. Đặt trang cuối của cuốn này lên trang cuối của cuốn kia sao cho chúng chồng lên nhau khoảng nửa chiều rộng trang hoặc hơn.
  3. Lật tiếp từng trang, xen kẽ: một trang cuốn này, một trang cuốn kia, cứ thế cho đến trang đầu. Việc này mất vài phút, có thể cho trẻ giúp lật từng trang.
  4. Khi xong, hai cuốn vở thành một khối dày, các trang đan vào nhau như răng lược.
  5. Hai người ngồi đối diện trên sàn, mỗi người nắm chặt gáy một cuốn, kéo từ từ tăng dần về hai phía.
  6. Phần lớn trường hợp, hai cuốn vở không tách ra được. Thử kéo mạnh hơn, hay thêm người kéo mỗi bên, kết quả thường vẫn vậy.

Muốn tách hai cuốn vở, đừng kéo. Chỉ cần đẩy nhẹ hai gáy lại gần nhau một chút, rồi nâng một cuốn lên và lật từng trang ra. Ở trạng thái không bị kéo, các trang trượt khỏi nhau dễ dàng. Sự tương phản này là chìa khoá để hiểu thí nghiệm.

Ma sát cộng dồn: một trang yếu, hàng trăm trang mạnh

Ma sát là lực cản xuất hiện khi hai bề mặt trượt hoặc có xu hướng trượt lên nhau. Độ lớn của ma sát giữa hai bề mặt khô phụ thuộc chủ yếu vào hai thứ: loại bề mặt, thể hiện qua hệ số ma sát, và lực ép hai bề mặt vào nhau. Giấy với giấy có hệ số ma sát vừa phải, không trơn như kính cũng không ráp như giấy nhám.

Giữa hai trang giấy nằm yên trên bàn, lực ép rất nhỏ, chỉ là sức nặng của các trang nằm phía trên. Vì vậy kéo một trang giấy ra khỏi chồng giấy là dễ. Nhưng khi đan hai cuốn vở, bạn có hàng trăm mặt tiếp xúc giữa trang của cuốn này với trang của cuốn kia. Khi kéo hai gáy ra, lực ma sát ở tất cả các mặt tiếp xúc đó cùng chống lại bạn. Tổng của hàng trăm lực nhỏ đã là một lực đáng kể.

Nếu chỉ dừng ở đây, bạn sẽ đoán rằng kéo đủ mạnh thì sẽ vượt qua tổng ma sát đó. Nhưng thực tế cho thấy tăng lực kéo không giúp mấy. Lý do là còn một cơ chế nữa làm ma sát tăng theo lực kéo, và đó là phần thú vị nhất của thí nghiệm, được các nhà vật lý quan tâm nghiên cứu nghiêm túc.

Phần bất ngờ: lực kéo tự làm ma sát tăng lên

Khi bạn nắm gáy và kéo, các trang không nằm phẳng song song với hướng kéo. Ở gần gáy, các trang của cuốn vở toả ra như cái quạt, phải uốn một góc nhỏ mới chui vào giữa các trang của cuốn kia. Khi bạn kéo, lực kéo truyền dọc theo từng trang giấy, và vì các trang hơi nghiêng, một phần của lực đó có hướng ép các trang vào nhau, giống như khi bạn kéo hai đầu một sợi dây vắt qua chồng sách thì dây ép chồng sách lại.

Lực ép tăng thì ma sát tăng. Ma sát tăng thì bạn phải kéo mạnh hơn. Kéo mạnh hơn thì lực ép lại tăng. Đây là một vòng tự khuếch đại: càng kéo, các trang càng siết vào nhau. Vì vậy hai cuốn vở có thể chịu được lực kéo lớn hơn rất nhiều so với tổng ma sát khi chúng nằm yên.

Hiện tượng này đã được các nhà vật lý nghiên cứu bằng thí nghiệm có đo đạc. Một nhóm nghiên cứu ở Pháp công bố năm 2016 về sự tự khuếch đại ma sát trong các tập giấy đan xen, cho thấy lực cần để tách hai tập tăng rất nhanh theo số trang và độ chồng lấn giữa các trang, nhanh hơn nhiều so với dự đoán nếu chỉ cộng ma sát của từng cặp trang. Bạn không cần nhớ công thức, chỉ cần nắm ý: số trang nhiều hơn và chồng lên nhau nhiều hơn làm lực giữ tăng vọt chứ không chỉ tăng đều.

Thay đổi gì thì dễ tách hơn hay khó tách hơn

Sau khi đã thấy hai cuốn vở bám chặt, bạn có thể làm thêm các phép thử để kiểm lời giải thích. Mỗi lần chỉ đổi một yếu tố, ghi lại cảm nhận lực kéo. Bảng dưới là các kết quả thường gặp; kết quả nhà bạn có thể khác chút ít.

Thay đổiKết quả thường gặpVì sao
Chỉ đan khoảng hai mươi trang mỗi cuốnDễ tách hơn hẳnÍt mặt tiếp xúc, vòng tự khuếch đại yếu
Cho các trang chồng lên nhau ít, chỉ một đốt ngón tayDễ táchDiện tích chồng lấn nhỏ, góc nghiêng của trang thay đổi
Cho các trang chồng lên nhau gần hết chiều rộngRất khó táchNhiều diện tích tiếp xúc và lực ép tăng mạnh
Đan mỗi lần năm trang một thay vì từng trangDễ tách hơnSố mặt tiếp xúc giữa hai cuốn giảm đi năm lần
Dùng giấy bóng láng như tạp chíThường dễ tách hơn vở học sinhHệ số ma sát của giấy bóng thấp hơn
Đẩy hai gáy lại gần nhauCác trang lỏng ra, tách dễKhông còn lực kéo thì không còn lực ép thêm

Phép thử đan nhiều trang một lần thường làm trẻ ngạc nhiên nhất: cùng số trang, cùng hai cuốn vở, chỉ thay cách đan mà lực giữ giảm hẳn. Điều đó chứng minh rằng thứ giữ chặt không phải là sức nặng của giấy, mà là số lượng mặt tiếp xúc giữa hai cuốn.

An toàn khi kéo

Kéo ngồi, không kéo đứng. Khi hai cuốn vở bất ngờ tuột ra hoặc gáy vở bị bung, người kéo bị mất đà và ngã ngửa. Ngồi trên sàn có thảm hoặc trên đệm thì ngã cũng không sao; đứng kéo có thể đập đầu xuống sàn hay vào cạnh bàn.

Không buộc dây vào người hay xe. Những video kéo bằng xe, bằng nhiều người trên mạng là thí nghiệm có chuẩn bị và kiểm soát. Ở nhà, không buộc dây vào hai cuốn vở rồi quấn vào tay, vào người, càng không buộc vào xe máy hay xe đạp.

Kéo tăng dần, không giật. Giật mạnh làm gáy vở rách và trang giấy cứa tay. Kéo từ từ tăng lực, cảm nhận lực cản tăng theo, vừa an toàn vừa thấy rõ hiện tượng tự khuếch đại.

Trẻ nhỏ kéo với người lớn. Khi trẻ kéo với người lớn, người lớn không kéo mạnh hơn mức trẻ kéo, để trẻ không bị lôi ngã về phía trước.

Dùng vở cũ. Gáy vở có thể bị bung và trang bị nhàu. Chọn vở đã dùng hết hoặc sách không còn cần, không dùng sách giáo khoa đang học.

Ma sát tự khuếch đại ở quanh ta: dây quấn cọc và nút buộc

Cơ chế lực kéo làm tăng lực ép, lực ép làm tăng ma sát không chỉ có ở hai cuốn vở. Một ví dụ cổ điển là sợi dây quấn quanh một cái cọc tròn. Người lái đò quấn dây neo vài vòng quanh cọc tre ở bến là giữ được con thuyền đang bị dòng nước kéo, chỉ cần giữ nhẹ đầu dây còn lại bằng tay. Mỗi vòng dây quấn thêm nhân lực giữ lên nhiều lần chứ không chỉ cộng thêm, vì lực căng của dây ép dây vào cọc, tạo ma sát, và ma sát đó lại giữ cho đoạn dây kế tiếp.

Các kỹ sư và nhà vật lý mô tả hiện tượng dây quấn cọc bằng một công thức mang tên Euler, trong đó lực giữ tăng theo cấp số nhân với số vòng quấn. Bạn không cần dùng công thức, chỉ cần thử: quấn một sợi dây dù quanh cán chổi một vòng, nhờ một người kéo đầu kia, bạn phải giữ khá mạnh; quấn ba bốn vòng, bạn giữ nhẹ bằng hai ngón tay là đủ.

Nút buộc dây giày, nút buộc hàng trên xe cũng hoạt động nhờ ma sát giữa các đoạn dây bị ép vào nhau khi có lực kéo. Một nút tốt là nút càng kéo càng chặt nhưng vẫn mở được khi thả lỏng, giống hệt hai cuốn vở. Khi giải thích cho trẻ, bạn có thể đặt ba thứ cạnh nhau: hai cuốn vở, cán chổi quấn dây và chiếc giày buộc dây, rồi hỏi trẻ điểm chung của chúng là gì. Câu trả lời trẻ tìm ra chính là bài học của thí nghiệm.

Nhìn gần một trang giấy: ma sát đến từ đâu

Bề mặt trang vở trông phẳng mịn, nhưng dưới kính lúp sẽ thấy nó là một lớp sợi xenlulô đan chéo nhau, có chỗ lồi chỗ lõm. Khi hai trang chạm nhau, chúng không tiếp xúc trên toàn bộ diện tích mà chỉ ở những đỉnh lồi nhỏ li ti. Khi bị ép mạnh hơn, các đỉnh lồi này bẹp xuống, số điểm tiếp xúc tăng lên, và các sợi giấy của hai trang móc vào nhau nhiều hơn. Đó là lý do lực ép càng lớn thì ma sát càng lớn.

Bạn có thể cho trẻ xem bằng kính lúp hoặc chế độ chụp cận cảnh của điện thoại: soi mép một tờ giấy bị xé, thấy rõ những sợi nhỏ chìa ra. So với một tờ giấy bóng của tạp chí, vốn được phủ một lớp mịn lấp đầy chỗ lõm, giấy vở xù xì hơn nhiều. Phép thử ở bảng phía trên, dùng tạp chí thay vở, chính là kiểm chứng điều này bằng tay.

Ma sát giữa các bề mặt khô vẫn còn là lĩnh vực nghiên cứu sôi động trong vật lý và kỹ thuật vật liệu, vì những gì xảy ra ở các điểm tiếp xúc li ti rất phức tạp. Quy tắc ma sát tỉ lệ với lực ép mà học sinh được học ở trường là một mô tả gần đúng rất hữu ích, đủ để giải thích phần lớn thí nghiệm với hai cuốn vở.

Câu hỏi thường gặp

Có thật là ô tô cũng không kéo rời được hai cuốn danh bạ dày không?

Đã có những màn thử trên truyền hình dùng hai cuốn danh bạ điện thoại rất dày đan trang và cần đến lực kéo của phương tiện lớn mới tách được. Điều đó phù hợp với cơ chế tự khuếch đại ma sát. Tuy nhiên đó là thử nghiệm có kiểm soát, không làm theo ở nhà.

Vì sao đẩy nhẹ hai cuốn lại gần nhau thì tách dễ?

Khi không còn lực kéo, các trang không bị nghiêng ép vào nhau nữa, lực ép giữa các trang chỉ còn là sức nặng nhỏ của giấy. Ma sát giảm về mức rất thấp và các trang trượt ra dễ dàng. Đây là bằng chứng rõ nhất rằng chính lực kéo làm ma sát tăng.

Hai cuốn vở mỏng có làm được không?

Vở mỏng khoảng ba bốn mươi trang vẫn cho cảm giác bám chặt hơn bạn tưởng, nhưng người lớn khoẻ thường tách được. Vở càng nhiều trang, hiện tượng càng ấn tượng. Có thể dùng vở mỏng làm phép thử so sánh với vở dày.

Ma sát có lợi hay có hại?

Cả hai. Ma sát giúp ta đi không trượt, giữ nút buộc dây giày, giữ đinh vít trong gỗ và giúp phanh xe làm việc. Nó cũng gây hao mòn máy móc, tốn nhiên liệu. Cơ chế ma sát tự tăng theo lực kéo như trong thí nghiệm này cũng xuất hiện trong một số loại nút thắt dây và trong cách quấn dây quanh cọc để giữ thuyền.

Thí nghiệm này hợp với lứa tuổi nào?

Trẻ mẫu giáo có thể giúp lật trang và kéo cùng người lớn. Trẻ tiểu học có thể tự đan trang và làm các phép thử so sánh. Học sinh trung học cơ sở có thể dùng thí nghiệm để minh hoạ bài học về lực ma sát và phân tích lực trên các trang giấy nghiêng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138